Аньяслӧн войтыркостса лун

Босьтӧма Рувикиысь
Learning.svg

Б. Н. Ельцин нима Президентскӧй небӧгаинысь

Arrow-Right.png
Library.png
Тайӧ гижӧдын вӧдитчӧма
Б. Н. Ельцин нима Президентскӧй небӧгаин фондъясысь материалъясӧн
Паськыдджыка
Аньяслӧн войтыркостса лун
Рака тӧлысь 8-ӧд лунся агитация плакат. Художник Б. Дейкин, 1932 во.
Рака тӧлысь 8-ӧд лунся агитация плакат. Художник Б. Дейкин, 1932 во.
Вынсьӧдӧма 1910 воын
Пасйӧны быд во
Кадпас рака тӧлысь 8-ӧд лун
Логотип РУВИКИ.Медиа Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа

Аньяслӧн войтыркостса лун (рочӧн Международный женский день, англичан International Women’s Day )[1] — войтыркостса гаж. Медводзсӧ тайӧ луныс вӧлі йитчӧма аньяслӧн ассьыныс инӧдъяс да позянлунъяс паськӧдӧм вӧсна тышкӧд да ӧтувтчӧмкӧд[2].

Нывбабаяслысь ӧткодьлун дорйӧм кузя войтыркостса лун нуӧдӧм йылысь мӧвпыс чужис ХХ нэм заводитчигӧн[3]. Нывбабаясӧс ӧтувтны водзмӧстчис Клара Цеткин — Германияса социал-демократическӧй партияысь нывбабаяслӧн котырӧн юрнуӧдысь.

Ӧшым тӧлысь 18-ӧд лунӧ ООН-лӧн Генеральнӧй Ассамблея примитіс A/RES/3010 №-а резолюция, мый серти 1975 восӧ вӧлі шуӧма аньяслӧн войтыркостса воӧн[1]. 1977 воын ООН-лӧн Генеральнӧй Ассамблея примитіс A/RES/32/142 №-а резолюция, мый серти вӧлі лӧсьӧдӧма ООН-ӧ пырысь канмуясын нывбабаяслӧн инӧдъяс да войтыркостса мир вӧсна тыш нуӧдан войтыркостса лун[3][4].

Тайӧ лунӧ мир пасьтала войтыркостса организацияяс нуӧдӧны протест акцияяс да митингъяс, найӧс сиӧма нывбабаяслысь инӧдъяс да вӧля дорйӧмлы, гортгӧгӧрса мыж вӧчӧмлы паныд тышлы да ӧткодь инӧдъяслы, а сідзжӧ медым дорйӧны абу традиционнӧй ориентацияа йӧзлысь инӧдъяс ӧткымын странаын да канмуын[2]: Францияын, Индияын, Кыргызстанын, Японияын, Германияын, Ыджыд Британияын, Таиландын, Бельгияын, Италияын да мукӧдлаын[5].

Россияын тайӧ лунӧ нуӧдӧны кыпыд концертъяс, ставроссияса акцияяс[6]. Небӧгаинъясын да школаясын котыртлӧны творческӧй аддзысьлӧмъяс, викторинаяс, конкурсъяс, мастер-классъяс, художественнӧй творчество уджъяслысь выставкаяс[7]. Рака тӧлысь 8-ӧд лунӧ мужичӧйяс козьналӧны нывбабаяслы дзоридзьяс, тӧдчӧдӧны морт олӧмын налысь тӧдчана инсӧ[8].

Гажлӧн история

Аньяслӧн войтыркостса лун артмӧмлы подулӧн лоины АӦШ-са нывбабаяслӧн сьӧкыд уджалан условиеяслы паныд протестъяс (Тыртӧм каструляяслӧн марш, 1857 во, Гортса кӧзяйкаяслӧн марш, 1901 во)[9]. 1908 вося урасьӧм тӧлысь 16-ӧд лунӧ Прогрессивнӧй нывбабаяслӧн Союзлы подув пуктысь американка Мод Мэлун котыртӧма Нью-Йоркын текстиль промышленносьтын уджалысьяслысь марш, корӧма пыдди пуктыны нывбабаяслысь инӧдъяс да кыпӧдны удждонсӧ[3].

