Кывсикас

Босьтӧма Рувикиысь

Кывсикас (латин pars orationis, важ грек μέρος τοῦ λόγου, англичан parts of speech, рочӧн часть речи) — традиционнӧй ним медшӧр категорияяслы, кутшӧмъяс вылӧ юксьӧны кыв лексемаяс[1][2]. Став кывъяслӧн эмӧсь татшӧм категорияяс, но кывсиеасъяслӧн тэчасногыс да юксьӧмыс вермӧны торъявны разнӧй кывъясын[1]. Ӧнія англи кывъя литератураын кывсикасъяссӧ вермӧны сідзжӧ шуны категорияясӧн (англичан categories) либӧ кыв классъясӧн (word classes) [2]. Кывсикасъяс эмлун йылысь, универсальность, релевантность да торйӧдан принципъяс йылысь юалӧмъяс лоӧны лингвистикаын актуальнӧй юалӧмъясӧн, мый серти ӧнӧдз абу ӧти видзӧдлас[3].

Подув сикасалӧм

Кывсикасъяс вермӧны артмӧдны восьса либӧ пӧдса кыв классъяс: восьсаяс лыдӧ пырӧны сэтшӧм классъяс, кутшӧмъяс вермӧны содны кадӧн, а пӧдсаясын эмӧсь этша да векджык неыджыд лексема чукӧръяс. Уна кывйын кывсикасъяс, кодъясӧс шуӧны эмакывъясӧн либӧ кадакывъясӧн, пырӧны восьса классӧ, а кывбердъяс либӧ кывйитӧдъяс пырӧны пӧдса классӧ[4][2]. Став кывъяслӧн эмӧсь восьса классъяс, но пӧдса классъяслӧн универсальностьыс вензяна: ӧткымын туялысь чайтӧ, мый торъя кывъясын (торйӧн кӧ, изолирующӧй кывъясын) пӧдса классъяс вермасны не лоны[4].

Кывсикасъяссӧ тшӧкыда юклӧны асшӧр да отсасяна кывсикасъяс вылӧ: медводдзаясыслӧн эмӧсь традиционнӧй синтаксическӧй функцияяс, а мӧдъясыслӧн абу. Междометиеяссӧ мукӧддырйи торйӧдӧны торъя категорияӧ[2]. Асшӧр кывсискасъясӧн лоасны эмакыв, кывберд, урчитан, кадакыв, лыдакыв и нимвежтас; отсасяна — предлог, кывбӧр, кывтор, артикль да кывйитӧд[5]. Такӧд тшӧтш кывсикасъяслӧн традиционнӧя торйӧдӧм группаяс костын синкретизм зонаяс сетӧны позянлун сёрнитны сы йылысь, мый роч кывлӧн грамматическӧй тэчасын кывсикасъяс торъялӧмыс абу бинарнӧй, а тройственнӧй: знаменательнӧй (ЗЧР) – сентиметивнӧй (СЧР) – служебнӧй (СлЧР) кывсикасъяс. Сентиметивнӧй[6] (эмоцияяс да горӧдӧмъяс петкӧдлысь) кывсикасъясӧн лоӧны междометиеяс да шы сетысь кывъяс.

Ёна паныдасьлысь кывсикасъяс

Кывсикасъяссӧ медся универсальнӧй юкӧмӧн лоӧ нимъяс да кадакывъяс вылӧ юклӧм, кӧть и сійӧ абу тырвыйӧ универсальнӧй. Разнӧй кадӧ учёнӧйяс вӧзйылісны примеръяс кывъяслысь, кӧні абу естественнӧй юксьӧмыс нимъяс да кадакывъяс вылӧ, тайӧ мыччӧдъяссӧ бӧрынджык выль пӧв донъялісны да критикуйтісны. Тайӧ юкӧмлӧн универсальность проблемаыс ӧнӧдз на вензяна[7].

