Печора сёрнисикас
Печора сёрнисикас[1] — коми кывлӧн дас сёрнисикасысь ӧти, эжвайывса сёрнисикаскӧд тшӧтш пырӧны выль сёрнисикас лыдӧ.
Паськалӧм
Печора сёрнисикас вылын сёрнитӧны комияс, кодъяс олӧны Печӧра ю пӧлӧн Медвежскӧй грездсянь Мамыль грездӧдз. Войвылын сійӧ лоӧ орччӧн изьва сёрнисикаскӧд, рытыв-лунвылын - эжвайывса сёрнисикаскӧд, лунвылын - роч кывлӧн ӧти сёрнисикаскӧд.
Индӧм мутасын коми сиктъяс кутісны чужны XVII нэм помын. Медводдза оланінӧн вӧлі Кузьминскӧй посёлок (бӧрынджык лои Печӧра погостӧн, а сэсся лоис Мылдін сиктӧн), кӧні XVII нэм помын вӧлі 5 овмӧс. XVIII нэм помын печора сёрнисикас новлӧдлысьяслӧн лыдыс ӧдйӧ содіс - сылӧн олан мутасын вӧлі нин 13 овмӧдчанін, кӧні вӧлі 153 овмӧс да оліс сюрсысь унджык морт.
Аслыспӧлӧслунъяс
Печора сёрнисикас пырӧ коми кывлӧн элӧвӧй сёрнисикасъяс лыдӧ. Ӧти признакъяс серти сійӧ матын сыктывшӧрса сёрнисикаскӧд, мӧдъяс серти - эжвайывса сёрнисикаскӧд.
Фонетика
• Кывлӧн абу медводдза слогын абу ӧткодьлуныс [ы]-[и], [ӧ]-[э] гласнӧйясӧн вӧдитчӧмын. Ӧти и сійӧ жӧ овмӧдчанінын олысьяс сёрниын позьӧ кывны [ӧ] да [ы] шыяс (кыдзи сыктывшӧрса сёрнисикасын), сідзи и [э] да [и] шыяс (кыдзи эжвайывса сёрнисикасын): мунісны "мунісны", карӧ "карӧ", тӧлысь "тӧлысь", сьылӧны "сьылӧны" (кыдзи сыктывшӧрса сёрнисикасын) и менсим "ме ордын", ачим "ме ачым", ог пукси "ог пуксьы", пелес "пельӧс", висем "висьӧм" (кыдзи эжвайывса сёрнисикасын);
• Кыдзи и сыктывшӧрса сёрнисикасын печора сёрнисикасын вӧдитчӧны [ть] шыӧн [-йт] пыдди литературнӧй кывйын: нять "няйт", воть "войт", вотялны «войтавны», квать «квайт»;
• Кыв шӧрын да помын водитчӧны [л] шыӧн: пылсян «пывсян», тулсол «тувсов», воськол «воськов»;
• Коми литературнӧй кывйысь тшӧкыдджыка вӧдитчӧны содтысян шыясӧн: пыжйын «пыжын», вожйыс «вожыс», туськыс «тусьыс», стенмӧ стенӧ»;
• Кык гласнӧй костӧ ([у, о, ы] шыяс бӧрын) содтысьӧ [в]: лови «лои», ловас «лоас», кыва «кыа», гывӧр «гыӧр», шувӧ «шуӧ»;
• д, т, дз бӧрын вӧдитчӧны [сь] шыӧн (мукӧд сёрнисикасын - [ч]): ӧтсьыд «ӧтчыд», патсьӧр «паччӧр», сэтсьӧ «сэтчӧ», ортся «орчча» да с.в.
Морфология
• Сизимдассянь да вылӧнджык составнӧй лыдпасъясын дасъяс да единицаяс костӧ и сёяс да дасъяс костӧ пыртӧны да кывйитӧд: сизимдас да ӧтик "сизимдас ӧти", сё да комын "сё комын";
• Уна лыда коймӧд мортлӧн соссяна отсасян кадакыв формаын оз - озӧ "оз", эз - эзӧ формаяс: оз мунӧ - озӧ мунӧй "оз мунны", эз мунӧй - эзӧ мунӧй "эз мунны";
• Ӧтка лыда 1-ӧд да 2-ӧд морта сетан вежлӧга морта нимвежтасъяс паныдасьлӧны кык формаын: мен да меным "меным", тэн да тэныд "тэныд";
• Кывбердъяслӧн да урчитанъяслӧн ӧткодялан тшупӧдыс артмӧ -жык суффикс отсӧгӧн: згӧльжык «гӧльджык»;
• Мӧд колян када кадакывъяслӧн суффиксыс -ӧмны: мунӧмны «мунӧмаӧсь» да с.в.
Лексика
Печора сёрнисикасын эм вель уна кыв, reniv]zc лӧсялӧны сӧмын тайӧ сёрнисикаслы, шуам, алябыш "кыз рудзӧг лепешка", зудурук "жугыд, зумыш (морт йылысь), калявош "мелюзга, поснитор", лявля "бобув", патрак "шалаш", пукач "пыжын пукалӧм", тиги "маска", сеч "песец", узым "лёкиник, омӧлик (морт йылысь"), уйлуг "тыысь визувтысь ичӧтик шор", шувгун "тӧвныр, бушков" да мукӧд.
Туялӧм
Медводдзаысь печора сёрнисикассӧ торйӧдіс фин учёнӧй Ю. Я. Вихман XX нэм заводитчигӧн. Печора сёрнисикасысь некымын сё кыв сійӧ пасйис аслас уджын "Syrjdnischer Wortschatz nebst Hauptzügen der Formenlehre aufgezeichnet von Y. Wichmann, bearbeitet und herausgegeben von T. E. Uotila (Helsinki, 1942).
Печора сёрнисикассӧ системнӧя туялісны XX нэмся 60-ӧд воясӧ СССР-са Наука Академиялӧн Коми филиалын уджалысь М. А. Сахарова, Н. Н. Сельков, Н. А. Колегова, Н. И. Лоскутова, Э. К. Павлова.
Литература
• Лыткин В. И. Диалектологическая хрестоматия по пермским языкам. — М., 1955.
• Баталова Р. М. Коми(-зырянский) язык // Языки мира: Уральские языки. — М.: «Наука», 1993. — 214—229 с. — ISBN 5-02-011069-8.
• Печорский диалект // Коми язык. Энциклопедия. — М.: Изд-во ДиК, 1998. — С. 355-356. — ISBN 5-7903-0045-6.
• Сахарова М. А., Сельков Н. Н., Колегова Н. А. Печорский диалект коми языка. — Сыктывкар, 1976.
• Лыткин В.И. Диалектологическая хрестоматия по пермским языкам. — М., 1955.
• Лыткин В.И. Образцы коми-зырянской речи. — Сыктывкар, 1971.
• Игушев Е.А. Коми сёрнисикасъяс. — Сыктывкар, 1996.
• Безносикова Л. М., Забоева Н. К., Айбабина Е. А., Коснырева Р. И. Словарь диалектов коми языка: в 2-х томах. — Сыктывкар: ООО «Издательство «Кола», 2012.