Виям

Босьтӧма Рувикиысь
Видлалӧм гижӧд

Виям — мувыв кык торъя юкӧн костын кывтысь да орчча ва ковтысъяс либӧ налысь юкӧнъяссӧ йитысь вааин[1]. Найӧ торъялӧны гидрология аслыспӧлӧс режимӧн, кутшӧмӧс урчитӧны наын ва вежласьӧмлӧн аслыспӧлӧслунъясыс[2].

Виямлӧн кузьтаыс векджык ёна ыджыдджык сылӧн пасьтаысь. Мирын медся кузь пролив - Мозамбикса, медся паськыд - Дрейк виям[3].

Виямъяс лоӧны саридз коммуникациын медшӧр падвежасянінъясӧн, сідзкӧ, налӧн эм ыджыд экономическӧй да военнӧй тӧдчанлун. Право боксянь торъя категорияӧ торйӧдӧны войтыркостса виямъяс[2].

Виямъяс сикасалӧм

Виямлӧн шӧр характеристикаясӧн лоӧны сылӧн кузьтаыс, джудждаыс, медічӧт да медыджыд пасьтаыс, визулыслӧн нырвизьыс да ӧдыс. Судноясӧн ветлан виямъясын лӧсьӧдӧны лоцияяс[1].

Ӧткымын виям (Юкатан, Флорида, Наветреннӧй, Корея, Тайвань, Басса да мукӧд) аслас ыджда сертиыс ичӧт саридзьяс кодьӧсь [2]. Му вылын медся кузь виям - Мозамбикса. Сылӧн кузьтаыс - 1 760 км [1]. Медся паськыдӧн да джуджыдӧн лыддьыссьӧ Дрейк виям (пасьтаыс 950 км, а джудждаыс - 5 840 м)[1].

Роль да тӧдчанлун

Виямъяс, кыдзи и саридзьяс, куръяяс да мукӧд ва ковтысъяс, колӧны мирса океанын торъя могӧн. Найӧ соралӧны саридз васӧ да юклӧны питательнӧй веществояссӧ кык ва ковтыс костын. Мӧд ногӧн кӧ, виямъяс ёна тӧдчӧны регионъяслӧн климат да вӧр-ва унапӧлӧслун вылӧ[4].

Виям лоӧ наука уна сикас туялӧмъяс нуӧдан зэв тӧдчана саридз инасӧн, кӧні позьӧ туявны фауна, саридзьясын да океанъясын геология процессъяс. Виямъясын тшӧкыда нуӧдӧны исследованиеяс океанографическӧй суднояс[5].

Виямъяс ворсӧны ыджыд роль мирса вузасьӧмын да разнӧй странаяскостса йитӧдъясын. Саридз транспорт - ӧнія транспорт системалӧн медшӧр юкӧн. Быд во мирын новлӧдлӧны 100 миллиард тоннаысь унджык уна сикас груз, на пиысь 4/5 юкӧнсӧ могмӧдӧ буретш саридз транспорт. Медся колана войтыркостса виямъяслӧн географияыс топыда йитчӧма саридзвывса груз нуӧм-вайӧмкӧд - тайӧ ва туйясыслӧн ыджыдджык юкӧныс лоӧ Атлантикаын, мӧд места босьтӧ Лӧнь океан[4]. Сідз, Войвыв саридз туй мунӧ Арктикаын ӧткымын тӧдчана виямъяс пыр: Кара Ворота (Вайгач да Новая Земля діяс костын), Югра Шар (Вайгач ді да Югра кӧдж костын), Вилькицкӧй (йитӧ Кара саридзсӧ Лаптев саридзкӧд) да мукӧд[6]

Ыджыд тӧдчанлуныс виямъяслӧн и канмукостса йитӧдъясын. Разнӧй канмуса военнӧй суднояслы, тшӧтш ваувса пыжъяслы, виямъясӧд свободнӧя прӧйдитны позянлун лоӧ мирса безопасносьтлӧн тӧдчана факторӧн[7].

Виямъяс юклӧм

Мирса океанлысь став виямсӧ позьӧ юклыны сійӧ либӧ мӧд океан ковтыс серти, вааинлӧн косін серти, экономическӧй тӧдчанлун серти, войтыркостса статус серти[8].

Океан ковтыс серти виямъяс

• Ӧти океан ковтысӧ пырысь виямъяс (шуам, Дарданеллы, Цугару виямъяс);
• Кык океанлысь ковтысъяс йитысь виямъяс (Беринг, Дрейк, Торрес виямъяс) [9][8].

Континентъяс серти виямъяс

• Ӧти континетса кык юкӧн ӧта-мӧдсьыс торйӧдысь виямъяс (Скагеррак, Ормузскӧй виямъяс);
• Континентысь орчча ді торйӧдысь виямъяс (Па-де-Кале, Цусима (Корейскӧй), Магеллан виямъяс);
• Кык ді торйӧдысь виямъяс (Бонифачо, Сунда виямъяс);
• Кык разнӧй континент торйӧдысь виямъяс (Гибралтар, Беринг, Баб-эль-Мандебса виямъяс)[9][8].