1910 вося моз тӧлысь 27-ӧд лунӧ уджалысь нывбабаяслӧн Копенгагенын нывбабаяслӧн мӧд Войтыркостса социалистическӧй конференция вылын Германияса социал-демократическӧй партиялӧн нывбабаяслӧн котырса лидер Клара Цеткин вӧзйис лӧсьӧдны мирын уджалысь нывбабаяслысь асланыс инӧдъяс вӧсна тышын солидарносьт лун[10]. Сылысь вӧзйӧмсӧ ошкисны 17 странаысь аньяс[4].

Цеткин шуис: «Нывбаба-пролетарка тышкасьӧ ки-на-ки аслас класса морткӧд, капиталистическӧй обществолы паныд»[11].

Рака тӧлысь 8-ӧд лунӧ (важ стиль серти урасьӧм тӧлысь 23-ӧд лунӧ) тайӧ гажсӧ кутісны пасйыны быдлаын сы бӧрын, кор 1914 воын Германияса, Данияса, Нидерландса, Швейцарияса, Россияса, АӦШ-са да мукӧд странаса нывбабаяс пасйисны тайӧ лунсӧ да нуӧдісны митингъяс буретш тайӧ лунӧ[12].

1917 во бӧрын гажсӧ пасйисны медсясӧ социалистическӧй странаясын. Сідз, Китайын коммунистъяс пасйисны сійӧс 1922 восянь, а Испанияын — 1936 восянь[13].

Ӧшым тӧлысь 18-ӧд лунӧ ООН-лӧн Генеральнӧй Ассамблея примитіс A/RES/3010 №-а резолюция, мый серти 1975 восӧ вӧлі шуӧма аньяслӧн войтыркостса воӧн[1]. 1977 воын ООН-лӧн Генеральнӧй Ассамблея примитіс A/RES/32/142 №-а резолюция, мый серти вӧлі лӧсьӧдӧма ООН-ӧ пырысь канмуясын нывбабаяслӧн инӧдъяс да войтыркостса мир вӧсна тыш нуӧдан войтыркостса лун[3][4].

1978 вося вӧльгым тӧлысь 27-ӧд лунӧ Парижын ЮНЕСКО-лӧн Генеральнӧй конференцияса 20-ӧд сессия дырйи вӧлі примитӧма 20 C/13.2 №-а резолюция, мый серти Аньяслысь войтыркостса лунсӧ вӧлі вӧзйӧма пасйыны рака тӧлысь 8-ӧд лунӧ[4][10].

Россияын да СССР-ын

Россияын аньяслӧн войтыркостса луныс йитчӧма 1917 вося урасьӧм тӧлысь 23-ӧд лунӧ (выль стиль серти рака тӧлысь 8-ӧд лунӧ) петроградса уджалысь аньяслӧн демонстрациякӧд. Буретш тайӧ лунӧ большевикъяслӧн партияса ЦК-лӧн чукӧстӧм серти нывбабаяс выступитісны нывбабаяслы мужичӧйяскӧд ӧткодь инӧдъяс корӧмӧн, тшыглунлы да войналы паныд. Тайӧ лоӧмторъясыс пансисны Февральса революция водзвылын, мый пуктіс пом Романовъяс династиялы[14].

1921 воын нывбабаяслӧн мӧд коммунистическӧй конференциялӧн шуӧм серти вӧлі вынсьӧдӧма рака тӧлысь 8-ӧд лунсӧ аньяслӧн войтыркостса лунӧн, медым казьтыштны нывбабаяслысь 1917 вося петроградса демонстрациясӧ[15].

Нывбабаяслӧн манифестация Петроградын, 1917 во

СССР-ын аньяслӧн войтыркостса лун лои ставсоюзса гажӧн, кӧні нимӧдісны вына сӧветскӧй нывбабаӧс — коммунисткаӧс, уджалысьӧс да мамӧс. СССР-са Медвылыс Сӧвет Президиумлӧн 1965 вося ода-кора тӧлысь 8-ӧд лунся Индӧдӧн тайӧ лунсӧ вӧлі шуӧма шойччан лунӧн[10].

СССР киссьӧм бӧрын рака тӧлысь 8-ӧд лун Россияын сідзжӧ лоӧ национальнӧй гажӧн да шойччан лунӧн 2001 вося ӧшым тӧлысь 30-ӧд лунся РФ-са Удж кодекс серти[4]. Вочасӧн тайӧ гажыс лоис став аньӧс, нывъясӧс да нывкаясӧс семьяын, удж вылын да велӧдчанінын чолӧмалан лунӧн[16].

