Севастополь

Олан пункт
Севастополь
Часі мунӧм серти, вылісясь заводитӧмӧн да шуйгаладорсянь веськыдвылӧ — вӧйтӧм карабъяслы памятник, Владимирскӧй собор, Херсонес Таврическӧйын базилика, Севастопольса биология станция, Херсонесса жыннян, Балаклаваса бухта
44°36′00″ с. ш. 33°32′00″ в. д.
Страна	Россия
РФ-са субъект	Севастополь
Пытшкӧсса юклӧм	4 район (9 муниципальнӧй кытш, 1 кар)
Севастопольса губернатор	Развожаев Михаил Владимирович
История да география
Лӧсьӧдӧма	1783 во
Воддза нимъяс	Ахтиар (1783—1784, 1797—1826)
Ыджда	863,6 / 1079,6 км²
Шӧрин вылна	50 м
Ывласям	кос, шӧр континентальнӧй, мыйӧнкӧ ӧткодь средиземноморскӧйкӧд
Час кытш	UTC+3:00
Йӧз
Олысь лыд	↗561 374 морт (2024)
Олысь лыд км² вылӧ	650,04 морт/км²
Агломерация	Севастопольса 0,5-0,6 млн (регион)
Войтырсикасъяс	рочьяс — 81 %, украинечьяс — 14,2 % да мукӧд
Конфессияяс	православие, ислам, иудаизм
Катойконим	севасто́польцы севасто́полец (энь рӧд абу) севастополи́ты севастополи́т севастополи́тка
Официал кыв	Роч кыв
Лыдпаса идентификаторъяс
Телефон код	+7 8692
Пошта индексъяс	299000-299699( 2014 во 04.01 лунсянь)
ОКАТО код	67000000000
ОКТМО код	67000000
Мукӧдтор
Наградаяс
sev.gov.ru
Севастополь Москва
Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа

Севастополь (1783 восянь 1784 воӧдз да 1797 восянь 1826 воӧдз — Ахтиар (крымтот. Aqyar) — Крым кӧдж рытыв-лунвылын, Сьӧд саридз дорын меститчысь кар. Саридзвыв вузасян да чери кыян порт, промышленнӧй, научно-техническӧй, рекреационнӧй да культурно-историческӧй шӧрин. Сiйӧ «Кар-Герой». Севастопольын меститчӧма Россия Федерацияса Сьӧд саридзвыв флотлӧн саридзвыв медшӧр военнӧй база. 2014 воӧдз карын сідзжӧ вӧлі Украинаса саридзвыв военнӧй вынъяслӧн медшӧр база. Севастополь кар пырӧ Россияса федеральнӧй тӧдчанлуна историческӧй овмӧдчӧминъяс лыддьӧгӧ.

Этимология

Севастопольлы подувсӧ вӧлi пуктӧма 1783 воын. Сiйӧ вӧлi саридзвыв военнӧй портӧн да Ахтиарса бухтаын карӧн; бухтаыслы нимсӧ сетлӧмаӧсь Ахтияр либӧ Акъяр тотара сикт серти (крым-тотараса: ак — «еджыд», яр — «крут берег, саридз дорын бужӧд»). 1784 воын, Россияса империяын сэки вӧвлӧм традиция серти, кор выль каръяслы нимъяссӧ сетлiсны грек ногӧн, карсӧ вӧлі шуӧма Севастопольӧн — «вежа карӧн» (грек кыв себастос — «ёна пыдди пуктана, вежа», полис — «кар»). 1797 воын император Павел I нимтіс карсӧ Ахтиярӧн, но кӧть и индӧдыс вынсялiс, карсӧ сiдзжӧ шулісны и Севастопольӧн, мый йылысь висьталӧны сійӧ воясся картаяс да атласъяс. 1826 воын сенатлӧн индӧдӧн карлы бӧр сетӧма Севастополь ним.

География

Меститчанiн да мувыв серпас

Карлӧн ыдждаыс — 1079,6 км², тшӧтш и ва акваторияыс — 216 км².

2019 вося тӧвшӧр тӧлысь 1 лун вылӧ федеральнӧй тӧдчанлуна Севастополь карса муяс лыдӧ пырӧны:

• 50 км² — оланін стрӧитан муяс;
• 16 км² — ӧтйӧза-удж вылӧ стрӧитчан муяс;
• 20 км² — промышленносьт муяс;
• 23 км² — ӧтув вӧдитчан муяс;
• 17 км² — транспорт, связь, инженернӧй коммуникация муяс;
• 277 км² — видз-му овмӧсын вӧдитчан муяс;
• 8 км² — торйӧн ёна видзан мутасъяс да объектъяслӧн муяс;
• 14 км² — ва фондса муяс;
• 355 км² — лесничествояслӧн да лесопаркъяслӧн муяс;
• 49 км² — военнӧй да режима мукӧд объект улын муяс;
• 10 км² — мукӧд торъя мога объектъяс улӧ муяс;
• 25 км² — муяс, кодъяс оз пырны кар стрӧитан либӧ мукӧд уджӧ.

Севастополь кар меститчӧ Крым кӧдж рытыв-лунвыв юкӧнын Гераклейскӧй кӧдж вылын. Карлӧн историческӧй шӧриныс сулалӧ Севастополь бухта лунвылын.

Федеральнӧй тӧдчанлуна карлӧн (Севастополь кар сӧветлӧн) мутасыс сулалӧ Крым Республикалӧн татшӧм административнӧй единцаяскӧд орччӧн — асыв-войвылын Бахчисарай районкӧд, а асыв-лунвылын — Ялта кар кытшкöд (Ялта кар сӧветкӧд); му кузя мудорлӧн ӧтувъя кузьтаыс лоӧ 106 км. Рытыввылын да лунвылын Севастополь регион сулалӧ Сьӧд саридз берег пӧлӧн, кодлӧн кузьтаыс 152 км. Медся бӧръя чутъяс:

• войвылын — Лукулл кокад,
• лунвылын — Николай кокад,
• рытыввылын — Херсонес кокад,
• асыввылын — Ай-Петринскӧй яйлаын Тез-Баир гӧра.

Севастополь регинын заводитчӧны Крымса гӧраяслӧн куимнан медшӧр визьыс:

• Лунвыв визь — Балаклаваса гӧраяс,
• Пытшкӧсса визь — Мекензиевӧй гӧраяс,
• Ортсыса визь — Кара-Тау вывтасін.

Мувыв серпаслӧн медшӧр сикасъяс:

• Сасык-Альминскӧй — ковыль-степса, тшӧтшкӧс-сёнъяса мувыв серпас (карлӧн войвыв юкӧн);
• Гераклейскӧй внешнекуэстовӧй, ксерофитно-фриганнӧй (босьтӧ медся ыджыд площадь);
• Балаклаваса ляпкыд гӧраяса, дора-визя, вӧра-кустъяса (Балаклава дорын);
• Байдарскӧй гӧрабердса, гӧраа-увтасъяса, вӧра-степъяса (площадь серти неыджыд, меститчӧ Балаклаваса районлӧн медся асыв-лунвылын).

Крым кӧдж карта вылын Севастополь карлӧн мутас

Севастополь муті визувтӧны Бельбек, Сьӧд да Кача юяс, кодъяс босьтӧны Крымын валӧн ыджыдлун серти медводдза, мӧд да нёльӧд местаяс.

Севастополь дорын берегыс Крымлы зэв аслыспӧлӧс сы вӧсна, мый тані зэв уна (30 сайӧ) бура дорйӧм кынмывтӧм бухта.

Севастопольса бухта — медся кузь. Сылӧн чукыльӧсь берегъясыс нюжалӧмаӧсь кӧкъямыс километр сайӧ да мунӧны кӧдж пытшкӧдз. Изъя нӧрысъяс — вӧр-валӧн удж. Севастопольса бухта лыддьысьӧ мирын некымын медся бур бухтаясысь ӧтиӧн.

Севастопольын вӧрзьӧдны позьтӧм мутасъяс:

• Байдарскӧй — став канмулы тӧдчанлуна ландшафтнӧй заказник;
• Казак бухта — став канмулы тӧдчанлуна ӧтувъя зоологическӧй, гидрологическӧй заказник;
• «Айя кокад» — став канмулы тӧдчанлуна ландшафтнӧй заказник;
• Фиолент кокад — став канмулы тӧдчанлуна ландшафтнӧй заказник;
• Фиолент кокад дорын вадорса аквальнӧй комплекс;
• Лукулл кокад дорын вадорса аквальнӧй комплекс;
• Херсонесса заповедникын вадорса аквальнӧй комплекс — меставывса тӧдчанлуна гидрологическӧй памятник;
• Сарыч-Ласписа берегдорса аквальнӧй комплекс — вӧр-валӧн гидрологическӧй памятник;
• Ласпи крежъяс — вӧрзьӧдны позьтӧм урочище;
• Ушаков сён — меставывса тӧдчанлуна ботаническӧй вӧр-ва памятник.

Лунвыв бухта	Балаклаваса бухта	Балаклаваса гӧраяссянь Севастопольлӧн серпас

Час кытш (Россияса кад серти)

Севастополь меститчӧ МСК (москваса кад) час кытшын. UTC серти кадыс торъялӧ +3:00 вылӧ. Вӧдитчан кад да география боксянь кузьта серти Севастопольын шондіа шӧркодь лун шӧр кадыс воӧ 12 час 46 минутын.

Ывласям

Севастополь карса сӧвет улӧ пырысь мутасын ывласямыс матын Крымлӧн Лунвыв берегын субтропическӧй климат дінӧ, сылӧн кык микроклиматическӧй зонаулын эмӧсь аслыспӧлӧслунъяс. Найӧ юкӧны карсӧ кык пельӧ Фиолент кокадлӧн мудор кузя:

• гӧрабердъясын — небыд, саридзса, шӧркодь континентальнӧй ывласям,
• асыв-лунвыв берег дорын — субтропическӧй средиземноморскӧй сяма (Кёппен серти пасйӧд: Cfa).

Сынӧдлӧн тӧлысся шӧркодь температураыс плюса. Медся кӧдзыд тӧлысь — урасьӧм (шӧркодь температураыс +2,8 ºС), медся шоныд — сора тӧлысь (шӧркодь температураыс +22,4 ºС). Севастополь берег дорын Сьӧд саридзлӧн веркӧсса температураыс пыр нольысь вылынджык, а сора тӧлысьын шӧркодя кыптӧ +22,4 ºС-ӧдз. Лым-зэрыс во чӧжӧн усьӧ ӧтмозакодь: 280—400 мм/гг. Воын медся кос тӧлысь — ода-кора.

Ывласям Севастопольлӧн

Петкӧдлас	Тӧвшӧр тӧлысь	Урасьӧм тӧлысь	Рака тӧлысь	Косму тӧлысь	Ода-кора тӧлысь	Лӧддза-номъя тӧлысь	Сора тӧлысь	Моз тӧлысь	Кӧч тӧлысь	Йирым тӧлысь	Вӧльгым тӧлысь	Ӧшым тӧлысь	Во
Абсолютнӧй максимум, °C	20,4	23,9	27,2	31,1	34,0	35,6	38,3	39,0	37,5	32,8	28,5	22,7	39,0
Шӧркодь максимум, °C	5,9	6,0	8,9	13,6	19,2	23,5	26,5	26,3	22,4	17,8	12,3	8,1	15,9
Шӧркодь температура, °C	2,9	2,8	5,4	9,8	15,1	19,5	22,4	22,1	18,1	13,8	8,8	5,0	12,2
Шӧркодь минимум, °C	−0,2	−0,4	2,0	6,1	11,1	15,5	18,2	17,9	13,9	9,9	5,4	2,0	8,5
Абсолютный минимум, °C	−20	−22	−17,7	−4,4	0,6	6,7	11,1	10,6	2,0	−7,5	−12,5	−21,9	−22
Енэжва норма, мм	26	25	24	27	18	26	32	33	42	32	42	52	379
Ӧшмӧс: База данных погоды, Туристический портал

Ва температура (1977—1995 воясся мыччӧдъяс)
Петкӧдлас	Тӧвшӧр тӧлысь	Урасьӧм тӧлысь	Рака тӧлысь	Косму тӧлысь	Ода-кора тӧлысь	Лӧддза-номъя тӧлысь	Сора тӧлысь	Моз тӧлысь	Кӧч тӧлысь	Йирым тӧлысь	Вӧльгым тӧлысь	Ӧшым тӧлысь	Во
Абсолютнӧй максимум, °C	10,9	9,0	10,1	14,1	21,0	25,4	26,2	26,5	26,4	23,4	17,6	12,5	26,5
Шӧркодь температура, °C	7,0	6,5	7,3	10,0	14,4	19,9	22,4	23,5	20,9	16,9	12,3	8,8	14,2
Абсолютнӧй минимум, °C	3,9	3,1	0,2	6,8	9,8	14,6	16,0	16,3	14,4	12,7	6,2	5,2	0,2

Шондіыс танi дзирдалӧ 2350 час (та лыдын 1898 час косму — йирым тӧлысьясын), а сора тӧлысьын Севастопольын шондіыс кымӧръяс сайӧ сайласьтӧг югъялӧ енэжын 356 час чӧж. Тайӧ некымын час унджык Ялта да Алушта серти, да 122 час вылӧ унджык лунвылын меститчысь Батуми кар серти.