Войтыркостса право статус серти

• Войтыркостса судоходствоын вӧдитчан виямъяс, мыйяс йитӧны восьса саридзлысь либӧ исключительнӧй экономическӧй зоналысь юкӧнъяссӧ. Став канмулӧн суднояс да лэбалан аппаратъяс вермӧны мунны транзитӧн татшӧм виямъяс пыр (Сингапур виям, Баб-эль-Мандебса виям да мукӧд);
• Виямъяс, кӧні ветлӧны войтыркостса суднояс, да йитӧны восьса саридзлысь либӧ исключительнӧй экономическӧй зоналысь юкӧнъяс да канмуяслысь мутаса саридз (Хуан-де-Фук виям, Канада да США). Татшӧм виямъясын суйӧрсайса суднояслӧн эм инӧд мунны транзитӧн;
• Войтыркостса судоходствоын вӧдитчан виямъяс, кӧні мунанногсӧ дзоньнас либӧ мыйтакӧ регулируйтӧны войтыркостса конвенцияяс (Босфор, Турция, виямъяслӧн статус йылысь Монтрё конвенция)[10][11].

Войтыркостса виямъяслӧн право режим

1982 воын саридз право кузя ООН-лӧн ІІІ конференциялӧн кывкӧртӧдъяс серти вӧлі примитӧма саридз право кузя ООН-лысь международнӧй конвенция, сійӧ вежис мутаса саридз да сы бердса зона йылысь конвенция. Документыс вынсяліс 1994 воын да, 2020 вося мыччӧдъяс серти, сійӧс вӧлі вынсьӧдӧма мирса 160-ысь унджык странаын[10][11].

Войтыркостса судоходствоын вӧдитчан виямъясын, мыйяс йитӧны восьса саридзлысь либӧ исключительнӧй экономическӧй зоналысь (ИЭЗ) юкӧнъяссӧ да восьса саридзлысь либӧ ИЭЗ-лысь мӧд юкӧн, став суднояс пырджык пӧльзуйтчӧны транзит мунан инӧдӧн. Мукӧд случайын войтыркостса судоходствоын вӧдитчан виямъясын вӧдитчӧны мирнӧя мунан инӧдӧн[10].

Абу войтыркостса виямъяслысь право режимсӧ урчитӧны берегдорса канмулӧн оланпасъяс да индӧдъяс[10].

Эм ӧткымын войтыркостса виям, кыті ветлӧм-мунӧмсӧ важӧнсянь нин регулируйтӧны сёрнитчӧмъяс. Шуам, Дан виямъяс («Суднояслысь да грузъяслысь Зунд проливъяс пыр мунігӧн босьтан пошлинаяс бырӧдӧм йылысь 1857 вося сёрнитчӧм»), Турция виямъяс (Б«осфор да Дарданелла проливъяс режим йылысь 1936 вося Монтре конвенция»), Магеллан виям («Аргентина да Китай костын граница йылысь 1881 вося сёрнитчӧм»), Тиран пролив («Египет да Израиль костын 1979 вося сёрнитчӧм») да мукӧд[12]

Литература

Пасйӧдъяс

  1. ↑ 1 2 3 4 Пролив // Большая советская энциклопедия в 30 т. / под ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969. — Т. 21. — С. 210.
  2. ↑ 1 2 3 Самойлов К. И. Морской словарь в 2 томах. — М-Л: Государственное военно-морское издательство НКВМФ СССР, 1941. — Т. 2. — С. 700—701. — 1047 с.
  3. ↑ Что в географии называют проливом? Определение, примеры и типы. Природа мира (26 рака тӧлысь 2020). Шыӧдчан кадпас: 1 ӧшым тӧлысь 2023.
  4. ↑ 1 2 Панов Б. Н. География водных путей // Конспект лекций для курсантов специальности "Судовождение" Керченский государственный морской технологический университет. — Керчь, 2021. — С. 20—23.
  5. ↑ Хасая Н. М. Международные проливы: регулирование, география, конфликты // Скиф : журнал. — 2021. — № 8 (60). — С. 85—88.
  6. ↑ Значение Северного морского пути для развития Арктической зоны России. Совет Федерации (14 вӧльгым тӧлысь 2016). Шыӧдчан кадпас: 1 ӧшым тӧлысь 2023.
  7. ↑ Васильева Н. В. Черноморские проливы – императив российской/советской внешней политики в Восточном Средиземноморье: мифы и геополитические реалии // Славяне и Россия : журнал. — 2017. — № 1. — С. 408—419.
  8. ↑ 1 2 3 Пролив это географический объект. ТОПоГИС (Топография. Картография. Геоинформационные системы (18 урасьӧм тӧлысь 2023). Шыӧдчан кадпас: 1 ӧшым тӧлысь 2023.
  9. ↑ 1 2 Горкин А. П. География: Современная иллюстрированная энциклопедия. — М.: РОСМЭН, 2006. — 624 с. — ISBN 5353024435.
  10. ↑ 1 2 3 4 Конвенция Организации Объединенных Наций по морскому праву //Часть III: Проливы, используемые для международного судоходства. Организация Объединённых Наций. Шыӧдчан кадпас: 1 ӧшым тӧлысь 2023.
  11. ↑ 1 2 Владимир Васильев. Международные проливы. Морские вести России (4 кӧч тӧлысь 2019). Шыӧдчан кадпас: 1 ӧшым тӧлысь 2023.
  12. ↑ Анянова Е. С. Режим охраны мореплавания для проливов, используемых для международного судоходства // Вопросы российского и международного права : журнал. — 2016. — № 3. — С. 117—125.

Ыстӧгъяс

Босьтӧма "https://kv.ruwiki.ru/w/index.php?title=Виям&oldid=460334"-ысь