Мирын пасйӧм

Сійӧ кадсяньыс, кор ООН-лӧн Генеральнӧй Ассамблея 1977 воын лӧсьӧдіс ООН-ӧ пырысь канмуясын нывбабаяслӧн инӧдъяс вӧсна да войтыркостса мир вӧсна тыш нуӧдан войтыркостса лунсӧ[3][4], Ӧтувтчӧм Войтыръяслӧн Котырын быд во (2000 восянь) нуӧдӧны торъя темаа мероприятиеяс. Сідз, 2021 воын вӧлі «Нывбабаяс веськӧдлан чинъясын: COVID-19 эпохаын ӧткодьлуна аскиалунӧдз воӧдчӧм»[17]; 2022 воын — «Экология боксянь зумыд аскиалун вӧсна колӧ талунъя гендер ӧткодьлун»[18]; 2023 воын — «DigitALL: гендер ӧткодьлун вылӧ инновацияяс да технологияяс»[19].

Европаын феминизмлы паныд протестъяс рака тӧлысь 8-ӧд лунӧ

СССР киссьӧм бӧрын Рака тӧлысь 8-ӧд лун пасйӧны ӧткымын вӧвлӧм союзнӧй республикаясын — Арменияын, Грузияын, Казахстанын, Кыргызстанын, Молдоваын, Азербайджанын, Узбекистанын, Украинаын, Абхазияын да Беларусьын да мукӧдлаын, кӧні тайӧ луныс лоӧ шойччан лунӧн, Латвияысь, Литваысь да Эстонияысь кындзи[20][21].

Пасйӧны аньяслысь войтыркостса лун Вьетнамын, Монголияын, Кубаын да ӧткымын мукӧд странаын. Рака тӧлысь 8-ӧд лун пасйӧны и Китайын — нывбабаяслы тайӧ лунӧ дженьдӧдӧма уджалан лунсӧ[4][21].

Таджикистан Республикаса Президент Эмомали Рахмонлӧн Индӧд серти тайӧ гажсӧ пасйӧны 2009 восянь нывбаба-мамъяс да шусьӧ Мам лунӧн[22].

Туркменияын 2007 воӧдз нывбабаяслысь войтыркостса лунсӧ эз пасйывны — нывбабаяслысь гажсӧ вуджӧдісны рака тӧлысь 21-ӧд лунӧ да ӧтлаӧдісны Наврузкӧд — тулыслӧн национальнӧй гажкӧд. Но 2008 вося тӧвшӧр тӧлысьын Туркмениялӧн президент пыртӧма тайӧ гажсӧ бӧр[23].

Грузияын 1991 восянь странаын аньяслысь войтыркостса лун пасйӧмсӧ вежисны мамлӧн лунӧн рака тӧлысь 3-ӧд лунӧ. 2002 восянь странаса Парламент бӧр бергӧдіс тайӧ гажсӧ[24].

ООН отсӧгӧн вӧлі лӧсьӧдӧма аньяслы сиӧм некымын гаж: урасьӧм тӧлысь 6-ӧд лунӧ — Нывбабаяслысь яндзим калечитӧм дорӧ терпитны позьтӧмлун войтыркостса лун, урасьӧм тӧлысь 11-ӧд лунӧ — Наукаын нывбабаяслӧн да нывъяслӧн войтыркостса лун, йирым тӧлысь 15-ӧд лунӧ — Сиктса аньяслӧн войтыркостса лун, лӧддза-номъя тӧлысь 23-ӧд лунӧ — Дӧваяслӧн войтыркостса лун, йирым тӧлысь 11-ӧд лунӧ — Нывкаяслӧн войтыркостса лун, вӧльгым тӧлысь 25-ӧд лунӧ — Аньяслы лёк вӧчӧм бырӧдӧм вӧсна тыш нуӧдан войтыркостса лун[8].

Россияын пасйӧм

СССР киссьӧм бӧрын рака тӧлысь 8-ӧд лун Россияын сідзжӧ лоӧ национальнӧй гажӧн да шойччан лунӧн 2001 вося ӧшым тӧлысь 30-ӧд лунся РФ-са Удж кодекс серти[4]. Вочасӧн тайӧ гажыс лоис став аньӧс, нывъясӧс да нывкаясӧс семьяын, удж вылын да велӧдчанінын чолӧмалан лунӧн[16].

