Крым республика (2014)

Босьтӧма Рувикиысь
ӧткымынӧн канму туйӧ пуктӧм канму
Крым республика
украина Республіка Крим
крымтот. Къырым Джумхуриети,
Qırım Cumhuriyeti
Крымлӧн дӧрапас Крымлӧн канпас
Крымлӧн дӧрапас Крымлӧн канпас
Девиз: «Процветание в единстве»
Кып: Крым Республикалӧн кып
2014.03.17 — 2014.03.18[1]
Юркар Симферополь
Медыджыд каръяс Севастополь, Симферополь, Керчь, Евпатория
Кыв(ъяс) Роч кыв, Украин кыв и Крымтотара кыв
Официал кыв роч кыв, украина кыв и крымскотатарскӧй
Сьӧм Рочмуса шайт, украинаса гривна
Ыджда 26 945 км²
Веськӧдланног парламентскӧй республика
Министръяс сӧветса председатель Сергей Аксёнов
Крым Республикаса Каналан Сӧветса председатель Владимир Константинов
Дипломатическӧй признайтӧм  Россия
История
 • рака тӧлысь 17-ӧд лун 2014 Асшӧрлун висьталӧм
 • рака тӧлысь 18-ӧд лун 2014 Крымӧс Россия дорӧ ӧтувтӧм йылысь сёрнитчӧм кырымалӧм
 • рака тӧлысь 21-ӧд лун 2014 Крымӧс Россия дорӧ ӧтувтӧм кузя юридическӧй процедура помасьӧм [2][3]
Сы водзвывса да сы бӧрся уджалысьяс
Сыӧдз[4] Сы бӧрын

Крым республика (рочӧн Респу́блика Крым, украина Республіка Крим, крымтот. Къырым Джумхуриети, Qırım Cumhuriyeti) — вӧлі шуӧма асьсӧ 2014 вося рака тӧлысь 17-18 лунъясӧ асшӧр канмуӧн. Сійӧ вӧлі Крым кӧдж вылын, сэтчӧ пырлісны Крымскӧй Автономнӧй Республикалӧн да Севастополь карлӧн мутасыс, кодъясӧс босьтісны россияса войска Крымса самооборона отрядъяс отсӧгӧн. Украина Крым Республикаӧс эз признайт да водзӧ лыддьӧ тайӧ ас мутасӧн.

Крым Республикалӧн асшӧрлуныс вӧліс тӧдӧмӧн недыр кад кежлӧ да вӧлі йӧзӧдӧма сы могысь, медым юридическӧя кокньӧдны Крымӧс Россия дорӧ ӧтлаӧдӧмсӧ[5][6], та вӧсна сылӧн вӧлі сӧмын «техническӧйӧн», формальнӧйӧн[7]. Сійӧс признайтіс сӧмын Россия.

История

Крымлысь асшӧрлунсӧ ӧтиладорсянь йӧзӧдӧм да сы бӧрын мӧд луннас нин Крым республикасӧ бырӧдӧм лоис 2014 вося урасьӧм-рака толысьясын Крымӧс Россия Федерация дорӧ ӧтувтӧм дырйи. Сыӧдз веськыда мунісны уна тӧлысь чӧжся президентлы да правительстволы паныд акцияяс («Евромайдан»). Крымын гражданскӧй водзсасьӧм ёсьмис сы бӧрын, кор 2014 вося урасьӧм толысьын найӧ вайӧдісны Украинаын власьт вежсьӧмӧдз: выль власьтлӧн ӧткымын помшуӧм (каналан кыв политика подувъяс йылысь оланпас киритӧм йылысь Верховнӧй Радалӧн гӧлӧсуйтӧм, люстрация йылысь оланпас дасьтӧм) отсаліс мобилизуйтны унджык этническӧй рочьясӧс, кодъяс кызвыннас вӧліны Крымса олысьясӧн, Украинаса выль власьтъяслы паныд. Торъяліс крым-татара войтырлӧн Меджлис, коді кӧсйис лоны крым-татараӧс петкӧдлысь органӧн. Урасьӧм тӧлысь 21-23 лунъясӧ сійӧ котыртліс Украинаса выль власьтлы отсӧг сетӧм могысь уна йӧза акцияяс.