Нимъяс

Нимъясӧ пырджык пырӧны эмакывъяс да кывбердъяс. Эмакывъясӧн лоӧны йӧз, ин да объект петкӧдлысь кывъяс[8]. Эмакывъяслӧн пырджык лоӧ аргумент синтаксическӧй функция. Сідзжӧ найӧ вермасны лоны предикат юкӧнӧн[9]. Унджык кывйын найӧ юксьӧны ас нимъяс да абу ас нимъяс вылӧ[10]. Уна кывйын, но абу быть став кывъясын, эмакывлӧн эм вежлоҥ, лыд, рӧд да индан-асалан категория[9].

Ӧткымын кывйын позьӧ торйӧдны кывбердъяс — качество да свойство петкӧдлысь кывъяс[11].

Кадакывъяс

Кадакывъясӧн пырджык шуӧны кывсикас, кытчӧ пырӧ медуна вӧчӧм и процесс петкӧдлысь кыв. Лингвист Рональд Лангакер пасйыліс, мый кадакывъясыс петкӧдлӧны объект да понятие костын темпоральнӧй йитӧдъяссӧ[12]. Кадакывъяслӧн пырджык предикат синтаксическӧй функция, но мукӧддырйи вермасны лоны и аргументӧн[12]. Ӧткымын кывъясын эмӧсь вуджан да вуджтӧм кадакывъяс, мукӧдын — активнӧй и стативнӧй кадакывъяс. Верамсны торйӧдны отсасяна кадакывъяс [13]. Кадакывлӧн эмӧсь татшӧм грамматическӧй категорияяс: кад, вид, наклонение, залога и полярность. Вермас лоны нӧшта лыд, морт, рӧд и мукӧд[14].

Пасйӧдъяс

  1. ↑ 1 2 Schachter, Shopen, 2007, с. 1.
  2. ↑ 1 2 3 4 Сичинава, 2011.
  3. ↑ Алпатов, 1986.
  4. ↑ 1 2 Schachter, Shopen, 2007, с. 3.
  5. ↑ ЧА́СТИ РЕ́ЧИ : [арх. 9 вӧльгым тӧлысь 2022] / В. М. Живов // Хвойка — Шервинский. — М. : Большая российская энциклопедия, 2017. — С. 412-413. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 34). — ISBN 978-5-85270-372-9.
  6. ↑ Середа, Е. В. (Евгения Витальевна). Морфология современного русского языка : место междометий в системе частей речи : учебное пособие. — Flinta, 2005. — ISBN 5-89349-905-0, 978-5-89349-905-6, 5-02-033341-7, 978-5-02-033341-3.
  7. ↑ Schachter, Shopen, 2007, с. 5, 11.
  8. ↑ Schachter, Shopen, 2007, с. 5.
  9. ↑ 1 2 Schachter, Shopen, 2007, с. 7.
  10. ↑ Schachter, Shopen, 2007, с. 8.
  11. ↑ Schachter, Shopen, 2007, с. 13.
  12. ↑ 1 2 Schachter, Shopen, 2007, с. 9.
  13. ↑ Schachter, Shopen, 2007, с. 10—11.
  14. ↑ Schachter, Shopen, 2007, с. 9—10.

Литература


• В. М. Алпатов. О разных подходах к выделению частей речи // Вопросы языкознания. — 1986. — Вып. 4. — С. 37–46.
• В. М. Алпатов. Теория и типология частей речи // Части речи: Теория и типология. — М., 1990.
• Д. Сичинава. Части речи // Материалы для проекта корпусного описания русской грамматики. — 2011.
• Paul Schachter, Timothy Shopen. Parts-of-speech systems // Language Typology and Syntactic Description: Volume 1: Clause Structure / Timothy Shopen. — Cambridge: Cambridge University Press, 2007. — Т. 1. — С. 1–60. — ISBN 978-0-521-58156-1.
• Petra M. Vogel, Bernard Comrie. Approaches to the Typology of Word Classes. — New York: De Gruyter Mouton, 2011. — ISBN 978-3-11-080612-0.

Босьтӧма "https://kv.ruwiki.ru/w/index.php?title=Кывсикас&oldid=472339"-ысь