Россияын рака тӧлысь 8-ӧд лунӧ нуӧдӧны аньяслы сиӧм кыпыд концертъяс, ставроссияса акцияяс[6]. Сідз, Россия Федерацияса став карын нуӧдӧны «Тіянлы, мусаяс!» акция: козьналӧны аньяслы дзоридзьяс уличаяс вылын, вокзалъясын, аэропортъясын, медицина учреждениеясын, йӧзӧс социальнӧя доръян учреждениеясын[25].

2022 вося рака тӧлысь 6-8 лунъясӧ Россияын традиция серти муніс аньяслӧн войтыркостса лунлы сиӧм «Культурнӧй шойччан лунъяс» ставроссияса акция. Ӧткымын музей сетӧ позянлун дон босьттӧг волыны экспозицияяс вылӧ, а 20 циркын (Петыркарсянь Владивостокӧдз) нуӧдӧны уна челядя семьяяслы дон босьттӧг петкӧдчӧмъяс «Шуда мам» акция дырйи[26].

Быд во Россия Федерацияса президент сетӧ рака тӧлысь 8-ӧд лунӧ канму наградаяс Россияса нывбабаяслы, кодъяс пуктісны тӧдчана пай экономикалӧн уна сикас юкӧн сӧвмӧдӧмӧ[27].

2022 воын Россия Федерацияса президент Владимир Путинлӧн водзмӧстчӧм серти Россияын ловзьӧдісны «Мам-героиня» почёт ним, сійӧ лоис канмулӧн медвылыс наградаяс пиысь ӧтиӧн[28].

Филателияын

1949 воын СССР-ын вӧлі лэдзӧма тайӧ гажлы сиӧм пошта маркаяслысь торъя серия:

  • Маркаяс серия
  • The Soviet Union 1949 CPA 1366 stamp (International Women's Day, March 8. Women in industry).jpg
  • The Soviet Union 1949 CPA 1367 stamp (International Women's Day, March 8. Preschool teaching).jpg
  • Stamp of USSR 1368.jpg
  • The Soviet Union 1949 CPA 1369 stamp (International Women's Day, March 8. School teaching).jpg
  • The Soviet Union 1949 CPA 1370 stamp (International Women's Day, March 8. Farm women).jpg
  • The Soviet Union 1949 CPA 1371 stamp (International Women's Day, March 8. Women sports champions).jpg
  • The Soviet Union 1949 CPA 1372 stamp (International Women's Day, March 8. Political leadership).jpg

А сідзжӧ мукӧд воясӧ СССР-ын лэдзлісны маркаяс (1947—1967 вояс):

  • 1947 во, 15 ур.

    1947 во, 15 ур.

  • 1947 во, 30 ур.

    1947 во, 30 ур.