1990-ӧд вояс серти, Россия тайӧ пӧрйӧ ёна отсаліс Крымын Россия дор сулалысь вынъяслы. Сэк жӧ Украинаын лыддьӧны, мый Россия заводитӧма отсасьны 20-ӧд лунӧ на, мӧд ногӧн кӧ, Януковичӧс президент пост вывсьыс вештытӧдз, а Россияса власьтъяслӧн висьталӧм серти, «Крым бергӧдӧм кузя удж заводитны» тшӧктӧмсӧ президент В. Путин сетӧма урасьӧм тӧлысь 23-ӧд лунӧ асывнас, вӧтлӧм президент В. Януковичӧс  (рус.) (коми эвакуируйтӧм кузя спецоперация нуӧдӧм бӧрын.

Урасьӧм тӧлысь 23-24 лунъясӧ Россия дор сулалысь активистъяслӧн личкӧм улын[8] вӧлі вежӧма Севастопольса олӧмӧ пӧртысь власьт органъясӧс. Урасьӧм тӧлысь 26-ӧд лунӧ Меджлис да Украинаса выль власьт дор сулалысьяс кӧсйисны босьтны Крымса парламентлысь стрӧйбасӧ да дзугны сылысь уджсӧ. Урасьӧм тӧлысь 27-од лунӧ водз асылӧ россияса спецназ босьтіс Крымса власьт органъяслысь стрӧйбаяссӧ[9], та бӧрын Крымса Медвылыс Сӧветса депутатъяс, кодъяс чукӧртчисны парламент зданиеӧ, мӧдӧдісны отставкаӧ Анатолий Могилевлысь правительствосӧ да шуисны нуӧдны ода-кора тӧлысь 25-ӧд лунӧ кӧджлысь автономия паськӧдӧм йылысь Крымса референдум. Крымса выль правительствоӧн юрнуӧдіс «Русское единство» партияӧн юрнуӧдысь Сергей Аксёнов  (рус.) (коми, коді юӧртіс, мый оз признайт Украинаса выль веськӧдлысьясӧс, да шыӧдчис Россияса веськӧдлысьяс дорӧ, медым найӧ «отсалісны могмӧдны мир да лӧнь олӧм Крым асвеськӧдлан республикаын»[10].

Рака тӧлысь 1 лунӧ Федерацияса Сӧвет  (рус.) (коми могмӧдіс президент Владимир Путинлысь официальнӧй шыӧдчӧмсӧ, медым сетны позянлун россияса войскалы пырны Украина мутасӧ[11], кӧть эськӧ сійӧ кад кежлас найӧс сэні збыльысь нин вӧлі используйтӧма[9]. Россияса военнослужащӧйяс доброволечьяслӧн отрядъяскӧд ӧтув блокируйтісны Украинаса ВВ-лысь став объектсӧ да воинскӧй частьяссӧ кӧджын, кодъяслӧн командованиеыс ӧткажитчис подчиняйтчыны Крымса правительстволы. Рака тӧлысь 6 лунӧ вӧлі вежӧма дасьтысян референдум вылӧ петкӧдӧм юалӧмлысь формулировкасӧ — йӧзыслы вӧлі вӧзйӧма гӧлӧсуйтны Крымӧс Россиякӧд ӧтувтӧм йылысь. Крымса власьтъяс шыӧдчисны Россияса веськӧдлысьяс дорӧ Крымӧс Россия Федерацияӧ пыртан процедура заводитӧм йылысь корӧмӧн да примитісны Крым автономиялысь олӧмӧ пыртан власьт да ёрд органъяс Украинаысь торйӧдӧм йылысь шуӧмъяс[12][13]. Таӧдз на вӧлі юӧртӧма Крымса автономиялысь вооружённӧй вынъяс лӧсьӧдӧм йылысь.