640
480
320
160
0

Севастополь - Роза ветров
Тӧв ним/ вонас кымын час чӧж тӧлыс пӧльтӧ торъя туйвизьсянь
м/с	В ⭣	ВРВ	РВ ↙	ААВ	А ⭠	ААЛ	АЛ ↖	ЛАЛ	Л ⭡	ЛРЛ	РЛ ↗	РРЛ	Р ⭢	РРВ	РВ ↘	ВРВ
0	10.7	10.0	11.8	7.4	12.0	8.2	9.6	5.9	8.3	8.7	7.8	4.6	7.1	5.7	9.6	6.0
0-1	30.3	29.6	41.9	36.3	39.0	26.4	31.1	25.1	27.3	20.1	26.4	22.4	24.0	17.5	22.1	21.5
1-2	151.6	172.6	224.3	194.6	174.3	134.6	137.6	115.8	107.6	80.9	81.0	76.3	85.5	81.8	105.4	123.2
2-6	498.2	516.4	439.5	374.0	377.6	461.1	546.5	322.9	220.6	179.8	190.0	209.2	236.6	268.5	391.5	489.0
6-8	31.6	22.3	10.6	9.3	14.7	15.4	32.4	13.9	4.6	6.1	12.9	23.9	22.9	15.4	30.8	52.1
8-10	2.6	0.7	0.4	0.5	1.2	1.1	1.0	0.3	0.2	0.5	1.2	3.7	3.0	2.6	3.1	6.1
10-12	0.0	0.0	0.0	0.0	0.4	0.3	0.0	0.0	0.0	0.0	0.1	0.3	0.1	0.2	0.1	0.2
>12	0.0	0.0	0.0	0.0	0.0	0.0	0.0	0.0	0.0	0.0	0.0	0.1	0.1	0.1	0.0	0.0
Источник: Meteoblue  (неопр.). meteoblue.com. Шыӧдчан кадпас: 18 моз тӧлысь 2025. — мыччӧдъяссӧ подулалӧма 30 во чӧж час серти арталан поводдялысь пертассӧ вӧчӧмӧн гӧгӧртасын 30 км гӧгӧр разрешениеӧн

История

Античнӧй кад

Ӧнія Севастополь мутасын карса овмӧдчӧминъяслӧн историяыс заводитчӧ 25 нэм сайсянь нин.

Медводдза войтыръяс лыдын, кодъяс овлісны тані, вӧліны тавръяс. Миян эраӧдз VІІІ нэмсянь Крымсӧ заводитісны овмӧдны важся грекъяс, кодъяс нимтісны сійӧс Тавридаӧн. Миян эраӧдз V нэмын Понтийскӧй Гераклеяысь петӧм важся грекъясӧн вӧлі котыртӧма Херсонес Таврическӧй. Чайтӧны, мый карыс артмӧма водзджык, сійӧс казьтылӧма кыдзи Страбонлӧн Херсонес. Херсонеслӧн колясъясыс куйлӧны Севастопольлӧн Гагаринскӧй районса кар помын, кӧні меститчӧма Херсонеслӧн музей-заповедник. Ӧнія Севастопольлысь тӧдчана юкӧнсӧ босьтліс Херсонеслӧн хораыс (мутас, кодӧн античнӧй полисса граждана вӧдитчылісны видз-му овмӧс нуӧдӧм могысь). Колонияса йӧз кыпӧдісны крепосьтса стенъяс да орчча мусӧ торйӧдісны видз-му вӧдитан участокъяс вылӧ. Грекъяс сӧвмӧдісны Крымын виноград вӧдитӧм, мый лоӧ полислӧн экономикалы подулӧн.

Миян эраса II нэм заводитчигӧн Херсонес веськаліс Боспорскӧй сарство кипод улӧ. Митридат VI кувсьӧм бӧрын миян эраӧдз 107 воын Херсонес лои Римса империялӧн протекторатӧн, но урчитӧмӧн колис «вӧльнӧй полисӧн». Римса империя юксьӧм бӧрын V нэмын Херсонес пырис Византийскӧй империяӧ, кодлӧн власть улын кольліс ХIII нэм заводитчытӧдз. Херсонесӧ воліс вежа апостол Андрей Первозванный. Херсонесын мучитчӧмӧн кувсис вежа Климент, Римса папа (миян эраса I нэм). Херсонесын кувсис татчӧ ыстӧм вежа Мартин Исповедник, сідзжӧ Римса папа (миян эраса VII нэм).

2015 вося Россиялӧн пошта блок вылын Херсонес Таврическӧй да сылӧн хора кыдзи ЮНЕСКО ставмирса озырлун объект(ЦФА [АО «Марка»] № 2019)	Херсонесса колоннаяс	«Важся Херсонес-Таврическӧйлӧн план, кӧні петкӧдлӧма уна сикас воясӧ вӧчӧм кодйӧминъяссӧ». Чертитіс художник М. И. Скубетов-Скубентов. «Крым. Путеводитель.», Под ред. Бумберг К. Ю., Вагин Л. С., Клепинин Н. Н., Соколов В. В.: Симферополь, 1914

Шӧр нэм

988 воын Херсон карсӧ (тадзи кутіс шусьыны карыс византия кадӧ; важся роч ӧшмӧсъясын — Корсунь). босьтіс Важ роч канмуын Киевса князь Владимир Святославич, коді аслас дружинаыскӧд пыртчывлӧма тані. Историкъяслӧн видзӧдлас серти местаӧн, кӧні вермис пыртчыны Херсонын Владимир, лоӧ Уваровскӧй базилик бердын баптистерий.

1204 воын Константинополь крестоносецъясӧн босьтӧм бӧрын Херсонес сы ув муясӧн пырӧдчис Трапезундскӧй империя улӧ. ХIII нэмын Венеция, коді контролируйтіс Сьӧд саридзса виямъяс, лӧсьӧдіс Крымын вузасян факторияяс. На пӧвстысь медся тӧдчанаӧн лои Сугдея (ӧнія Судак), кодӧс итальянечьяс шуисны Солдаяӧн.

1399 воын Херсонесӧс дзикӧдз бырӧдіс Зарни Ордалӧн войска, кодӧн юрнуӧдіс эмир Едигей (Эдигей).

Муыс, кӧні бӧрынджык кыптіс Севастополь, вӧлі XIII нэмсянь Византияысь торъялӧм Феодоро княжестволӧн, а сідзжӧ мыйкӧ мында (да XIV нэмлӧн мӧд джынсянь) — Генуэзскӧй республикалӧн, кытчӧдз 1475 воын Османскӧй империя эз босьт Крымын феодоритъяслысь да генуэзсаяслысь киын кутан став мусӧ. 1475—1781 воясӧ Крымлӧн ӧткымын муӧн веськыда веськӧдліс Порта, а ӧткымынӧн веськӧдлісны османъяслы веськӧдлӧм улӧ пырысь Крымса ханство пыр.

Карлы подув пуктӧм да сылӧн сӧвмӧм

1771 воын рочьяс да турокъяс костын тыш дырйи (1768—1774) Крымӧс босьтісны роч войска. 1773 воӧ заводитӧмаӧсь стрӧитны Ахтиярскӧй бухтаын медводдза берегвывса кутӧдъяс, кутшӧмъясӧс кутісны стрӧитісны сюсьджыка 1778 воын А. В. Суворовлӧн инспекция бӧрын.

Ӧнія Нахимов изэрд вылын Севастопольлы панас пуктӧминын казьтылан пас

Крымӧс Россия дорӧ ӧтлаӧдӧм бӧрын пыр жӧ (Екатерина II-лӧн «Крым кӧдж, Таман ді да Кубаньлысь став боксӧ Россия власьт улӧ босьтӧм йылысь» манифестсӧ вӧлі йӧзӧдӧма 1783 вося косму тӧлысь 8 (19) лунӧ) императрицалӧн тшӧктӧмӧн кӧджӧ вӧлі мӧдӧдӧма II ранга капитан Иван Берсенев веськӧдлӧм улын «Осторожный» фрегат, медым бӧрйыны рытыв-лунвыв берег дорысь ӧзын, кӧні вӧлі шуӧма стрӧитны стратегия боксянь колана военнӧй порт. 1783 вося косму тӧлысьын Ахтиар посёлокдорса бухта видлалӧм бӧрын, коді вӧлі меститчӧма важся Херсонес мутасын, Берсенев вӧзйис водзӧ вылӧ сійӧс лӧсьӧдны Сьӧд саридзвыв флотлӧн карабъяслы база вылӧ.

И. М. Берсенев. Бельбексянь Херсонса кокадӧдз Ахтиарса ӧзынлӧн карта. Масштабыс — 1,5 верст англияса дюймын. 1783 вося лӧддза-номъя тӧлысь. Рукопись, тушь, чернила, акварель. Картуш улас гижӧд: «Контр-адмирал да Кавалер Федот Алексеевич Клакачевлы»

Лыддьысьӧ, мый карлы подувсӧ пуктӧма 1783 вося лӧддза-номъя тӧлысь 3 (14) лунӧ. Тайӧ лунӧ контр-адмирал Фома Фомич Мекензи юрнуӧдӧм улын вӧлі пуктӧма Севастопольын изйысь медводдза нёль стрӧйбалы подув: контр-адмирал Мекензилӧн керка (Екатерининскӧй двореч), часовня, Адмиралтействоын кузнеча да ӧзын, кодӧс бӧрынджык шуисны Графскӧйӧн.

Медводз овмӧдчӧминсӧ шулісны Ахтиарӧн, Ак-Яр грезд ним серти (крым-тотараса кывйысь вуджӧдӧмӧн — «еджыд берег, бужӧд»), коді сулаліс важ кар местаын, кытчӧдз 1784 вося урасьӧм тӧлысь 10 (21) лунӧ Екатерина II аслас индӧдӧн эз тшӧкты Г. А. Потёмкинлы стрӧитны сы местаӧ ыджыд крепосьт да шуны сійӧс Севастопольӧн. Карсӧ стрӧитлісны выль Россияса муяс вылысь Потёмкинӧн босьтӧм сьӧм вылӧ. Административнӧя Севастополь пырис Таврическӧй обласьтӧ, коді артмӧма Екатеринославскӧй наместничествоын.

Карлӧн нимыс артмӧма кык грек кывйысь: Σεβαστός (Севастос) — «пыдди пуктана, вежа» да πόλη (полис) — «кар». Севастос — «Август» латин титуллӧн эквивалент, та вӧсна Севастополь лоӧ и «августейшӧй карӧн», и «императорскӧй карӧн». Сӧветскӧй литератураын вӧліны вуджӧдӧмъяс, кутшӧмъяс абу йитчӧмаӧсь императорскӧй титулкӧд, шуам, Ыджыд сӧветскӧй энциклопедияын нимсӧ вуджӧдӧма кыдзи «зэв мича ыджыд кар», «слава кар».

Севастополь крепосьтлӧн план. «Россия империяса крепосьтъяслӧн атлас»

Севастопольса рейдын роч эскадра. И. К. Айвазовский, 1846 во

1797 воын император Павел I нимтіс сійӧс Ахтиарӧн. 1826 воын сенатса индӧдӧн карлы бӧр вӧлі сетӧма важ грек ним — Севастополь.

Кар стрӧитан медводдза схемасӧ босьтчис збыльмӧдны Ф. Ф. Ушаков, кодӧс 1788 воын индісны веськӧдлыны портӧн да Севастопольса эскадраӧн. Сійӧ стрӧитіс уна керка, казармаяс, госпиталь, туйяс, рынокъяс, юкмӧсъяс.

1802 воын Ахтиар пырис выльӧн котыртӧм Таврическӧй губернияӧ, а кык во мысти сійӧс вӧлі шуӧма Россия империялӧн Сьӧд саридзвывса медшӧр военнӧй портӧн. 1804 воын вӧлі тупкӧма коммерческӧй порт, кӧть эськӧ сійӧс бӧр восьтісны 1808 воын, но бӧр пӧдлалісны 1809 воын 1820 воӧдз, кор карын воссис порт Россия пытшкын вузасьӧм вылӧ. Войтыркостса вузасян портыс Севастопольын эз вӧв 1867 воӧдз. Карыс вӧлі военнӧйӧн, уджаліс флот вылӧ. 1822 воын Ахтиарлӧн 25 сюрс олысьысь 500 мортысь этшаджыкыс вӧліны штатскӧйясӧн. Но абу сӧмын военнӧй уджкӧд йитчӧма кар историялӧн медводдза кадколастыс. Сідз, 1827 воын заводитчисны Херсонес Таврическӧйын, Севастопольлӧн медся важ оланінын, археология боксянь корсьысьӧмъяс.

