Эжвайывса сёрнисикас
Эжвайывса сёрнисикас - коми кывлӧн дас сёрнисикасысь ӧти, сёрнитысь лыд сертиыс медся ыджыд [1].
Паськалӧм
Паськалӧма Эжва ю ковтысын Висер, Лӧкчим да мукӧд вожъясын, заводитчӧ Визябӧж грездсянь (20 км Сыктывкарсянь вылӧджык) да помасьӧ тайӧ ю йывъясын. Тайӧ сёрнисикас вылын сёрнитӧны Коми Республикаса кык районын - Кулӧмдін районын да Кӧрткерӧс районын.
Артмӧм да сӧвмӧм
Индӧм мутасын овмӧдчӧмыс заводитчӧма XV нэмын. Медводз овмӧдчӧмаӧсь Висерын, кытчӧ найӧ воӧмаӧсь Емваысь. XVI нэмын Эжва вылын чужисны медводдза посёлокъяс - Маджа да Пезмӧг; XVII нэмын сэні вӧлі нин 4 грезд да Висер ю вылын - кык овмӧдчанін. XVII нэм помын заводитісны овмӧдчыны Лӧкчим да Воч юяс пӧлӧн. XVIII нэмын Эжваын олысьыс ӧдйӧ содіс: Дереваннӧйсянь Эжва йывъясӧдз сиктъясын оліс 1300 сайӧ морт, Висер вомсянь Эжва йывъясӧдз - 7000 гӧгӧр морт.
Эжвайывса сёрнискас пырӧ выльяс лыдӧ. Сійӧ артмис XVII-XVIII нэмъясӧ разнӧй сёрнисикасъяс подув вылын. На пӧвстын вӧліны Сыктылысь, улыс Эжваысь, Луздорысь, Емваысь да Удораысь петлӧм войтыр. Некымын нэмӧн налӧн ӧтув олӧм бӧрын артмис аслыспӧлӧс сёрнисикас, кодлӧн фонетикаын, грамматикаын да лексикаын эмӧсь аслыспӧлӧслунъяс.
Аслыспӧлӧслунъяс
Эжвайывса ссёрнисикас артмӧ некымын сёрнисикасысь. Слог помын [Л] да [В] шыясӧн вӧдитчӧм серти торъялӧ 4 сёрнисикас: элӧвӧй, вэ-элӧвӧй, нуль-элӧвӧй да сора. Элӧвӧй сёрни паськалӧма мутаслӧн асыв-лунвылын: Керчомъя, Пожӧг сиктъясын накӧд орчча грездъясӧн, а сідзжӧ Воч ю да сылӧн вожъяс пӧлӧн оланінъясын. Вэ-элӧвӧй сёрни паськалӧма лунвыв-асыввылын - Визябӧжсянь Кужбаӧдз Эжва ю пӧлӧн да Лӧкчим ю ковтыс. Нуль-элӧвӧй сёрни юксьӧ кык торъя район вылӧ: войвывсаыс Висер ю ковтысын Ньывсер вожъясӧн да асыввывсаыс Мылдінын, Носимын, Кулӧмдінын, Немдінын да Дон посёлокъясын. Сора сёрни паськалӧма Эжва медся вылыс оланінъясын - Бадьёльскын, Вӧльдінын, Помӧсдінын.
Фонетика да морфология юкӧнын эмӧсь татшӧм аслыспӧлӧслунъяс:
• Кыввужъя медводдза, восьса слогын вӧдитчӧны кузь гласнӧйясӧн: джооджас «джоджас», маата «мавта», гӧӧгиль «гӧгыль», суута «сувта»;
• Абу медводдза слогын абуӧсь [ӧ] да [ы] шыяс (на пыдди вӧдитчӧны [э] да [и] шыясӧн): мунэ "мунӧ", Семелэн "Семӧлӧн", мунiснi «мунісны», вӧлiдлi «вӧлыдлы»;
• Вежлӧг формаясын тыдовтчӧ гласнӧйяслӧн стяжение: керкад «керкаад», керкась «керкаысь», картан «картаын»;
• Ӧткымын качественнӧй кывберд дорӧ содтысьӧ -а суффикс: еджыда шабдi «еджыд шабдi», важъя морт «важ (пӧрысь) морт», сьӧда шабдi «сьӧд шабді»;
• Кывбердъяслӧн качество петкӧдлыссьӧ лэчид «зэв», сир «зэв» кывъясӧн: лэчид шома нянь «зэв шома нянь», сир сола «зэв сола»;
• Эжвайывса сёрнисикасын эм уна кыв, кодъяс лӧсялӧны сӧмын сылы: бабиль «енгаг», апас «ӧблик», кӧчпелясьнi «чышъянасьны», пыртас «приемыш», туйкыр «мудӧд, туй», тшӧгла «тшӧкыда» да с.в.
Туялӧм
Эжвайывса сёрнисикассӧ заводитӧмаӧсь туявны XX нэм заводитчигӧн. Медводдзаӧн сійӧс туялӧма венгерскӧй учёнӧй Д. Фокош-Фукс. Сылӧн "Syrjanisches Wӧrterbuch" уджын, коді петіс 1959 воын, вайӧдӧма Эжвайывса уна сикт-грездысь уна кыв. Сёрнисикас йылысь дженьыд юӧръяс сетӧма В. И. Лыткинлӧн "Диалектологическая хрестоматия по пермским языкам" уджын. Эжвайывса сёрнисикас туялӧмын ыджыд пай пуктісны СССР-са АН-лӧн Коми филиаллӧн экспедицияяс, мый нуӧдісны XX нэмся 50-60-ӧд воясӧ. Сэні уджалысьяс В. А. Сорвачева, М. А. Сахарова, Д. А. Тимушев, Е. С. Гуляев, Н. Н. Сельков, Н. И. Лоскутова, Э. К. Павлова да мукӧд быд боксянь системнӧя туялісны сёрнисикассӧ.
Литература
• Лыткин В. И. Диалектологическая хрестоматия по пермским языкам. — М., 1955.
• Баталова Р. М. Коми(-зырянский) язык // Языки мира: Уральские языки. — М.: «Наука», 1993. — 214—229 с. — ISBN 5-02-011069-8.
• Верхневычегодский диалект // Коми язык. Энциклопедия. — М.: Изд-во ДиК, 1998. — С. 51-52. — ISBN 5-7903-0045-6.
• Сорвачева В. А., Сахарова М. А., Гуляев Е. С. Верхневычегодский диалект коми языка. — Сыктывкар, 1966.
• Игушев Е.А. Коми сёрнисикасъяс. — Сыктывкар, 1996.
• Безносикова Л. М., Забоева Н. К., Айбабина Е. А., Коснырева Р. И. Коми сёрнисикас кывчукöр. — Сыктывкар, 2012.