Крым кӧджӧс Россия дорӧ россияса регионлӧн инӧдъяс вылын ӧтувтӧм серти колӧ вӧлі кутчысьны 2001 во ӧшым тӧлысь 17-ӧд лунся федеральнӧй конституционнӧй оланпасӧн урчитӧм процедураясӧ. Тайӧ документ серти, Россия Федерацияӧ выль субъект пыдди суйӧрсайса канмуӧс либӧ сылысь юкӧн примитӧны сӧмын Россия Федерациялӧн да тайӧ суйӧрсайса канмулӧн ӧта-мӧдкӧд ӧтсӧглас серти, та дырйи татшӧм процедурасӧ водзмӧстчысьӧн колӧ лоны буретш суйӧрсайса канмулы (а оз Россия Федерациялы). Россиялы, сідзкӧ, колӧ вӧлі тайӧ процедура вылас Украинасянь ӧтсӧглас — босьтны позьтӧм ӧтсӧглас. Урасьӧм тӧлысь 28-ӧд лунӧ на Государственнӧй думаӧ вӧлі пыртӧма оланпас бала, мый серти позис ӧтлаасьны Россиякӧд суйӧрсайса канмуясысь юкӧнъяс торйӧдчысь мутас меставывса власьтъяслӧн водзмӧстчӧм серти либӧ меставывса референдумлӧн шуӧм подув вылын — сэк, кор суйӧрсайса канмуын абу «эффективнӧй сувереннӧй власьт», коді оз могмӧд йӧзлысь гражданскӧй инӧдъяссӧ[14]. Но тайӧ оланпассӧ критикуйтӧмаӧсь, лыддьӧмаӧсь сійӧс войтыркостса оланпаслы[14] да Россия Федерацияса Оланподувлы паныд мунысьӧн[15]. Рака тӧлысь 11-ӧд лунӧ, медым венны индӧм мытшӧдъяссӧ[5][16][17], Крымса Медвылыс Сӧвет (Крымса Медвылыс Сӧветса 81 депутатысь 78-ыс) да Севастополь карса сӧвет вынсьӧдісны Крым асвеськӧдлан республикалӧн да Севастополь карлӧн асшӧрлун йылысь Декларация[18] кӧні, ӧтувтчӧм войтырлӧн асвеськӧдлӧм вылӧ инӧд вынсьӧдысь Ӧтувтчӧм Нацияяслӧн Уставлӧн положениеяс вылӧ да мукӧд войтыркостса документъяс вылӧ ыстысьӧмӧн, а сідзжӧ ООН-лӧн Войтыркостса Ёрдлӧн Косоволысь асшӧрлун йӧзӧдӧм вылӧ мыджсьӧмӧн, вӧлі юӧртӧма Крым асвеськӧдлан республикаӧн да Севастополь карӧн веськӧдлысьяслӧн Крымлысь асшӧрлун йӧзӧдны кӧсйӧм йылысь, 2014 вося рака тӧлысь 16-ӧд лунся референдум бӧрын кӧ лоӧ примитӧма Крым кӧдж, кытчӧ пырӧны Крым асвеськӧдлан республикалӧн да Севастополь карлӧн мутасъясыс, Россияӧ пырӧм йылысь помшуӧм.

Декларацияын вӧлі индӧма и лоана канмулысь нимсӧ — чайтсис, мый сійӧ кутас шусьыны Крым Республикаӧн, асвеськӧдлан статус индытӧг, вӧлі пасйӧма канмулысь демократическӧй светскӧй да уна войтыр сикаса характерсӧ, сылысь кӧсйысьӧм кутны аслас мутасын мир, войтыркостса да конфессияяскостса сӧгласлун; документлӧн бӧръя пунктыс вӧлі Россия Федерацияӧ примитӧм йылысь вӧзйӧмӧн Россия дорӧ шыӧдчӧм[18].