1830 воын Севастопольын вӧлі ыджыд восстание, кодӧс кыпӧдісны 1828—1829 воясся рочьяс да турокъяс костын тыш дырйи карантин мераяс вӧсна, 1830—1831 воясся холера бунт чукӧрын медводдзаяс пиысь ӧти. Сійӧ заводитчис лӧддза-номъя тӧлысь 3 (15)-ӧд лунӧ да сэтчӧ ӧдйӧ пырӧдчисны матросъяс, салдатъяс, карса прӧстӧй уджалысь йӧз. Лӧддза-номъя тӧлысь 4 (16)-ӧд лунӧ кыпӧдчысьяс виисны карса губернатор Н. А. Столыпинӧс, некымын чиновникӧс, да лӧддза-номъя тӧлысь 7 (19) лунӧдз карыс вӧлі мятежникъяс киын. Восстаниесӧ пӧдтӧм бӧрын сэні 1580 участвуйтысьӧс вӧлі сетӧма военнӧй ёрдӧ, на пиысь 7-сӧ — лыйлӧмаӧсь.

Карлӧн, Севастопольын ӧзынлӧн да кутӧдъяслӧн перспектива, литография, 1850-ӧд вояс

Севастопольлӧн ӧдйӧ сӧвмӧмыс топыда йитчӧма Михаил Петрович Лазаревлӧн нимкӧд. 1832 воын сійӧс индісны Сьӧд саридзвыв флотлӧн штабса начальникӧн, а бӧрынджык — флотӧн да портъясӧн главкомандующӧйӧн да карса военнӧй губернаторӧн. Корабельнӧй да Лунвыв бухтаяслӧн берегъяс вылын сійӧ стрӧитӧ судно дзоньталан да судно стрӧитан предприятиеясӧн адмиралтейство. Татшӧм ногӧн флотлы производство база лӧсьӧдӧм бӧрын М. П. Лазарев заводитӧ выльмӧдны да стрӧитны карсӧ, та могысь 1840 вося йирым тӧлысь 25-ӧд лунӧ (вӧльгым тӧлысь 6-ӧд лунӧ) вӧлі лӧсьӧдӧма да примитӧма Севастопольлысь медводдза генеральнӧй план. Торйӧн кӧ, вӧлі жугӧдӧма Шӧр мылькйын ӧти судтаа стрӧйба, кутшӧмӧс нимтывлісны «Хребет беззакония»-ӧн, лӧсьӧдісны классицизмлы лӧсялана зданиеяслы места. Ӧттшӧтш Севастопольын (Крымса мукӧд кар серти) ӧдйӧджык содіс олысь лыдыс. 1850 во кежлӧ сэні вӧлі 45046 морт, на пиысь 32692 — улыс воинскӧй чина йӧз. Кар водзӧ сӧвмӧдӧмсӧ вӧлі урчитӧма 1851 вося генеральнӧй планӧн, но сійӧс збыльмӧдӧмсӧ торкис Крымса война]].

Крымса война, Севастопольлӧн водзӧ сӧвмӧм

1853—1856 воясся Крымса войнаын Севастопольлӧн тӧдчанлуныс вӧлі медся ыджыд. 1854 вося кӧч тӧлысь 2 (14)-ӧд лунӧ Англиялӧн, Франциялӧн да Турциялӧн 62 сюрса ӧтувтӧм армия чеччис Евпатория дорӧ да мӧдӧдчис Севастопольлань, кодӧс дорйӧм вылӧ сувтісны 25 сюрс моряк да карлӧн 7 сюрс морта гарнизон. Уськӧдчысьяслӧн флотыс вӧлі ыджыдджык, мый вӧсна бӧртиджык вӧлі примитӧма помшуӧм вӧйтны Россияса карабъяссӧ, медым тупкыны Севастопольса бухтаӧ пыранінсӧ.

Крымса война дырйи Севастополь да сы гӧгӧрса местаяс. М. И. Богданович «Восточная война 1853—1856гг»: СПб., Ф. Сущинскийлӧн типография, 1876 во	Петропавловскӧй собор. 1856 во	Херсонесса кафедральнӧй собор (стрӧитӧма 1891 вося йирым тӧлысь 17-ӧд лунӧ)

Виктор Гюго ӧткодяліс Севастопольӧс кытшӧ босьтӧмсӧ Трояаӧс кытшӧ босьтӧмкӧд. Историк Камилл Руссе тадзи гӧгӧрвоӧдӧ Гюголысь метафорасӧ: «Ставыс тайӧ сідзжӧ вӧлі му пельӧсын, Азия да Европа костын мудор вылын, кӧні аддзысисны вына империяяс… Трояӧдз дас во, Севастопольӧдз дас тӧлысь водзджык»". Кӧч тӧлысь 13 (25)-ӧд лунӧ карсӧ вӧлі босьтӧма кытшӧ, заводитчис Севастопольӧс героическӧя дорйӧм, мый кыссис 349 лун, 1855 вося моз тӧлысь 27-ӧд лунӧдз (кӧч тӧлысь 8-ӧд лунӧдз). Дорйысьяслӧн вӧвлытӧм повтӧмлун вӧсна, квайтысь зэв ёна бомбитӧм давӧрӧгӧн кыкысь уськӧдчӧм вылӧ видзӧдтӧг, союзникъяс сідзи и эз вермыны босьтны военнӧй саридзвыв крепосьт Севастопольсӧ. Роч войска кӧть и бӧрыньтчисны Войвывлань, найӧ колисны вӧрӧглы сӧмын жугӧдӧм кар. Севастопольсӧ союзникъяс оккупируйтісны 1856 вося лӧддза-номъя тӧлысь 23-ӧд лунӧдз (сора тӧлысь 5-ӧд лунӧдз).

1856 вося Парижса мирнӧй сёрнитчӧм серти Россиялы да Турциялы вӧлі оз позь кутны Сьӧд саридзын военнӧй флот. Киссьӧм кар недыр кежлӧ воштіс стратегическӧй тӧдчанлунсӧ, но лои туризмын ыджыд шӧринӧн. Военнӧй порт бырӧдӧм бӧрын Севастопольӧ позьӧ вӧлі пыравны суйӧрсайса вузасян суднояслы.

1893 вося Севастопольлӧн канпас

1867 воын Севастопольӧ воліс Марк Твен. «Простаки за границей» небӧгын сійӧ тадзи гижис кар йылысь:

Севастополь серти Помпея кольӧма ёна бурджыка. Кӧть кытчӧ эн видзӧдлы, гӧгӧр сӧмын киссьӧм керкаяс! Киссьӧм керкаяс, киссьӧм стенъяс, жуглас чукӧръяс — ставсӧ рӧзӧритӧма. Быттьӧ тані муыс пыркмунӧма ыджыд вынӧн. Во да джын тані ставсӧ чашйис война да колис ас бӧрсяыс помӧдз киссьӧм кар, таысь жугыльджык местаыс весиг абу. Ни ӧти керка эз коль дзоньӧн, ни ӧтиын оз позь овны. Сьӧкыд мӧвпыштны, мый мыйкӧ вермас лоны таысь на страшнӧйджыкӧн, таысь на ёнджыка пазьмунӧмӧн. Керкаяссӧ тані вӧлі стрӧитӧма зэв бура, тэчӧма изйысь, но пушкаяслӧн ядроясыс лыйлісны на кузя выльысь да выльысь, жуглісны вевтъяссӧ, кералісны стенъяссӧ вывсяньыс улӧдзыс, ӧні миля джын тані позьӧ аддзыны сӧмын жугалӧм пач трубаяс. Весиг тӧдмавны он вермы, кутшӧмӧсь вӧліны тайӧ керкаясыс. Медся гырысь стрӧйбаясыслысь пасьвартӧма пельӧсъяссӧ, колоннаяссӧ шӧри поткӧдӧма, карнизъяссӧ жуглӧма торпыригӧдз, стенъясас тыдалӧны розьяс. Мукӧдыс на пиысь сэтшӧм гӧгрӧсӧсь да лӧсьыдӧсь, быттьӧ найӧс писькӧдӧмаӧсь дрельӧн. Мукӧдсӧ абу писькӧдӧма, да стенын кольӧма сэтшӧм веськыд, шыльыд да ясыд туй, быттьӧ сійӧс нарошнӧ шлифуйтӧмаӧсь. То ӧтилаын, то мӧдлаын ядроясыс сибдӧмаӧсь стенъясӧ, да сімӧм синва войтъяс визувтӧны на улысь, кольӧны из вылӧ пемыд туй.

1875 воын вӧлі стрӧитӧма Харьков-Лозовая-Севастополь кӧрт туй, коді йитіс канму материксӧ каркӧд.

Россиялысь Сьӧд саридзвыв флотсӧ ковмис ловзьӧдны 1877—1878 воясся рочьяс да турокъяс костын тыш дырйи, кор Турция пыртіс Сьӧд саридзӧ броненоснӧй флот, а Россия вермис водзсасьны сӧмын вооружённӧй вузасянсудноясӧн да кокни карабъясӧн.

1890 воын Севастопольӧс пыртӧма крепосьтъяс лыдӧ, вузасян портсӧ вуджӧдӧма Феодосияӧ.

Крымса войналӧн монументъяс

Севастопольын вӧйӧм карабъяслы памятник	Адмирал П. С. Нахимовлы памятник	Генерал Э. И. Тотлебенлы памятник	Вице-адмирал В. А. Корниловлы памятник	Севастопольлысь 4-ӧд бастион дорйысь Россияса часьтьяслы памятник

Севастополь ХХ нэм заводитчигӧн

1901 воын карын чужисны медводдза социал-демократическӧй кружокъяс, 1902 воын найӧ ӧтувтчисны «севастопольса уджалысьяслӧн организацияӧ», сы подув вылын 1903 воын котыртчис РСДРП-лӧн севастопольса комитет.

Севастопольлӧн 1904 вося план. Зайончковский Андрей Медардович «Исторический путеводитель по Севастополю»: СПб., Уделъясӧн Медшӧр Веськӧдланінлӧн типография, 1907 во

1905 вося ода-кора тӧлысь 14 (27)-ӧд лунӧ восьтӧма став мир пасьта тӧдса «Севастопольӧс 1854—1855 воясӧ дорйӧм» панорама, кутшӧмӧс стрӧитӧма инженер О. И. Энберглӧн да архитектор В. А. Фельдманлӧн проект серти художник Ф. А. Рубо.

Медводдза роч революция воясӧ «Потёмкин» броненосеч вылын лои восстание, сы вылӧ видзӧдӧмӧн шызисны и Сьӧд саридзвыв флотса мукӧд караб вылысь матросъяс. 1905 вося вӧльгым тӧлысьын ӧружьеӧн кыпӧдчӧмын участвуйтісны 14 боевӧй карабса экипажъяс, портын да саридзвыв заводын уджалысьяс, гарнизонса салдатъяс. 1905 вося вӧльгым тӧлысь 14 (27)-ӧд лунӧ гӧрд флаг вӧлі лэптӧма «Очаков» крейсер вылын, революционнӧй флотса карабъяслӧн медводдза ӧтуловӧн юрнуӧдіс лейтенант Пётр Петрович Шмидт. Войскаяс пӧдтісны мятежсӧ, а сыӧн веськӧдлысь П. П. Шмидтӧс да мукӧдӧс лыйлісны.

Гражданскӧй война

1917 воын Октябрьскӧй революция бӧрын властьыс карын вуджис Военнӧй да уджалысь депутатъяслӧн Сӧветлы. Сӧветын эсеръяслӧн да меньшевикъяслӧн недыр кадся власьт бӧрын вӧлі нуӧдӧма выль бӧрйысьӧмъяс, кӧні унджык гӧлӧссӧ босьтісны большевикъяс. Дзикӧдз сӧвет власьтыс сувтіс 1920 вося вӧльгым тӧлысь 15-ӧд лунӧ, кор карсӧ босьтісны большевикъяс да Врангельлӧн войска бӧрыньтчисны.

Историк Сергей Мельгунов «Россияын гӧрд террор» небӧгын гижӧ, мый Севастополь, Балаклавакӧд ӧттшӧтш, лои сійӧ Крымса каръяс пиысь ӧтиӧн, кӧні большевикъяс виисны медся уна йӧзӧс — вӧлі лыйлӧма 29 сюрс гӧгӧр мортӧс

Айму вӧсна Ыджыд тыш

1941 вося лӧддза-номъя тӧлысь 22-ӧд лунӧ карсӧ медводдзаысь бомбитіс немеч авиация, кодлӧн могыс вӧлі сынӧдсянь пуктавны минаяс бухтаӧ, кытшавны флот. Плансӧ вӧлі торкӧма Сьӧд саридзвыв флотса зенитнӧй да карабъясса артиллерияӧн. Немеч армиялӧн Крымӧ пырӧм бӧрын заводитчис кар дорйӧм, мый кыссис 248 лун (1941 вося йирым тӧлысь 30-ӧд лунсянь 1942 вося сора тӧлысь 4-ӧд лунӧдз). 1941 вося вӧльгым тӧлысь 4-ӧд лунӧ Медвылыс Главнокомандованиелӧн Ставка лӧсьӧдіс Севастопольса дорйысян район. Приморскӧй армиялӧн сӧветскӧй войска (генерал-майор И. Е. Петров) да Сьӧд саридзвыв флотлӧн вынъяс (вице-адмирал Ф. С. Октябрьский) 1941 вося вӧльгым да ӧшым тӧлысьясын зырисны Манштейнлӧн 11-ӧд армиялысь кык гырысь наступление, дзескӧдісны вӧрӧглысь гырысь вынъяссӧ. Карлысь став олӧмсӧ военнӧй вылӧ вежӧмӧн, фронтлы Севастопольса предприятиеяслӧн уджӧн веськӧдліс Карса оборона комитет (ГКО), веськӧдлысь — ВКП (б) Севастополь карса комитетлӧн медводдза секретар Борис Алексеевич Борисов.