  • 1960 во

    1960 во

  • 1967 во

    1967 во

Пасйӧдъяс

  1. ↑ 1 2 3 Международный женский день. ЮНЕСКО (8 рака тӧлысь 2023). Шыӧдчан кадпас: 4 кӧч тӧлысь 2023.
  2. ↑ 1 2 Козлова Н. Н. Международный женский день 8 Марта как инструмент формирования советской политической культуры // Женщина в российском обществе : журнал. — 2011. — № 1.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 Международный женский день (8 марта). ООН (8 рака тӧлысь 2021). Шыӧдчан кадпас: 4 кӧч тӧлысь 2023.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 История Международного женского дня. ТАСС (8 рака тӧлысь 2022). Шыӧдчан кадпас: 4 кӧч тӧлысь 2023.
  5. ↑ Копчугова А., Полякова В. Акции на 8 Марта в разных странах. РБК (8 рака тӧлысь 2021). Шыӧдчан кадпас: 4 кӧч тӧлысь 2023.
  6. ↑ 1 2 Присоединяйтесь к Всероссийской акции «Вам любимые!» Региональный центр патриотического воспитания (7 рака тӧлысь 2022). Шыӧдчан кадпас: 4 кӧч тӧлысь 2023.
  7. ↑ Названия и формы мероприятий к 8 марта, проводимых в библиотеке. Дубовская библиотека № 39 (14 урасьӧм тӧлысь 2019). Шыӧдчан кадпас: 28 урасьӧм тӧлысь 2025.
  8. ↑ 1 2 Бобович А. В каких странах 8 Марта – государственный праздник? Аргументы и Факты (7 рака тӧлысь 2020). Шыӧдчан кадпас: 4 кӧч тӧлысь 2023.
  9. ↑ Шпаковский Ю. Г. Главный праздник весны // Вестник Университета имени О. Е. Кутафина : журнал. — 2022. — № 3.
  10. ↑ 1 2 3 Осипян А. 8 марта: как появился день борьбы за женские права. РБК Тренды (7 рака тӧлысь 2023). Шыӧдчан кадпас: 4 кӧч тӧлысь 2023.
  11. ↑ 20 цитат самых известных феминисток: от Клары Цеткин до Марии Арбатовой, Культурология. Шыӧдчан кадпас: 28 урасьӧм тӧлысь 2025.
  12. ↑ Бондарь В. 8 Марта ежегодно отмечают Международный женский день. Владивостокская централизованная библиотечная система. Шыӧдчан кадпас: 4 кӧч тӧлысь 2023.
  13. ↑ Nelson J. International Women's Day: a centenary to celebrate. History Workshop Online (8 рака тӧлысь 2011). Шыӧдчан кадпас: 4 кӧч тӧлысь 2023.
  14. ↑ Андреева Е. М., Жемальдинова А. Ш. РОССИЯ. ГОД 1917: к 100-летию Великой русской революции: библиографические указатели книг. — М.: ЦУНБ им. Н. А. Некрасова, 2017. — 134 с.
  15. ↑ Сидорчик А. Праздник, которому рады не все. Как 8 Марта отвоевывало право на жизнь. Аргументы и Факты (7 рака тӧлысь 2013). Шыӧдчан кадпас: 4 кӧч тӧлысь 2023.
  16. ↑ 1 2 Радулова Н. День рождения феминизма // Огонёк. — 2008. — № 10 (5037). — С. 62. Архивировано 11 урасьӧм тӧлысь 2010 года.
  17. ↑ Заявление Верховного комиссара ООН по правам человека Мишель Бачелет по случаю Международного женского дня. ООН (8 рака тӧлысь 2021). Шыӧдчан кадпас: 4 кӧч тӧлысь 2023.
  18. ↑ Международный женский день 2022 Гендерное равенство ради устойчивого будущего. ООН (8 рака тӧлысь 2022). Шыӧдчан кадпас: 4 кӧч тӧлысь 2023.
  19. ↑ Инновации и технологии для обеспечения гендерного равенства. ООН. Шыӧдчан кадпас: 4 кӧч тӧлысь 2023.
  20. ↑ История Международного женского дня. ТАСС (8 рака тӧлысь 2019). Шыӧдчан кадпас: 4 кӧч тӧлысь 2023.
  21. ↑ 1 2 Международный женский день. РИА Новости (8 рака тӧлысь 2015). Шыӧдчан кадпас: 4 кӧч тӧлысь 2023.
  22. ↑ Международный женский день - «День матери». Таджикский государственный медицинский университет (9 рака тӧлысь 2021). Шыӧдчан кадпас: 5 кӧч тӧлысь 2023.
  23. ↑ Сердар Бердымухамедов поздравил женщин и девушек Туркменистана с 8 марта. Turkmenportal (7 рака тӧлысь 2023). Шыӧдчан кадпас: 5 кӧч тӧлысь 2023.
  24. ↑ Левшиц Н. 8 марта в Грузии официально выходной день. Nikolai Levshits (8 рака тӧлысь 2022). Шыӧдчан кадпас: 5 кӧч тӧлысь 2023.
  25. ↑ Всероссийская акция "Вам, Любимые!". Dobro.ru (6 рака тӧлысь 2020). Шыӧдчан кадпас: 5 кӧч тӧлысь 2023.
  26. ↑ Около 6 тысяч мероприятий пройдут в рамках акции «Культурные выходные». Минкультуры России (6 рака тӧлысь 2023). Шыӧдчан кадпас: 5 кӧч тӧлысь 2023.
  27. ↑ Путин вручил женщинам госнаграды. Интерфакс (8 рака тӧлысь 2023). Шыӧдчан кадпас: 4 кӧч тӧлысь 2023.
  28. ↑ Колесников А. Международный женский друг. Коммерсант (8 рака тӧлысь 2023). Шыӧдчан кадпас: 5 кӧч тӧлысь 2023.

Литература

Ыстӧгъяс

Босьтӧма "https://kv.ruwiki.ru/w/index.php?title=Аньяслӧн_войтыркостса_лун&oldid=470564"-ысь