Россияса МИД сійӧ жӧ лунӧ шуис, мый лыддьӧ Крымса парламентлысь асшӧрлун йылысь Декларация йӧзӧдӧм йылысь помшуӧмсӧ дзик законнӧйӧн. Украинаса МИД ассяньыс протестуйтіс Россияса МИД-лӧн тайӧ шуӧмсӧ да шуис Крым асвеськӧдлан республикаса Медвылыс Сӧветлысь решениесӧ «оланподувлы лӧсявтӧмӧн, незаконнӧйӧн да юридическӧя нинӧмӧн»[19].

Рака тӧлысь 16-ӧд лунӧ Крымын вӧлі референдум, сылӧн официальнӧй кывкӧртӧдъяс серти гӧлӧсуйтысьяслӧн кызвын йӧзыс ошкисны Россиякӧд ӧтлаасьӧм[20].

Крымса парламент аслас постановлениеӧн сідзжӧ кутшӧмакӧ дугӧдіс Украинаса оланпастэчассӧ да сетіс украинаса канму органъяслысь эмбурсӧ да сьӧмсӧ, а сідзжӧ Украинаса канму эмбурсӧ Крым Республика киӧ[6]. Сідз, вӧлі национализируйтӧма Крымса портъяс да Крымын меститчӧм «Черноморнефтегазлысь» да «Укртрансгазлысь» эмбурсӧ, Керчса паром вуджанін, Керчса канму морскӧй технологическӧй университет, Саридзса чери овмӧслӧн да океанографиялӧн лунвыв научно-исследовательскӧй институт, а сідзжӧ Украинаса морскӧй портъяслӧн администрациялысь, «Украинаса судоходстволӧн регистр» классификационнӧй котырлӧн Севастопольса региональнӧй представительстволысь да морякъясӧс дасьтӧм да дипломируйтӧм кузя инспекциялӧн Севастопольса филиаллысь эмбур, Крымса туй (сы лыдын кӧрт туй) инфраструктура, кӧджвывса аэронавигация, вӧлі лӧсьӧдӧма «Универсал-Авиа» авиакомпания.

Крым Республика признайтӧм йылысь Россия Федерацияса президентлӧн индӧд

2014 вося рака тӧлысь 18-ӧд лунӧ Кремльса Георгиевскӧй залын вӧлі кырымалӧма сёрнитчӧмсӧ[21][22]. Россияӧ пырисны 2 выль субъект — Крым Республика да федеральнӧй тӧдчанлуна Севастополь кар. Рака тӧлысь 21-ӧд лунӧ Россия Федерацияса президент Владимир Путин кырымаліс Крымӧс да Севастопольӧс Россияӧ пыртӧм йылысь да сёрнитчӧмсӧ ратифицируйтӧм йылысь оланпасъяс[2], Крымын ратифицируйтан процедураыс эз нуӧдсьы сы вӧсна, мый сёрнитчӧмыс эз вӧв.

Крым Республикалӧн войтыркостса правовӧй статус

Республикалӧн ӧтувъя статус да канлун признакъяс йылысь юалӧм

Крым Республикаӧс Россия Федерацияӧ пыртігкежлӧ Россия лыддьыліс сійӧс сувереннӧй да асшӧр канмуӧн, коді збыльмӧдӧ ассьыс инӧдсӧ ӧтлаасьны мӧд канмукӧд[23].

ООН-лӧн Генеральнӧй Ассамблея бӧрынджык примитіс резолюция, кӧні «корӧ став канмуяссӧ, войтыркостса организацияясӧс да специализируйтчысь учреждениеясӧс абу пыдди пуктыны Крым асвеськӧдлан республикалысь да Севастополь карлысь статуссӧ быдсяма ногӧн вежӧмсӧ…»[24], Крымлысь статус вежӧмсӧ татшӧм жӧ дивитӧмыс вӧлі и Россияӧн блокируйтӧм ООН-лӧн Безопасносьт Сӧветса резолюция балаын[25].