«Севастополь дорйӧмысь» медаль

Севастополь дорын зіля паськаліс партизанъяслӧн ӧтмунӧм, кытчӧ пырисны пионеръяс да комсомолечьяс. На пӧвстын вӧліны Валерий Волков да Вилор Чекмак.

1942 вося лӧддза-номъя-сора тӧлысьясын Севастопольса гарнизон, а сідзжӧ Одессаысь эвакуируйтӧм войска нёль вежон чӧж дорйысисны вӧрӧгысь, кодлӧн выныс вӧлі ёна ыджыдджык. Сӧветскӧй войска эновтісны карсӧ сӧмын сэк, кор став дорйысян позянлуныс быри. Тайӧ вӧлі 1942 вося сора тӧлысь 9-ӧд лунӧ. Нацистъяслӧн планъяс серти, карлы вӧлі кӧсйӧны сетны Теодорихсхафен (немеч Theoderichshafen) ним, но налӧн нинӧм эз артмы. 1942—1944 воясӧ Севастопольса подпольеӧн веськӧдліс кар дорйӧмын участвуйтысь В. Д. Ревякин. Немецкӧй оккупация дырйи карсӧ вӧлі пӧшти дзикӧдз кисьтӧма (тырвыйӧ бырӧдӧма став промышленнӧй предприятиесӧ да коммунальнӧй овмӧс объектъяссӧ, кольӧма войнаӧдзса олан фондысь 6%-ысь абу унджык). Карын вӧлі бырӧдӧма 27 сюрс мирнӧй олысьӧс (лыйлӧм да мучитӧм военнопленнӧйясӧс лыддьытӧг), 42 сюрс мортӧс нуӧмаӧсь Германияӧ мырдӧна уджъяс вылӧ. Севастополь мездан кадӧ тані вӧлі сӧмын 3 сюрс мирнӧй олысь. Сӧмын военнопленнӧйяслӧн кык лагерын — Сьӧд саридзвыв флотса вӧвлӧм полуэкипажлӧн казармаясын да Севастопольса тюрьма бердын лазаретын вӧлі виӧма матӧ 5 сюрс сӧветскӧй военнопленнӧйӧс.

Врагӧс зыран 1944 вося Крымса операция дырйи косму тӧлысь 17—19 лунъясӧ Украинаса 4-ӧд фронтлӧн куим сӧветскӧй армияысь передӧвӧй часьтъяс (армияса генерал Ф. И. Толбухин) панісны Севастопольсянь бокын мунысь кось. Косму тӧлысь 23-25 лунъясӧ босьтчисны мездыны карсӧ, но артмис мунны некымын туйвизьын 5 километрӧдз да босьтны немечлысь некымын опорнӧй пункт: немечьяс удитісны бура лӧсьӧдчыны дорйысьны, та дырйи найӧ вӧдитчисны 1941—1942 воясся сӧветскӧй укреплениеясӧн. Маршал А. М. Василевскийлӧн артмис сёрнитчыны И. В. Сталинкӧд сы йылысь, медым сувтӧдны вӧрӧг вылӧ тӧдчана уськӧдчӧмсӧ некымын лун кежлӧ сьӧкыд артиллерия да тырмымӧн боеприпасъяс вайӧм, а сідзжӧ став кольӧм тылса часьт воӧм могысь. 1944 вося ода-кора тӧлысь 5-ӧд лунӧ заводитчис кежӧдан туйвизьясын тӧдчана штурм, ода-кора тӧлысь 7-ӧд лунӧ миян салдатъяс уськӧдчисны Сапун-гӧра вылын немечьяслӧн медшӧр водзсасян укреплениеяс вылӧ. Ода-кора тӧлысь 9-ӧд лунӧ карсӧ вӧлі мездӧма. Ода-кора тӧлысь 12-ӧд лунӧ немеч войска колясъяссӧ вӧлі бырӧдӧма Херсонес кокадын .

Медвылыс главнокомандующӧй И. В. Сталинлӧн 1945 во ода-кора тӧлысь 1 лунся 20 №-а тшӧктӧдӧн Ленинград, Сталинград, Севастополь да Одесса вӧлі шуӧма кар-геройясӧн.

Севастополь война бӧрын

Войнабӧрса воясӧ карсӧ вӧлі мӧдысь дзоньнас бӧр кыпӧдӧма-лӧсьӧдӧма. 1944 вося вӧльгым тӧлысь 19-ӧд лунӧ вӧлі примитӧма СССР-са Совнаркомлысь «Севастополь кар бӧр кыпӧдан мероприятиеяс йылысь» шуӧм, 1945 воын сійӧс пыртӧма 15 кар лыдӧ, кодъясӧс колӧ лӧсьӧдны медводз. 1946 вося косму тӧлысь 30-ӧд лунӧ РСФСР-са Министръяс Сӧвет вынсьӧдіс Севастопольлысь генеральнӧй план. Но Сталинлы эз кажитчи карсӧ выльмӧдан ӧдыс да 1948 вося йирым тӧлысь 25-ӧд лунӧ СССР-са Министръяс Сӧвет примитіс «Карсӧ да Севастопольын Сьӧд саридзвыв флотлысь медшӧр базасӧ выльмӧдӧм йылысь» шуӧм, кӧні вӧлі сувтӧдӧма мог помавны кар бӧр кыпӧдӧмсӧ 4 воӧн. Сійӧс олӧмӧ пӧртӧм могысь, гражданскӧй ведомствояс водзӧ пуктӧм стӧч могъяс кындзи, вӧлі котыртӧма и Севастополь бӧр кыпӧдӧмӧн военнӧй веськӧдланін (начальникыс — генерал-майор И. В. Комзин) да «Севастопольвоенморстрой» военнӧй да саридзвыв веськӧдланін. Налы кыкнанныслы вӧлі сетӧма некымын военнӧй-стрӧитчан батальон, эшелонъясӧн вайӧма стрӧитчан техника, налы коланлун вылӧ стрӧитӧма кирпич да цемент вӧчан заводъяс. Ставнас 1948 вося шуӧмсӧ вӧлі пӧртӧма олӧмӧ ас кадӧ.

Севастопольын матрослы да салдатлы памятник

1950-ӧд воясӧ карса шӧр мыльк гӧгӧр стрӧитӧма уличаяслысь да изэрдъяслысь кытш, 1960-ӧд да 1970-ӧд воясӧ — выль олан районъяс, вӧвлӧм Куликов эрд дорын стрӧитӧма Генерал Остряков шӧртуй, стрӧитӧма кварталъяс Стрелецкӧй да Камышовӧй бухтаяс берегъясын, Войвыв бокас. 1954 воын бӧр кыпӧдӧма «1854—1855 воясӧ Севастополь дорйӧм» панорамалысь стрӧйбасӧ, 1957 воын — кыпӧдӧма карса роч драма театрлысь выль стрӧйбасӧ. 1959 воын воссис «1944 вося ода-кора тӧлысь 7-ӧд лунӧ Сапун-гӧра штурмуйтӧм» диорама. Нахимов изэрд вылын 1964—1967 воясӧ вӧлі стрӧитӧма 1941—1942 воясӧ Севастопольӧс героическӧя дорйӧм серти мемориал. Сӧветскӧй воясӧ карыс вӧлі СССР-ын медся сӧстӧм да бурмӧдӧм каръяс лыдын. Карын котыртӧма академическӧй да отраслевӧй НИИ-яс: Лунвыв саридзьяслӧн биология институт (Саридзса биология станция подув вылын) да УССР-са АН-лӧн Саридзса гидрофизическӧй институт, Океанология да океанография канму институтлӧн Севастопольса юкӧн, Суднояс стрӧитан технология НИИ-лӧн Сьӧд саридзвыв филиал да уна мукӧд. Севастопольын воссисны и вузъяс: Приборъяс стрӧитан Севастопольса институт, коді ӧдйӧ пырис странаса гырысь политехническӧй вузъяс лыдӧ, да вылыс тшупӧда тӧдӧмлун сетан кык военно-морскӧй училище: Стрелецкӧй балкаын П. С. Нахимов нима Черноморскӧй училище (ЧВВМУ) да Голландия районын Севастопольса инженернӧй училище (СВВМИУ). 1954 воын, медводдза героическӧй обороналы сё во тыригкежлӧ, карыслы сетісны Гӧрд Знамя орден, 1965 вося ода-кора тӧлысь 8-ӧд лунӧ Севастопольлы кыдзи Кар-геройлы сетісны «Золотая Звезда» медаль, а 1983 воын сійӧс наградитісны Октябрьскӧй Революция орденӧн.

СССР-са пошта марка, 1983 во: Севастополь кар-геройлы 200 во

1948 воын Севастопольӧс вӧлі торйӧдӧма «асшӧр административнӧй-овмӧсса шӧринӧ» да «пыртӧма республика киподувса каръяс категорияӧ», а 1954 воын сійӧс фактическӧя вӧлі вуджӧдӧма Украинаса ССР-ӧ (паськыдджыка видзӧд Севастопольлысь инӧда статуссӧ).

1991 вося тӧвшӧр тӧлысь 20-ӧд лунӧ карын вӧлі нуӧдӧма референдум, кӧні 97 % олысьыс вӧлі «Севастополь — Сьӧд саридзвыв флотлӧн медшӧр база, союз-республика киподувса кар» статус вӧсна.

1991 вося ӧшым тӧлысь 1 лунӧ ставукраинаса референдумын Севастопольын гӧлӧсуйтысь йӧз пӧвстысь 57 % гӧлӧсуйтісны Украиналӧн асшӧрлун вӧсна (Крымса АССР-ын — 54 %).

Севастополь Украина тэчасын

СССР киссьӧм бӧрын (1991 вося ӧшым тӧлысь 26-ӧд лунӧ) Севастополь пырис Украинаӧ. Украиналӧн 1996 вося оланподув серти Севастопольӧс 133 статья серти пыртӧма торъя статуса каръяс лыдӧ. Сійӧ лои медводдза тшупӧда административнӧй единицаӧн (страналӧн юркар Киевкӧд ӧттшӧтш). Сійӧ эз пыр Крымса Асвеськӧдлан Республикаӧ. 1999 воын Украинаса юркар йылысь оланпас примитӧм бӧрын Севастополь коли Украинаын дзик ӧти карӧн, кӧні карса юралысьсӧ (Севастополь карын канму администрацияса юралысьсӧ) эз бӧрйыны, а сійӧс индыліс Украинаса президент. Но Севастополь карса сӧветлӧн вӧлі дугӧдан инӧд карса юралысьлӧн — Севастопольса администрацияӧн веськӧдлысьлӧн кӧть кутшӧм помшуӧм вылӧ.

Севастополь Россия Федерацияын

2014 вося урасьӧм — рака тӧлысьясын лоӧмторъяс бӧрын Севастополь, кыдзи и ставнас Крым, пырис Россия Федерацияӧ. Та водзвылын Украинаын уна тӧлысь чӧж мунісны президентлы да веськӧдлан котырлы паныд акцияяс (Евромайдан), кутшӧмъяс помасисны 2014 вося урасьӧм тӧлысьын странаса президент пост вылысь Виктор Януковичӧс вештӧмӧн. Киевын власьтӧ локтӧм оппозициялӧн медводдза вӧчӧмторъясыс кыпӧдісны Крымын татчӧс, кызвыннас роч сёрниа, олысьяслысь протестъяс. Россия Федерацияса Президент Владимир Путинлӧн кывъяс серти, Россияса веськӧдлысьяс 2014 вося урасьӧм тӧлысь 23-ӧд лунӧ асывнас шуисны «заводитны уджавны Крымӧс Россияӧ бӧр бергӧдӧм серти».

