Изьва сёрнисикас
Изьва сёрнисикас - коми кывйын дас сёрнисикасысь ӧти, пырӧ рытыв-вой чукӧрӧ[1].
Паськалӧм
Изьва сёрнисикас вылын сёрнитӧ коми йӧзлӧн торъя субэтнос - изьватас. Изьва сёрнисикас юргӧ Коми Республикаса Изьва районын да Усинск районын - Изьва, Печӧра, Уса юяс ковтысын (Изьва, Букур, Сизяб, Гам, Мокчой, Краснобор, Вертеп, Шелляюр, Кыдзкар, Кипиёва, Мутнӧй Материк, Уквавом, Колва).
Колӧ пасйыны, мый изьва кывъя войтыр олӧны оз сӧмын Коми муын, но и Кардор да Мурман обласьтъясын, Ненеч, Ямал-Ненеч да Ханты-Манси асшӧр кытшъясын.
Войвылын Изьваса комияслӧн суседъясӧн лоӧны рочьяс да ненечьяс, рытыввылын - рочьяс да Емдінса комияс, лунвылын - Эжвайывса комияс да асыввылын - Печораса сёрнисикасӧн сёрнитысьяс.
Артмӧм да сӧвмӧм
Изьва ю вожын йӧзыс олӧны важысянь нин. Археологическӧй мыччӧдъяс висьталӧны, мый сэні мортыс вӧлӧма шӧр из нэмсянь шӧр нэмъяслӧн бӧръя помӧдз. Татчӧ уна йӧз овмӧдчисны вель сёрӧн. Изьва ю вылын медводдза овмӧдчӧминӧн вӧлі Изьва слӧбӧда, кодлы подувсӧ пуктісны 16 нэм шӧрын Емдінса да Удораса комияс да Чилимдінса слӧбӧдаысь петӧм рочьяс. Мукӧд овмӧдчӧминъяс - Мохча, Бакур, Варыш, Сизяб, Гам, Кулим - артмисны сӧмын 18 нэмын. Сэк жӧ изьватас заводитісны овмӧдчыны Изьва кывтыдӧ, 19 нэм заводитчигӧн - Изьва берегъяс Красноборсянь увлань ю вомӧдз да Кулимсянь катыд Уква ю вомӧдз. Печӧра вылын изьвасаяслӧн медводдза овмӧдчӧминъяс - Шелляюр, Няшабӧж, Кыдзкар, Усвавом - чужисны 18 нэм помын. Уса ю вожын изьватас овмӧдчылісны 19 нэм помын-20 нэм заводитчигӧн.
Изьватаслӧн артмӧмыс, кодкӧд йитчӧма Изьва сёрнисикас, заводитчӧма 16 нэмын. Сэтчӧ пырӧдчӧмаӧсь Емдінса да Удораса комияс, рочьяс да ненечьяс. Изьва сёрнисикаслы подулӧн лоис Емва нуль-элӧвӧй сёрнисикас, мый кызвыннас артмис 14-17 нэмъясӧ. 18 нэм помлань Изьва сёрнисикасын артмисны аслыспӧлӧслунъясыс, мыйӧн сійӧ торъяліс мукӧд коми сёрнисикасысь.
Аслыспӧлӧслунъяс
Фонетика боксянь лоӧ нуль-элӧвӧй сёрнисикасӧн.
• Кывлӧн абу медводдза слогын, а сідзжӧ кывторъясын абу [ӧ] шыыс (сы местаын вӧдитчӧны [е] шыӧн): ӧбес "ӧдзӧс", колэ "колӧ", сюмед "сюмӧд", нинэмен "нинӧмӧн";
• Ёна вӧдитчӧны кузь гласнӧйясӧн, кодъяс ворсӧны вежӧртас торйӧдан роль: тыы "тыв" (ср. ты "ты"), пуу "пув" (пу "пу"), лоо "лов" (ло "ло");
• Мукӧд сёрнисикасъяс серти паськыдджыка вӧдитчӧны [х, ф, ц] шыясӧн: картафель "картупель", камфет "кампет", хрест "крест", нахедитны "мунны (код вылӧ кӧ)", рӧсход "рӧскод", больница "больнича", венец "венеч";
• Рочысь пырӧм кывъясын тшӧкыда шусьӧ [тш] [ч] пыдди: пӧлутшитны "босьтны", петшат "печать", тшӧтьверг "четверг";
• Мӧд колян када кадакывъясыс куимнан мортлӧн ӧтка лыда формаыс помасьӧны -а да уна лыдын -аэсь да аась: ме сійӧ аддзылэма "ме сійӧс аддзылі", тэ мунэма "тэ мунӧма", сія мунэма "сійӧ мунӧма"; ми дыр кеже унмосьлэмаэсь "ми, вӧлӧмкӧ, дыр узим"; ті воомаась "ті воӧмаӧсь";
• Изьва кывворын ӧтувъя коми кывъяскӧд тшӧтш эмӧсь аслыспӧлӧс кывъяс: мудас "нора, норка", ичай "отчим", нярас "жугӧдӧм картупель", чегас "ичӧтик складка", кӧчрасьны "видзӧдны гӧгӧр", ёскыны "ёся видзӧдны", шывыы "косіник, омӧлик, кизьӧр", чезьласьны "потавны, потласьны" да мукӧд.
Туялӧм
Изьва сёрнисикас туялӧм заводитчис 19 нэмын на. Медводдза туялысьӧн вӧлі М. А. Кастрен. Сёрнисикаслысь аслыспӧлӧслунсӧ сійӧ пасйис коми грамматикаын (Elementa grammatices Syrjaenae, Helsingforsiae, 1844). Бӧрынджык изьваса текстъяс да кывъяс чукӧртіс Ф. И. Видеман, Ю. Я. Вихман, Т. Э. Уотила, А. Шренк. Ыджыд пай изьва сёрнисикас туялӧмӧ пуктісны М. Ф. Истомин (шуам,"Об этимологических формах ижемско-зырянского языка" статья, 1857) да П. Михайлов (шуам, "Практическое руководство по изучению ижемско-зырянского языка", 1873).
Бӧрынджык уна туялысь гижис изьва сёрнисикас йылысь.
Тырвыйӧ системнӧя изьва сёрнисикассӧ туялісны Н. Н. Сельков да М. А. Сахарова. Торйӧн туялӧма изьва сёрнисикаслӧн Обса да Кола кӧджса сёрниног.
XXI нэмын изьва сёрнисикас дінӧ интересыс содӧ. Дасьтӧма да йӧзӧдӧма некымын кывчукӧр, уна научнӧй удж, а сідзжӧ кыв корпус[2].
Литература
• Лыткин В. И. Диалектологическая хрестоматия по пермским языкам. — М., 1955.
• Баталова Р. М. Коми(-зырянский) язык // Языки мира: Уральские языки. — М.: «Наука», 1993. — 214—229 с. — ISBN 5-02-011069-8.
• Безносикова Л.М. Ижемский диалект // Коми язык. Энциклопедия. — М.: Изд-во ДиК, 1998. — С. 143-145. — ISBN 5-7903-0045-6.
• Сахарова М. А., Сельков Н. Н. Ижемский диалект коми языка. — Сыктывкар, 1976.
• Игушев Е.А. Коми сёрнисикасъяс. — Сыктывкар, 1996.
• Безносикова Л. М., Забоева Н. К., Айбабина Е. А., Коснырева Р. И. Словарь диалектов коми языка: в 2-х томах. — Сыктывкар: ООО «Издательство «Кола», 2012.