Сецессиялӧн правомерносьт да асвӧляысь олӧм бӧръян инӧд йылысь юалӧм

Крым да Севастополь асвеськӧдлан республикаяслӧн Украинаысь петӧмыс оз лӧсяв Украинаса оланподувлы, мый серти Украиналысь суйӧр вежӧмсӧ колӧ видлавны сӧмын Украинаса Верховнӧй радаӧн индӧм ставукраинаса референдум вылын. Россия такӧд йитӧдын мыджсьӧ прецедент вылӧ, кор признайтісны Косоволысь асшӧрлун ӧти боксянь йӧзӧдӧмсӧ да «косӧдан торйӧдчӧм» концепциясӧ[26]; ООН-лӧн Уставысь да Канмуяс костын ёртасьӧм йылысь войтыркостса праволӧн принципъяс йылысь Декларацияысь, мый примитӧма ООН-лӧн Генеральнӧй Ассамблеялӧн 1970 во йирым тӧлысь 24-ӧд лунся 2625 (XXV) резолюцияӧн, асвӧляысь олӧм бӧръян инӧд, сы лыдын «ас вӧляысь йитчыны либӧ ӧтлаасьны асшӧр канмукӧд», вӧлі пӧртӧма олӧмӧ «виччысьны позьтӧм условиеясын, кор оз позь пӧртны олӧмӧ [Крымса олысьяслысь] асвӧляысь олӧм бӧръян инӧд».