Крымӧс Россия дорӧ ӧтлаӧдӧм йылысь сёрнитчӧм кырымалӧм. Москва, Кремль, 2014 вося рака тӧлысь 18-ӧд лун

А. Витко, А. Чалый, О. Белавенцев, Д. Козак да Д. Медведев Севастопольӧс героическӧя дорйӧмлы сиӧм мемориал дорын, 2014 вося рака тӧлысь 31-ӧд лун

2014 вося урасьӧм тӧлысь 23—24-ӧд лунъясӧ вежсисны Севастопольса олӧмӧ пӧртысь власьт органъяс; карса збыль юралысьӧн лои ас вылӧ уджалысь да Россияса гражданин Алексей Михайлович Чалый, кодӧс индісны карлысь олӧм могмӧдӧм серти Севастополь карса веськӧдланінӧн юрнуӧдысьӧн да сы бердын координационнӧй сӧветӧн веськӧдлысьӧн. Митинг дырйи вӧлі юӧртӧма доброволечьяс лыдысь самооборона отрядъяс котыртӧм йылысь. Рака тӧлысь 1 лунӧ Севастополь карса сӧветысь депутатъяс гӧлӧсуйтісны Украинаса выль власьтъяслӧн помшуӧмъяслы паныд мунӧм йылысь да ошкисны Крымын асвеськӧдлан статус йылысь референдум нуӧдӧмсӧ, сетісны Кар дорйӧм да сылысь олӧмсӧ могмӧдӧм серти Севастопольса координационнӧй сӧветлы лӧсялана уджмогъяс.

2014 вося рака тӧлысь 6-ӧд лунӧ Севастополь карса сӧветлӧн внеочереднӧй сессия вылын вӧлі примитӧма Севастополь карӧс Россия Федерацияӧ пыртӧм йылысь, Крым Асвеськӧдлан Республикалӧн Медвылыс Сӧветлысь ставнас Крымын референдум нуӧдӧм йылысь помшуӧм ошкӧм йылысь да карлысь сійӧс нуӧдӧмын участвуйтӧм йылысь помшуӧмъяс.

2014 вося рака тӧлысь 11-ӧд лунӧ Севастополь карса сӧвет да Крым Асвеськӧдлан Республикалӧн Медвылыс Сӧвет вынсьӧдісны Крым Асвеськӧдлан Республикалӧн да Севастополь карлӧн асшӧрлун йылысь декларация.

Рака тӧлысь 16-ӧд лунӧ вӧлі нуӧдӧма Крымлӧн статус йылысь референдум. Рака тӧлысь 17-ӧд лунӧ Севастополь карса референдум серти комиссиялысь сёрнигижӧдсӧ вӧлі ӧтсӧгласӧн вынсьӧдӧма карса сӧветын. Сёрнигижӧд серти, референдумын участвуйтіс Севастопольса бӧрйысьысьяс пиысь 89,5 % да на пиысь 95,6 % вӧліны Крымӧс Россиякӧд ӧтлаӧдӧм вӧсна.

Крым мутасын вӧлі вынсьӧдӧма асшӧр Крым Республика, кытчӧ Севастополь пырис кыдзи торъя статуса кар. Севастополь карса сӧвет шыӧдчис Россия дорӧ водзмӧстчӧмӧн, медым пыртны Севастополь карӧс Россияӧ кыдзи торъя субъектӧс (федеральнӧй тӧдчанлуна карӧс), а бӧрынджык шуис асьсӧ Севастопольлӧн оланпас пыртан собраниеӧн.

Рака тӧлысь 18-ӧд лунӧ Россия да Крымса власьтъяс кырымалісны асшӧр Крым Республикаӧс (Севастополь кар пыртӧмӧн) Россияӧ пыртӧм йылысь сёрнитчӧм, кытчӧ пырисны кык выль субъект — Крым Республика да федеральнӧй тӧдчанлуна Севастополь кар. Куим лун мысти Россияса Президент Владимир Путин кырымаліс сёрнитчӧмсӧ вынсьӧдӧм йылысь оланпас да Крымӧс да Севастопольӧс Россияӧ пыртӧм йылысь федеральнӧй оланподув оланпас. Ӧттшӧтш вӧлі кырымалӧма Крым федеральнӧй кытш котыртӧм йылысь индӧд, кытчӧ пырисны Крым Республика да федеральнӧй тӧдчанлуна Севастополь кар.

Москваысь «Таврия» медводдза поезд воӧ Севастополь станцияӧ, 2019 вося ӧшым тӧлысь 25-ӧд лун

Косму тӧлысь 1 лунӧ Севастопольлӧн оланпас пыртан собраниеса депутатъяс шуисны, мый Севастопольлӧн медвылыс чина мортӧн лоӧ Севастополь карса губернатор. Тайӧ жӧ лунӧ найӧ ӧтсӧгласӧн примитісны карса губернаторлысь могъяс олӧмӧ пӧртысьӧн Алексей Чалыйӧс индӧм йылысь помшуӧм. Косму тӧлысь 2-ӧд лунӧ Россияса Президент В. Путин кырымаліс Севастопольӧс Лунвыв военнӧй кытшӧ пыртӧм йылысь индӧд.

Косму тӧлысь 11-ӧд лунӧ Севастополь пыртӧма Россияса Оланподулын Россия Федерацияса субъектъяс лыддьӧгӧ. Сійӧ жӧ лунӧ вӧлі примитӧма Севастопольлысь Подувпуктас. 2016 вося сора тӧлысь 28-ӧд лунӧ Севастополь пырис Лунвыв федеральнӧй кытшӧ, 2018 вося косму тӧлысь 1 лунӧ — Войвыв Кавказса экономика районӧ (примитӧма да пыртӧма уджӧ 2018 вося косму тӧлысь 1 лунсянь Техническӧя ладмӧдан да метрология федеральнӧй агентстволӧн тшӧктӧдӧн.

2019 вося ӧшым тӧлысь 25-ӧд лунӧ Севастопольӧ Крымса послысь кӧрт туй юкӧн стрӧитӧм бӧрын воис медводдза «Санкт-Петербург — Севастополь» поезд.

2024 воын Севастополь ракетаясӧн лыйлӧм

2024 вося лӧддза-номъя тӧлысь 23 лунӧ Севастополь весьтын сынӧд видзан средствоясӧн вӧлі бырӧдӧма Украинаса Вооружённӧй вынъясӧн лэдзӧм ATACMS вит ракета. Налӧн колясъясыс усины берегдорса зонаӧ Учкуевкаса да Любимовкаса пляжъяс вылӧ. Пӧгибнитіс нёль морт, на пӧвстын — кык челядь. Доймаліс 151 морт, госпитализируйтӧмаӧсь 82-ӧс. Крымын лӧддза-номъя тӧлысь 24-ӧд лунсӧ шуисны траур лунӧн. Россияса оборона министерство кӧсйысис вочавидзны лоӧмтор вылас да шуис, мый таысь кывкутӧ АӦШ. Россияса Следственнӧй комитет панӧма уголовнӧй делӧ «Теракт» статья серти. В Севастопольын ВСУ атака бӧрын пыртӧмаь регион тӧдчанлуна виччысьтӧм лоӧмтор режим. 22 мортӧс, на лыдын 12 челядьӧс, вайӧмаӧсь Севастопольысь Москваса тӧдчана больничаясӧ. Эвакуируйтӧм нёль кагалӧн состояниеыс вӧлі сьӧкыд. Лӧддза-номъя тӧлысь 26-ӧд лунӧ МЧС-са уджалысьяс Учкуевка да Любимовка пляжъяс видлалігӧн аддзӧмаӧсь ВСУ-лысь взорвитчытӧм кассетнӧй боеприпас, лӧддза-номъя тӧлысь 27-ӧд лунӧ Учкуевкаса пляжысь аддзӧмаӧсь нӧшта кык суббоеприпас.

2024 вося лӧддза-номъя тӧлысь 25-ӧд лунӧ Каналан Думаса депутат Дмитрий Гусев шыӧдчис Севастопольса Михаил Развожаев да Краснодар крайса Вениамин Кондратьев губернаторъяс дорӧ да вӧзйис тупкыны пляжъяс да мукӧд йӧзаин, кутшӧмъяс меститчӧны стратегическӧй да военнӧй объектъяссянь матын.

2024 вося лӧддза-номъя тӧлысь 26-ӧд лунӧ власьтъяс юӧртісны компенсация мынтӧм йылысь: доймалӧмаяслы 400 сюрс шайтӧдз, пӧгибнитӧмаяслӧн семьяӧ пырысьяслы 1 миллион шайтӧн.

Ракетаясӧн лыйлӧмсӧ анализируйтӧм бӧрын карса власьтъяс юӧртісны, мый Севастопольын лӧсьӧдасны блиндаж сяма 600 выль дзебсясянін. Планъясын сідзжӧ: бурмӧдны юӧртан системасӧ да вой кежлӧ тупкыны Балаклаваса бухтаӧ пыранінсӧ вермана атакаяс вӧсна.

2024 вося лӧддза-номъя тӧлысьын Севастопольын пыртӧма штрап (юридическӧй кывкутысьяслы 300 сюрс шайтӧдз) сыысь, мый сынӧдса тревога юргигӧн йӧзӧс оз лэдзны ас эмбур объектъясӧ.

Инӧда статус

Россиялӧн официальнӧй видзӧдлас серти, «Крымса войтырлӧн 2014 во рака тӧлысь 16-ӧд лунся Крымса референдум вылын ас вӧляысь кӧсйӧмсӧ петкӧдлӧм серти да Крым Республикаӧс Россия Федерацияӧ примитӧм йылысь 2014 во рака тӧлысь 18-ӧд лунся сёрнитчӧм серти Крым Республика да Севастополь кар лоӧны Россия Федерациялӧн торйӧдны позьтӧм юкӧнӧн», а Россия Федерацияса Оланподув пыртӧ Севастопольӧс федеральнӧй тӧдчанлуна каръяс категорияӧ.

Карлӧн символъяс

Севастопольлӧн дӧрапас — пемыдгӧрд рӧма веськыд пельӧсъяса дӧра, мый шӧрын меститӧма канпас официальнӧя опишитӧм серти Севастопольлысь уна рӧма канпассӧ. Дӧрапас пасьтаыслӧн кузьтаыскӧд йитчӧмыс — 2:3; дӧрапас вылын канпас серпаслӧн габаритнӧй пасьтаыс лоӧ дӧрапас дӧралӧн кузьтаысь 2/5 юкӧн.

Карлӧн канпас — французскӧй сяма пӧлӧстӧм геральдическӧй щит. Эзысь (дӧрапасын — еджыд) рӧма вылыс борын меститчӧ «Золотая Звезда» медальлӧн серпасыс, кутшӧмӧс карыслы вӧлі сетӧма 1965 воын Айму вӧсна Ыджыд тыш дырйи кар дорйысьясӧн петкӧдлӧм повтӧмлунысь да смеллунысь. Кельыдлӧз (дӧрапасын — лӧз) улыс борын серпасалӧма Крымса война воясӧ вӧйтӧм карабъяслы памятник. Кык борсӧ ӧтувтӧ зарни лавр вож, мый петкӧдлӧ карлӧн важся да ӧнія олӧм костын историческӧй вуджӧмсӧ.

Карлӧн кыпӧн лоӧ композитор Вано Мураделилӧн да поэт Пётр Градовлӧн «Легендарный Севастополь» композиция, кутшӧмӧԍ медводдзаысь сьылісны 1954 воын. Композициялысь, кыдзи Севастополь карлӧн кып, официальнӧй статуссӧ вӧлі урчитӧма XXII бӧрйӧм карса сӧветлӧн I сессиялӧн 1994 во сора тӧлысь 29-ӧд лунся помшуӧмӧн.

Йӧз

Севастополь карын олысь лыд вежсьӧм {

Олысь лыд

1790	1802	1804	1822	1850	1866
193	↘171	↗183	↗500	↗12 000	↘10 000
1886	1897	1923	1926	1931	1933
↗24 953	↗53 595	↗63 461	↗68 003	↗74 270	↗78 300
1937	1939	1944	1946	1959	1967
↗88 740	↗109 104	↘11 000	↗56 000	↗148 033	↗209 000
1970	1979	1987	1989	1991	1992
↗228 904	↗300 686	↗350 000	↗356 123	↗366 000	↗371 400
1995	1996	1998	1999	2000	2001
↘370 000	↘365 000	↘356 000	↘351 000	↘348 000	↘342 451
2003	2004	2005	2006	2007	2008
↘341 113	↘340 528	↘340 353	↘340 295	↘339 963	↘339 609
2009	2010	2011	2012	2013	2014
↗339 921	↗340 102	↗340 297	↗340 559	↗342 580	↗393 304
2015	2016	2017	2018	2019	2020
↗398 973	↗418 987	↗428 753	↗436 670	↗443 212	↗509 992
2021	2022	2023	2024
↗522 057	↗547 452	↗558 273	↗561 374

100 000

200 000

300 000

400 000

500 000

600 000

1802

1886

1933

1959

1989

1998

2004

2009

2014

2019

2024

Регионын олысь лыд вежсьӧм

Численность населения
1800	1822	1850	1866	1874	1879	1886	1889	1897	1939
10 000	↗25 000	↗45 046	↘10 000	↗17 500	↗20 500	↗33 000	↗39 800	↗57 455	↗111 938
1941	1944	1946	1959	1967	1970	1979	1989	1990	1991
↗114 000	↘11 000	↗56 000	↗152 122	↗209 000	↗254 935	↗333 087	↗392 826	↗398 100	↗403 300
1992	1993	1994	1995	1996	1997	1998	1999	2000	2001
↗411 500	↗416 100	↗416 200	↘411 400	↘406 900	↘401 500	↘396 600	↘391 400	↘387 200	↘379 492
2003	2004	2005	2006	2007	2008	2009	2010	2011	2012
↘378 527	↘378 353	↗378 608	↗379 072	↗379 232	↗379 451	↗380 069	↗380 456	↗380 821	↗381 234
2013	2014	2015	2016	2017	2018	2019	2020	2021
↗383 437	↗385 870	↗398 973	↗416 263	↗428 753	↗436 670	↗443 212	↗449 138	↗509 992

2020 вося Россияын став олысьясӧс гижалӧм мыччӧдъяс серти, 2021 вося йирым тӧлысь 1 лун кежлӧ олысь лыд серти карыс вӧлі 31-ӧд местын Россия Федерацияса 1118 карысь.

2020 воын Ставроссияса йӧзӧс гижалӧм серти, 2021 вося йирым тӧлысь 1 лун кежлӧ йӧз лыд серти карыс вӧлі Россия Федерацияса 1118 кар пӧвстын 31-ӧд местаын.

2014 вося йирым тӧлысь 14-ӧд лун кежлӧ Крымса федеральнӧй кытшын йӧзӧс гижалӧм серти, Севастополь карын (кыдзи Россия Федерацияса субъект) пыр олӧ 393 304 морт. Карын унджык олысьыс рочьяс — 81 % (303,1 сюрс морт); мӧд местаын украинечьяс — 14,2 % (52,9 сюрс морт).

Росстатлӧн юӧр серти 2024 вося тӧвшӧр тӧлысь 1 лун кежлӧ Севастополь карын (кыдзи Россия Федерацияса субъектын) олӧ 561 374 морт, на лыдын карын олысьяс — 405 810 морт (92,98 %) да сиктын олысьяс — 30 653 морт (7,02 %). 2021 вося тӧвшӧр тӧлысь 1 лун вылӧ пыр олысьяслӧн ӧтувъя лыд — 509 992 морт (149 897 кага), на лыдын мужичӧйяс — 46,4 %, нывбабаяс — 53,6 %. Федеральнӧй тӧдчанлуна Севастополь карын олысьяслӧн лыдыс лоӧ 590,27 морт 1 км² вылӧ. 2020 во пом кежлӧ Севастопольын олысь лыдыс вӧлі миллион джын сайӧ морт.

1923 восянь 2001 воӧдз Севастопольын олысь лыд
(карса сӧвет киподувса олан пунктъястӧг)

Во Олысьяс 1923* 63 461 1926* 74 500 1939* 114 000	Во Олысьяс 1959* 148 033 1967 209 000 1970* 229 000 1979* 301 000 1989* 356 000 1991 366 000 1995 370 000 1996 365 000 2001* 342 000 2014* 349 000 2015 354 800
*Йӧзӧс гижалӧм

2017 вося лыдпасъяс серти, Севастопольын олысьяслӧн тэчасын 16 арӧсӧдз челядьыс 16,5 %, пенсия арлыда мужичӧйяс да нывбабаяс (60 да 55 арӧс лӧсялӧмӧн) — 27,1 %.

Ставнас Севастопольын олӧ 204,5 сюрс мужичӧй (46,9 %), 231 сюрс нывбаба (53,1 %). 2017 вося статистика серти, Севастопольын олысьяслӧн шӧр арлыдыс 40,7 арӧс, фертильность коэффициентыс — 1,62. Севастопольын олысьяслӧн шӧркодь олан нэмыс — 73,4 во.

2020 воын Севастополь лои Россияса дзик ӧти регионӧн, кӧні вӧлі пасйӧма олӧм кузьта содӧм (0,05 во вылӧ). 2020 воын Севастопольын чужӧм дырйи виччысяна олан нэмыс вӧлі 73,58 арӧс, но 2021 во кежлӧ чиніс 72,25-ӧдз.

Севастопольын чужӧм дырйи виччысяна олӧм странаса матысса регионъяс серти, 2014-2021 вояс

Религия да храмъяс

Канму статистика федеральнӧй службалӧн Крым Республикаын да Севастопольын веськӧдланінлӧн юӧр серти, 2020 воын Севастопольын (федеральнӧй тӧдчанлуна карлӧн мутас) вӧлі официальнӧя пасйӧма 108 религиознӧй организация, на лыдын конфессияяс серти:

• Роч православнӧй вичко — 69;
• Важ крестлы эскысьяс — 3 (на лыдын: Важ крестлы эскысьяслӧн роч православнӧй вичко — 1; важ православнӧй вичко — 2);
• Римса католическӧй вичко — 1;
• Грек католическӧй вичко — 1;
• Ислам — 6;
• Иудаизм— 2 (сы лыдын Ортодоксальнӧй — 1);
• Евангелиеса христиана-баптистъяс — 5;
• Евангелиеӧ эскысь христиана — 5
• Евангелиеса христиана — 7;
• Евангелиеӧ эскысь христиана-пятидесятникъяс — 1;
• Лютеранъяс — 1 (сы лыдын: Евангелие-лютеран вичко — 1);
• Выль Апостол вичко — 1;
• Бӧръя лунъясся вежаяслӧн Исус Кристос вичко (мормонъяс) — 1;
• Абу деноминируйтӧм христиана вичкояс — 1;
• Кришналӧн вежӧр (вайшнавъяс) — 1.

2007 воын Севастопольын вӧлі 97 религиознӧй котыр, на лыдын УПЦ — 43, баптистъяс — 10, мусульмана — 7, пятидесятникъяс — 4, Иеговалӧн свидетельяс — 8, сизимӧд лунся адвентистъяс — 3, Украинаса грек католическӧй вичко (УГКЦ) — 3, евангелиеӧ эскысь христиана — 2, тыр Евангелие вичко — 2, иудейяс — 2, Киев патриархатлӧн Украинаса православнӧй вичко (УПЦ (КП) — 1 , Украинаса автокефальнӧй православнӧй вичко (УАПЦ) — 1, Римса католическӧй вичко — 1.

Православнӧй храмъяс

• Вежа Микӧла храм (Ӧтувъя шойна);
• Владимирскӧй собор (Херсонес Таврическӧй) («Херсонес Таврическӧй» музей-заповедник);
• Владимирскӧй собор — роч адмиралъясӧс дзебанін;
• Покровскӧй собор;
• Став Вежалӧн храм;
• Дас кык Апостоллӧн храм;
• Архистратиг Михаиллӧн храм;
• Константинлӧн да Еленалӧн вичко;
• Вежа Георгий Победоносецлӧн часовня (Сапун-гӧра);
• Вежа Митрофанийлӧн вичко;
• Вежа Апостолъяс Петырлӧн да Павеллӧн храм;
• Вежа мученица Татьяналӧн храм (Севастопольса канму университетын студентъяслӧн посёлок);
• Вежа Микӧла храм (Камышовая бухта)

Суворов улича, 3-ӧд керка дорын Владимирскӧй собор

Католическӧй храмъяс да часовняяс

• Римса Климентлӧн костёл (2018 воын бӧр сетӧма католическӧй котырлы);
• Вежа Климентлӧн, Римса папалӧн, Римса католическӧй часовня;
• Вежа Ен мамлы грек католическая часовня

Протестантскӧй храмъяс да юрбитан керкаяс

• Евангелиеӧ кутчысьысь Христиана Баптистъяслӧн кевмысян керка
• Украинаса Лютеран Вичколӧн Мезӧс Кристослӧн храм

Мечетьяс

• Соборнӧй мечеть (воссис 1914 воын). Сійӧс стрӧитӧм вылӧ сьӧмсӧ вичмӧдліс и ачыс император Николай II. 1938 воын мечетьлысь стрӧйбасӧ сӧвет власьт сетліс Сьӧд саридзвыв флотлы склад пыдди вӧдитчӧм вылӧ. 1948 воын вӧлі жугӧдӧма мечетьлысь юрйывсӧ да минаретсӧ. Стрӧйбасӧ бергӧдісны мусульмана котырлы сӧмын 1994 воын, сы бӧрын Турция отсӧгӧн дзоньталісны мечетьсӧ, а 2000 воын бӧр лӧсьӧдісны минаретсӧ т.

2014 вося косму тӧлысьын петіс юӧр сы йылысь, мый Ахмат-Хаджи Кадыров нима регионса ӧтйӧза фонд шуис вичмӧдны сьӧм Севастопольын важ мечеть дзоньталӧм да нӧшта ӧти выль мечеть стрӧитӧм вылӧ.

Севастопольын Акъ-Яр Джума Джами мечеть

Синагога

• Салдатъяслӧн синагога — Николаевскӧй салдатъяслӧн, Крымса войнаын ветеранъяслӧн кевмысян керка. Кисьтӧма Айму вӧсна Ыджыд тыш дырйи.

Кӧсйӧны эштӧдны стрӧитны «Хабад» еврейяслӧн религиознӧй котырлысь синагогасӧ, таын еврейяслӧн Россияса котыръяс кӧсйӧны отсавны.

Административнӧй тэчас

Административнӧй районъяслысь ӧнія мудоръяссӧ вӧлі урчитӧма 1977 воын «Севастополь карын районъяслӧн мудоръяс йылысь» Карса олӧмӧ пӧртан комитетлӧн 1977 во урасьӧм тӧлысь 8-ӧд лунся 3/93 №-а помшуӧм серти.

Севастополь регионлӧн административнӧй карта

Административно-территориальнӧй тэчас серти федеральнӧй тӧдчанлуна Севастополь кар юксьӧ 4 административно-территориальнӧй единица — Севастополь карса 4 район вылӧ:

Карта вылын №	Район	Олысьяс, морт (2021)
4	Балаклаваса район	↗74 817
1	Гагаринскӧй район	↗187 475
2	Ленинскӧй район	↗138 656
3	Нахимовскӧй район	↗146 872

Муниципальнӧй тэчас серти кар районъяслӧн мудоръясын вӧлі котыртӧма карпытшса 10 муниципальнӧй юкӧн: 1 кар да 9 муниципальнӧй кытш.

Район / муниципальнӧй юкӧн	Площадь, км²	Олысьяс, морт (2017)	карса	сиктса	Карта вылын №
Гагаринскӧй район	61,10	149726	149726	0	1
Гагаринскӧй муниципальнӧй кытш	61,10	149726	149726	0	1
Ленинскӧй район	26,00	114862	114862	0	2
Ленинскӧй муниципальнӧй кытш	26,00	114862	114862	0	2
Нахимовскӧй район	267,74	114757	102213	12544	3
Нахимовскӧй муниципальнӧй кытш	126,00	97217	97217	0	3
Андреевскӧй муниципальнӧй кытш	40,89	3059	0	3059	4
Качинскӧй муниципальнӧй кытш	52,90	9069	4996	4073	5
Верхнесадовскӧй муниципальнӧй кытш	47,95	5412	0	5412	6
Балаклаваса район	530,44	49408	31269	18139	4
Балаклаваса муниципальнӧй кытш	444,00	30160	21073	9087	7
Орлиновскӧй муниципальнӧй кытш	83,60	6470	0	6470	8
Терновскӧй муниципальнӧй кытш	1,52	2582	0	2582	9
Инкерман кар	1,32	10196	10196	0	10

Сизим карпытшса муниципальнӧй юкӧнын олысьяссӧ юкӧмаӧсь 42 олан пункт вылӧ: статистика органъясӧн карса олан пунктъяс лыдӧ пыртӧм Инкерман кар, Балаклава олан пункт, Кача посёлок, а сідзжӧ 39 сиктса олан пункт, на лыдын 1 посёлок, 36 сикт да 2 олан пункт налысь категориясӧ индытӧг.

Власьт органъяс

Карса подувпуктас серти Севастопольлӧн оланпас пыртан органӧн лоӧ Севастополь карса оланпас пыртан собрание, кытчӧ пырӧ 24 депутат. 16 мортӧс бӧрйӧны партия списокъяс серти да 8-ӧс — мажоритарнӧй списокъяс серти. Подувпуктас серти медыджыд чина мортӧн да олӧмӧ пӧртысь власьтӧн юралысьӧн лоӧ Севастопольса губернатор, кодӧс бӧрйӧны веськыд бӧрйысьӧмъяс пыр (подувпуктасӧ вежсьӧмъяс пырттӧдз (2016 вося вӧльгым тӧлысьӧдз) — кодӧс бӧрйӧ Оланпас пыртысь собрание Россияса президентӧн вӧзйӧм кандидатъяс лыдысь).

Карын уджалӧны Севастополь карын муниципальнӧй юкӧнъясса депутатъяслӧн Сӧветъяс, кодъясӧс бӧрйӧны кык во кежлӧ, медводдзаысь бӧрйӧм депутатъясыс уджалісны 2014—2016 воясын.