Пасйӧдъяс

  1. ↑ Договор между Российской Федерацией и Республикой Крым о принятии в Российскую Федерацию Республики Крым и образовании в составе Российской Федерации новых субъектов (рус.). Кремлин (18 рака тӧлысь 2014). Шыӧдчан кадпас: 20 йирым тӧлысь 2025.
  2. ↑ 1 2 Подписаны законы о принятии Крыма и Севастополя в состав России. Шыӧдчан кадпас: 20 йирым тӧлысь 2025. Архивируйтӧма 26 йирым тӧлысь 2014.
  3. ↑ Церемония подписания законов о принятии Крыма и Севастополя в состав России (рус.). Президент России. — «Сегодня у нас серьёзное, знаковое событие: сегодня мы завершаем юридические процедуры, связанные с присоединением Крыма и Севастополя к Российской Федерации.» Шыӧдчан кадпас: 20 йирым тӧлысь 2025. Архивируйтӧма 22 йирым тӧлысь 2016.
  4. ↑ Украина оз признавайт Крымсӧ Россия дорӧ ӧтувтӧмсӧ и та вӧсна лыддьӧ Крымсӧ да Севастополь карсӧ ас мутасӧн
  5. ↑ 1 2 Крым определился, каким способом войдет в Россию. Шыӧдчан кадпас: 20 йирым тӧлысь 2025. Архивируйтӧма 16 рака тӧлысь 2014.
  6. ↑ 1 2 Крым начал процедуру присоединения к РФ, объявив о независимости (рус.). РИА Новости (17 рака тӧлысь 2014). Шыӧдчан кадпас: 20 йирым тӧлысь 2025. Архивируйтӧма 27 кӧч тӧлысь 2017.
  7. ↑ А.В. Игнатов. Референдум в Крыму: правовые аспекты организации и проведения // Гражданин. Выборы. Власть / под общей редакцией научного руководителя проекта доктора юридических наук, профессора, заслуженного деятеля науки Российской Федерации Б.С. Эбзеева. — Центральная избирательная комиссия Российской Федерации, 2014. — Май – август (№ 2). — С. 51—60. Архивировано 9 ӧшым тӧлысь 2017 года.
  8. ↑ Севастопольцы чуть не разгромили администрацию, но все же добились обещания передать все дела Алексею Чалому (рус.) (17 йирым тӧлысь 2016). Шыӧдчан кадпас: 20 йирым тӧлысь 2025.
  9. ↑ 1 2 Андрей Кондрашов. Документальный фильм «Крым. Путь на Родину». Россия 1. Шыӧдчан кадпас: 20 йирым тӧлысь 2025. Архивируйтӧма 15 рака тӧлысь 2015.
  10. ↑ Обращение Председателя Совета министров АРК Сергея Аксенова, Пресс-служба Верховного Совета АРК (1 рака тӧлысь 2014). Архивируйтӧма 8 вӧльгым тӧлысь 2014 вося. Шыӧдчан кадпас: 20 йирым тӧлысь 2025.
  11. ↑ Совет Федерации разрешил Путину ввести войска на Украину. Шыӧдчан кадпас: 20 йирым тӧлысь 2025. Архивируйтӧма 4 рака тӧлысь 2014.
  12. ↑ Об изменениях в системе и структуре органов исполнительной власти Автономной Республики Крым. Шыӧдчан кадпас: 20 йирым тӧлысь 2025. Архивируйтӧма 4 рака тӧлысь 2016.
  13. ↑ О правосудии в Автономной Республике Крым. Шыӧдчан кадпас: 20 йирым тӧлысь 2025. Архивируйтӧма 6 косму тӧлысь 2016.
  14. ↑ 1 2 Углубление фарватера. Шыӧдчан кадпас: 20 йирым тӧлысь 2025. Архивируйтӧма 17 кӧч тӧлысь 2016.
  15. ↑ Venice Commission :: Council of Europe. www.venice.coe.int. Шыӧдчан кадпас: 20 йирым тӧлысь 2025. Архивируйтӧма 27 рака тӧлысь 2022.
  16. ↑ Верховный совет автономии Крым принял декларацию независимости республики. Шыӧдчан кадпас: 20 йирым тӧлысь 2025. Архивируйтӧма 30 рака тӧлысь 2019.
  17. ↑ Парламент Крыма принял декларацию независимости. Шыӧдчан кадпас: 20 йирым тӧлысь 2025. Архивируйтӧма 6 рака тӧлысь 2016.
  18. ↑ 1 2 Парламент Крыма принял декларацию о независимости. Шыӧдчан кадпас: 20 йирым тӧлысь 2025. Архивируйтӧма 18 рака тӧлысь 2014.
  19. ↑ МИД Украины назвал декларацию о независимости Крыма неконституционной. Шыӧдчан кадпас: 20 йирым тӧлысь 2025. Архивируйтӧма 30 рака тӧлысь 2019.
  20. ↑ Заключение по референдуму в Крыму 16 марта. Совет при Президенте РФ. Шыӧдчан кадпас: 20 йирым тӧлысь 2025. Архивируйтӧма оригинала 7 косму тӧлысь 2014 года.
  21. ↑ Договор между Российской Федерацией и Республикой Крым о принятии в Российскую Федерацию Республики Крым и образовании в составе Российской Федерации новых субъектов. Шыӧдчан кадпас: 20 йирым тӧлысь 2025. Архивируйтӧма 18 рака тӧлысь 2014.
  22. ↑ Путин, Константинов, Аксенов и Чалый подписали договор о принятии в РФ Республики Крым. Шыӧдчан кадпас: 20 йирым тӧлысь 2025. Архивируйтӧма 18 рака тӧлысь 2014.
  23. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 17.03.2014 г. № 147 «О признании Республики Крым». Шыӧдчан кадпас: 20 йирым тӧлысь 2025. Архивируйтӧма 23 йирым тӧлысь 2018.
  24. ↑ Генассамблея ООН приняла резолюцию в поддержку территориальной целостности Украины. // ИТАР-ТАСС (27 рака тӧлысь 2014). Шыӧдчан кадпас: 20 йирым тӧлысь 2025. Архивируйтӧма 4 ода-кора тӧлысь 2014.
  25. ↑ Vebi Kosumi. Can Crimea Claim Secession and Accession to Russian Federation in Light of Kosovo’S Independence?. — AuthorHouse, 2018-02-27. — 96 с. — ISBN 9781546288886. Архивса копия 29 рака тӧлысь 2019 Wayback Machine ресурсын
  26. ↑ Simone F. van den Driest. Crimea’s Separation from Ukraine: An Analysis of the Right to Self-Determination and (Remedial) Secession in International Law // Netherlands International Law Review. — Volume 62. — Issue 3 (December 2015). — 1. — С. 329—363.
Босьтӧма "https://kv.ruwiki.ru/w/index.php?title=Крым_республика_(2014)&oldid=482713"-ысь