Экономика

Сьӧм овмӧс юкӧн

Крымӧс да Севастопольӧс Россия Федерацияӧ ӧтувтӧм бӧрын ёна содісны выльысь котыртӧм федерация субъектъяслӧн сьӧмкуд параметръясыс. Медводз тайӧ йитчӧма «Крым Республикаӧс да Севастопольӧс 2022 воӧдз социальнӧя да экономика боксянь сӧвмӧдӧм» федеральнӧй торъя мога уджтаслысь мероприятиеяс збыльмӧдӧмкӧд. Такӧд тшӧтш карса сьӧмкудлӧн чӧжӧс тӧдчана юкӧныс (55-сянь 70 %-ӧдз) артмӧ федеральнӧй сьӧмкудйысь водзӧстӧг воӧм сьӧм тшӧт весьтӧ.

Во	Чӧжӧс	Рӧскод	Сальдо	Субсидияяс (чӧжӧсысь %)
2014	24,5 млрд шайт	24,1 млрд шайт	0,4 млрд шайт
2015	24,8 млрд шайт	28,6 млрд шайт	− 3,8 млрд шайт	17,6 млрд шайт (71 %)
2016	21,8 млрд шайт	25,3 млрд шайт	− 4,5 млрд шайт	11,5 млрд шайт (53 %)
2017	30,5 млрд шайт	34,5 млрд шайт	− 4 млрд шайт	18,3 млрд шайт (60 %)
2018	35,7 млрд шайт	39,5 млрд шайт	− 3,8 млрд шайт	21,4 млрд шайт (60 %)
2019	46,1 млрд шайт	47,7 млрд шайт	− 1,6 млрд шайт	29,5 млрд шайт (64 %)

Та дырйи карса сьӧмкудлӧн ас чӧжӧс медшӧр юкӧныс — вотысь воӧм сьӧм, сійӧс чукӧртӧны торъя йӧзлӧн чӧжӧс вылӧ вот тшӧт весьтӧ (8,6 млрд шайт, сьӧмкуд чӧжӧс юкӧнысь 19 %) да предприятиеяслӧн чуктӧс вылӧ вот тшӧт весьтӧ (1,5 млрд шайт либӧ сьӧмкуд чӧжӧс юкӧнысь 3 %).

2018 вося йирым тӧлысь 1 лун кежлӧ карлӧн банкса юкӧнын уджаліс банкса 80 юкӧдув, на лыдын 2 асшӧр банк; юкӧнъяслӧн медся ыджыд везйыс — РНКБ-лӧн. Сідзжӧ карын эмӧсь Генбанк, АБ Россия, Крайинвестбанк, Севастопольса морскӧй банк да мукӧд. Севастопольын лӧсьӧдӧм пассивъяслӧн ыдждаыс лоис 36 миллиард шайт. Кредит портфельыс 8,6 млрд шайт. Карын лӧсьӧдӧма торйӧн мынтысьӧм вылӧ мынтысян инфраструктура: 1071 банкомат, 3652 POS-терминал.

Экономика петкӧдласъяс

2021 вося ода-кора тӧлысь вылӧ «РИА Рейтинг» социально-экономическӧй положение серти рейтингын Севастополь босьтӧ Россияса регионъяс пӧвстын 59-ӧд места. 2020 воын Севастопольын шӧркодь удждоныс вӧлі 36 300 шайт.

петкӧдлас	единица	2013	2014	2015	2016	2017	2018	2019	2020
Тӧвар суйӧр сайӧ нуӧм	млн АӦШ доллар	96,2	59,3	47,8	6	5,4	4,6	6,0	4.8
Тӧвар бокиысь вайӧм	млн АӦШ доллар	106,9	102,1	37,7	33,4	14,9	9,6	6,2	5.1
Экспорт-импорт сальдо	млн АӦШ доллар	−10,7	-42,8	10,1	-27,4	-9,9	-5,0	-0,2	-0,3

Суйӧр сайӧ ёнджыкасӧ нуӧны сёян-юан да видз-му овмӧс сырьё (текстиль кындзи); машинаяс, оборудование да транспорт средствояс; кӧртулов да наысь вӧчӧмторъяс; текстиль, дӧраысь вӧчӧмторъяс да кӧмкот; химическӧй промышленносьт прӧдукция, каучук.

Бокиысь вайӧны машинаяс, оборудование да транспорт средствояс сёян-юан да видз-му овмӧс сырьё (текстиль кындзи); вӧр да целлюлозаысь да бумагаысь вӧчӧмторъяс; кӧртулов да наысь вӧчӧмторъяс; химическӧй промышленносьт прӧдукция, каучук.

Севастопольса йӧзӧс уджӧн могмӧдан шӧринлӧн юӧр серти 2020 во помын уджтӧмалан тшупӧдыс вӧлі 4,4 %.

Вӧрзьӧдны позьтӧм эмбур

Аналитическӧй туялӧмъяс серти оланін дон серти Севастополь босьтӧ Россияса каръяс пӧвстын 5-ӧд места. 2019 во кежлӧ вторичнӧй рынок вылын оланінлӧн 1 квадратнӧй метрлӧн шӧркодь доныс вӧлі 67 сюрс гӧгӧр шайт. Сэк жӧ Севастопольын квадратнӧй метрлӧн доныс ёнджыкасӧ йитчӧма сыкӧд, кӧні сулалӧ оланіныс (ылін-ӧ саридзӧдз), а абу оланін качествокӧд. Первичнӧй рынок вылын донъясыс оз чинны сы серти, ылын-ӧ участокыс кар шӧрсянь.

2016 воын Севастопольын оланін фондлӧн ӧтувъя площадьыс вӧлі 7,7 млн м². Такӧд ӧттшӧтш 2014 воын Севастопольын уджӧ пыртӧм выль оланін ӧтувъя площадьыс лоис 157 сюрс кв. метр, 2015 воын — 135 сюрс кв. метр, а 2016 воын — 292 сюрс кв. метр.

Промышленносьт

2018 вося тӧвшӧр — кӧч тӧлысьясын карса промышленнӧй предприятиеяс уджын кывкӧртӧдъяс серти промышленнӧй производство индексыс кольӧм вося тайӧ жӧ кадколаст серти лоис 114,1 %. 2018 вося йирым тӧлысь 1 лун кежлӧ промышленносьт предприятиеяслӧн лыдыс вӧлі 624 единица.

2017 вося кывкӧртӧдъяс серти промышленнӧй производство йӧрышыс лоис 19,4 млрд шайт.

Севастополь — чери кыян да чери переработайтан промышленносьтын медся ыджыд шӧрин. 1964 воын Камышовӧй бухта берегъяс вылын вӧлі стрӧитӧма Севастопольса саридзвыв чери кыян порт, страна лунвылын чери кыян флотлы подув. Сӧвет кадӧ порт пыр грузсӧ нуисны-вайисны вонас 1 млн тоннаысь унджык, 1993 воын лыдпасыс чиніс 349 сюрсӧдз, но 2003 во кежлӧ бара содіс, лои 3 млн тоннаысь унджык. 2004 во вылӧ карын уджаліс чери кыян да переработайтан 28 предприятие. На лыдын медся гырысьяс —"Севастопольский рыбоконсервный завод" ВАК, «Рыбоконсервный комбинат „Новый“» ИКК. 2017 волӧн медводдза джынйын 74 судно кыйис 17,1 сюрс тонна чери. 2018 воын Севастопольса предприятиеяс Азов да Сьӧд саридз вожын кыйисны 25,12 сюрс тонна биологическӧй ва озырлун, 2018 воын — 29,46 сюрс тонна. Консерв вӧчӧм вылӧ специализируйтчысь переработайтысь предприятиеяс 2016 во кежлӧ лэдзӧмаӧсь матӧ 16,1 млн физическӧй банка.

Севастопольын уджалӧ суднояс дзоньталан да суднояс стрӧитан некымын завод. Медся ыджыдыс на пиысь суднояс дзоньталан 13-ӧд завод, коді сетӧ удж матӧ 1800 мортлы да лоӧ карлы медся ыджыд вот мынтысьӧн. Сідзжӧ, на пӧвстын Азов-Сьӧд саридзвыв регионын татшӧм сяма медся ыджыд предприятиеясысь ӧти, кодлӧн историяыс заводитчис 200 во сайын нин, — «Севастопольса саридзвыв завод» публичнӧй акционер котыр. Тайӧ заводас стрӧитлісны СССР-ын груз лэптӧм серти медся гырысь саридзвывса плавъялысь кранъяс — 100-сянь 1600 тоннаӧдз. XX нэм шӧрсянь карын суднояс стрӧитан юкӧнын уджалӧ «Маяк» суднояслы би техника вӧчан завод. Электрооборудованиесӧ да радиоаппаратурасӧ вӧчӧ «Коммутационнӧй аппаратуралӧн» КБ. Карын меститчӧмаӧсь гырысь конструкторскӧй бюрояс, сэтшӧмъяс, кыдзи «Коралл» ЦКБ да «Черноморец» ЦКБ, кодъяс дасьтӧны проектъяс военнӧй суднояс стрӧитӧм да Арктикаын вӧр-ва ресурсъяс перйӧм могысь.

Ӧнія Севастопольын уна керка стрӧитӧма инкерманса коризйысь, кутшӧмӧс стрӧитчан предприятиеяс перйӧны кар дорысь восьса ногӧн. На лыдын Стрӧитчан материалъяс вӧчысь Инкерманса завод, кодӧс восьтісны 1944 воын кисьтӧм Севастополь бӧр кыпӧдӧм могысь.

Н. Онилова нима вурсян фабрика могмӧдӧма программаясӧн веськӧдлан сложнӧй агрегатъясӧн. Фабрика быд во вӧчӧ некымын сюрс мужичӧй костюм.

2017 вося тӧвшӧр — рака тӧлысьясын предприятиеяс да организацияяс видзӧмаӧсь 2,1 млрд шайт медшӧр капиталӧ инвестицияяс, мый 3,1 пӧв унджык 2016 вося тӧвшӧр — рака тӧлысьяс серти.

2014 вося тӧвшӧр тӧлысь 1 лун кежлӧ Севастополь карӧ суйӧрсайса веськыд инвестицияяслӧн ӧтувъя йӧрышыс лоис 191,2 млн АӦШ доллар. Медся уна суйӧрсайса инвестиция воис Кипрсянь (57,3 %) да Россиясянь (15,1 %). Инвестицияяссӧ вӧлі веськӧдӧма Севастопольын да Камышовӧй бухтаын наливнӧй грузъяс, нянь да мукӧд сикас груз вуджӧдӧм вылӧ портса торъя терминалъяс стрӧитӧм да уджӧ пыртӧм вылӧ.

Видз-му овмӧс

2018 вося тӧвшӧр — кӧч тӧлысьясын видз-му овмӧс прӧдукциясӧ 2017 волӧн лӧсялана кадколаст серти вӧчӧма 6,1 % вылӧ этшаджык (ӧтластитан донъясын). Водзвыв артыштӧм серти став видз-му овмӧс вӧчысьлӧн видз-му овмӧс прӧдукция йӧрышыс ӧнія донъясын лоис 1,4 млрд шайт.

Став категорияа овмӧсъясын артавсис 2,5 сюрс гырысь скӧт (2017 вося йирым тӧлысь 1 лун серти содіс 0,1 % вылӧ), на лыдын 1,1 сюрс мӧс (0,2 % вылӧ этшаджык), 0,9 сюрс порсь (13,3 % вылӧ этшаджык), 1,1 сюрс ыж да кӧза (37,7 % вылӧ этшаджык), 173,5 сюрс став сикас лэбач.

Севастопольса ПК-ӧ пырӧ 21 сюрс га видз-му, кӧні меститчӧ 4,3 сюрс га виноград сад (урожайлӧн шӧркодь ыдждаыс — 44,5 ц/га), да 800 гӧгӧр га сад. Сэні «неуна видзӧны скӧт», артавсьӧ 2481 юр гырысь скӧт.

Вина вӧчӧм вылӧ виноград быдтӧм — карса агропромышленносьтын медшӧр юкӧн. Виноград садъяслӧн площадь — 4,3 сюрс гӧгӧр га, 2018 воын пуктӧма выль садъяс 158 га площадь вылӧ. Ставнас жӧ 2014 восянь 2018 воӧдз выльмӧдӧма 980 гектар виноград сад да пуктӧма 840 сайӧ гектар выльӧс. Сідзжӧ 2018 вося мыччӧдъяс серти карын вӧлі кисьтӧма 16 миллион гӧгӧр вина сулея, мый вӧсна Севастополь Россияса регионъяс пӧвстын босьтіс 4-ӧд места. Шампанскӧй да быгзьысь вина лэдзӧ «Севастопольса винзавод», бур сикас вина — «Бур сикас вина вӧчан Инкерманса завод».

Завод пырӧ карса медыджыд вот мынтысьяс лыдӧ — 2015 воын вӧлі мынтӧма 628 миллион шайт вот. Предприятиеын уджалӧ 1300 морт. Таысь кындзи, кар гӧгӧрын 1968 восянь меститчӧмаӧсь «Золотая балка» агрофирмалӧн виноград садъяс, коді восьтіс ассьыс производствосӧ да быд во вӧчӧ 5,5 млн быгзьысь вина сулея. Уджалӧны и неыджыд предприятиеяс, вонас найӧ лэдзӧны 30 сюрс вина сулея: STN Winery.

Вузасьӧм

Генерал Остряков шӧртуй вылын «Sea Mall» вузасян шӧрин

2018 вося тӧвшӧр — кӧч тӧлысьясын торйӧн вузалан оборотыс вӧлі 48,4 млрд шайт, мый 1,8 % вылӧ унджык 2017 вося тайӧ жӧ кадколаст серти. 2018 вося тӧвшӧр — кӧч тӧлысьясын йӧзӧс ӧтув вердан оборотыс воддза вося ӧткодялан кадколаст серти содіс 0,6 % вылӧ да лоис 3,9 млрд шайт.

Карын уджалӧ 35 сайӧ рынок, медся гырысьясыс на пиысь — Балаклаваса туйлӧн 5-ӧд км вылын Шӧр, кӧлуй да сёян-юан чукӧрӧн ньӧбан-вузалан рынокъяс, Корабельнӧйладорын, Балаклаваын, Юмашев, Хрюкин, Толстой уличаяс вылын, «Москваса», Стрелецкӧй бухтаын, Войвыв бокын, Фиолент кокад вылын автомашина рынок.

Севастопольын уджалӧны гырысь войтыркостса, федеральнӧй, а сідзжӧ меставывса торйӧн вузасян везъяслӧн вузасян объектъяс, на лыдын — Novus, ПУД, Фуршет, Сильпо, Metro AG, Яблоко, DNS. Сідзжӧ уджалӧны стрӧитчан супермаркетъяс Эпицентр да Добрострой. Таысь кындзи, Севастопольын олысьясӧс могмӧдӧ некымын вузасян шӧрин, на пиысь медыджыдъясӧн лоӧны «Муссон» шӧрин (50 000 м²-ысь унджык площадьӧн) да «Sea Mall» шӧрин (20 000 м²-ысь унджык площадьӧн). ГУМ-лӧн зданиеыс лоӧ архитектура памятникӧн.

Электроэнергетика да шоныдӧн могмӧдӧм

2021 во шӧр кежлӧ Севастопольын уджаліс 663,1 МВт ӧтувъя вынйӧрӧн 4 электростанция, на лыдын шоныд сетан куим электростанция да шондісянь уджалысь ӧти электростанция. 2020 воын найӧ вӧчисны 2680 млн кВт•ч электроэнергия

2021 воын Россияса оборона министерстволӧн вынъясӧн Бельбек ю вылын 115 лунӧн стрӧитӧм ва босьтанін

Севастопольын электроэнергия видзан вынйӧрыс лоӧ 200—210 МВт гӧгӧр.

Электроэнергия медшӧр сетысьӧн лоӧ 496,8 МВт вынйӧрӧн Балаклаваса ТЭС. Сідзжӧ регионын уджалӧ 33 МВт вынйӧра Севастопольса ТЭЦ (2019 восянь оз вӧч электроэнергия), 129,3 МВт вынйӧра Севастопольса МГТЭС (уджалӧ пикӧвӧй режимын) да 3 МВт вынйӧра шондісянь уджалысь неыджыд электростанция. Таысь кындзи, карын сувтӧдӧма 30 МВт ӧтувъя вынйӧрӧн 217 дизель-электростанция, кодъясӧн вӧдитчӧны карлысь олӧмсӧ могмӧдысь предприятиеясӧс аварияяс дырйи электроэнергияӧн могмӧдӧм вылӧ.

Севастопольын Камышовая бухтаын меститчӧма Крымын медся вына котельнӧй — 255 МВт, кодӧс стрӧитӧма 1976—1986 воясӧ. Ставнас карын уджалӧ 756 МВт ӧтувъя вынйӧрӧн «Севтеплоэнерго» КП СГС-лӧн 114 котельнӧй. Шоныдӧн могмӧдӧм вылӧ шоныдсӧ вонас сетӧны 780 сюрс Гкал, а пӧсь ваӧн могмӧдӧм вылӧ — 230 сюрс Гкал.

Ваӧн могмӧдӧм

Севастопольӧс ӧтув ваӧн могмӧдӧ «Водоканал» Севастополь карса канму ӧтувъя предприятие. Ваӧн могмӧдан медшӧр ӧшмӧсъяс: Чернореченскӧй ва видзанін, Бельбекскӧй, Вилинскӧй да Орловскӧй ва босьтанінъяс, Инкерман. Ва сетан вез пыр, мыйлӧн ӧтувъя кузьтаыс 800 километрысь унджык, суткинас мунӧ 140—150 сюрс м³ ва.

Уличаяс да изэрдъяс

Карлӧн шӧр уличаяс

• Адмирал Октябрьский улича
• Айвазовский улича
• Балаклавскӧй туй
• 5-ӧд Бастионнӧй улича
• Ыджыд Саридзвыв улича
• Генерал Остряков шӧртуй
• Генерал Петров улича
• Севастопольса Геройяслӧн улича
• Карса шӧртуй
• Индустриальнӧй улича
• Историческӧй бульвар
• Казачинскӧй шӧртуй
• Камышовӧй шӧртуй
• Корнилов набережнӧй
• Ленин улича
• Матрос бульвар
• Манастырскӧй туй
• Назукин набережнӧй
• Саридзберд бульвар
• Нахимов шӧртуй
• Октябрьскӧй Революция шӧртуй
• Сӧветскӧй улича
• Шестаков чой
• Суворов улича
• Тарас Шевченко улича
• Фиолентовскӧй туй
• Хрусталёв улича
• Частник улича

Изэрдъяс

• Кыпӧдчысьяслӧн изэрд
• Генерал Захаров изэрд
• Лазарев изэрд
• Нахимов изэрд
• Пирогов изэрд
• Ревякин изэрд
• Суворов изэрд
• Ушаков изэрд

Транспорт

ХІХ нэмын карыс ӧдйӧ быдмис, а 1875 во бӧрын, кор воис кӧрт туй, кутіс быдмыны нӧшта на ӧдйӧджыка. Кӧть кутшӧм кадӧ Севастополь эз вермы овны саридзвыв порттӧг. Ӧні Севастопольын сідзжӧ эм каркостса автобус станция да «Белбек» аэропорт.

Кӧрт туй вокзал

1898 воын Севастопольын олысьяслы лои выль транспорт — трамвай, мый вӧлі Россияса империяын медводдзаяс лыдын. 1925 воын вӧлі стрӧитӧма Севастополь — Балаклава каркостса линия. Война кадӧ унджык линиясӧ вӧлі бырӧдӧма. Севастополь мездӧм бӧрын вӧлі шуӧма, мый оз ков бӧр лӧсьӧдны трамвайӧн ветлӧмсӧ, сы вӧсна мый тані му веркӧсыс ёна вежласьӧ, а туйясыс векньыдикӧсь, трамвайлы тайӧ оз лӧсяв. Туй колясъяссӧ вӧлі разьӧма, подвижнӧй составсӧ, мый вӧлі, сетӧма Евпаторияса трамвай парклы.

Севастопольын троллейбус

Сы пыдди воис выль транспорт — троллейбус. Дыр кад кежлӧ сійӧ лоис карын медшӧр ӧтув вӧдитчан транспортӧн. Та вӧсна СССР кадӧ троллейбусъяс тшӧкыда вӧліны тырӧсь, сы вӧсна мый канмуса гырысь да шӧркодь автобусъяс ветлісны шоча да нелючки. Налы отсӧг вылӧ 1990-ӧд воясӧ воисны маршрутнӧй таксияс (татчӧс прӧстӧй сёрниын — топик, сы вӧсна мый медводдза маршрутнӧй таксияс — тайӧ KIA Asia Topic кореяса маркаа машинаяс), а бӧрынджык шӧркодь ыдждаа автобусъяс. 2016—2020 воясӧ содтӧд ньӧбӧма шӧр да ыджыд вынйӧра 265 автобус. Таысь кындзи 2017—2018 воясӧ Севастопольӧ вайисны 128 выль троллейбус (на пиысь 34 — автономнӧя ветлысь), сідзжӧ и 2020 воын вӧлі вайӧма 100 троллейбус (на пиысь 16 — автономнӧя ветлысь). 2021 во кежлӧ эм 16 троллейбус маршрут (куимыс на пиысь — автономнӧя ветан), кӧні уджалӧ 157 машина, кодъяс йитӧны ӧта-мӧдыскӧд карлысь пӧшти став районсӧ. Суткинас новлӧдлӧны 300 сюрсысь унджык. пассажирӧс. Содтӧд уджалӧны автобусъяслӧн да маршрутнӧй таксияслӧн 80 сайӧ маршрут (на лыдын Инкерманса, Балаклаваса да мукӧд карбердса маршрут).

Автомашина транспорт

1987 воын Севастопольын вӧлі пасйӧма кызь кӧкъямыс сюрсысь унджык транспорт. 2008 вося сора тӧлысь 1 лун вылӧ пасйӧма 102 880 единица. Воысьяс тшӧт весьтӧ транспорт лыдыс содӧ нёль— вит пӧв. Быд во пасйӧны 5 000—6 000 выль автомашина. 2017 во помын Севастопольын сюрс олысь вылӧ ас легкӧвӧй автомашина лыдыс вӧлі воӧ 217-ӧдз, мый матыстӧ регионсӧ ставроссияса лыдпасъяс дінӧ.

Видлалӧны Севастопольса бухта вомӧн пос стрӧитӧм йылысь юалӧм.

Саридзвыв транспорт

Кыдзи и Владивостокын да Петыркарын, Севастопольын районъяс костын йитӧдсӧ могмӧдӧны катеръяс. Найӧ лоӧны карса маршрутнӧй ӧтув вӧдитчан вавыв транспортӧн. Медым веськавны Войвывладорас Севастопольса бухта пыр, вӧдитчӧны катерӧн либӧ паромӧн. Пассажиръясӧс новлӧдлӧм могысь вӧдитчӧны 7 катерӧн да 1 паромӧн. Ӧні эмӧсь татшӧм катер маршрутъяс:

• Графскӧй ӧзын — Войвыв бок
• Артбухта — Радиогорка
• Графскӧй ӧзын — Голландия — Инкерман
• Графскӧй ӧзын — Голландия

Гожӧмын уджалӧны татшӧм маршрутъяс:

• Балаклава — Фиолент кокад
• Балаклава — Матысса пляж — Зарни пляж

Автомашинаяс новлӧдлӧм вылӧ вӧдитчӧны паромӧн:

• Артбухта — Войвыв бок

Севастопольын Комета 120М ваувса бордъяс вылын судно

Артбухта — Северная паром

«Петербург» паром

2014 воын вӧлі восьтӧма Севастополь — Новороссийск линия.

Автомашина транспортсӧ новлӧдлӧ «Петербург» паром. Тӧлысьнас сійӧ вӧчӧ 10 кытшов. Контейнеръяссӧ новлӧдлӧ «Сильный» сухогруз, тӧлысьнас сійӧ вӧчӧ 4 кытшолӧдз.

2018 восянь Севастопольсянь Ялтаӧдз саридз кузя пассажиръяс вермӧны воӧдчыны Комета 120М ваувса бордъяс вылын выль судно отсӧгӧн.

Вонас Севастопольӧ волывлӧ 1000 гӧгӧр саридзвыв судно, на лыдын 200 сайӧ суйӧрсайса судно. Грузъяс да пассажиръясӧс новлӧдлӧм серти йитӧдсӧ лӧсьӧдӧма мирса 40-ысь унджык.

Туризм

Севастополь регионын 49 км пляж, уджалӧ 80 сайӧ гостиница да 200 сайӧ гӧсьт керка, 4 санаторий-профилакторий, 9 пансионат, 4 автокемпинг, 10 яхта-клуб да 10 сайӧ дайвинг-шӧрин, 80 сайӧ шойччан база да накӧд ӧткодялӧм объект. 2014 воын вӧлі могмӧдӧма 250 сюрсысь унджык туристӧс да 1 миллион 640 сюрсысь унджык экскурсантӧс. Сідзжӧ, быд во Севастопольӧ волӧ мирса 45 странаысь 100 сюрсысь унджык суйӧрсайса турист. Туризм юкӧнысь карса сьӧмкудйӧ воис 668 млн шайт.

2016 воын «Челядя бать-мамлы Крымса крукосветка» туристскӧй маршрут босьтіс 2016 воын «Вося маршрут» ставроссияса III туристскӧй премия вылын «Челядьлы медбур маршрут» нимпасын Гран-при.

2018 воын «Крымса кругосветка» туристскӧй маршрут босьтіс 1 места «Культураӧн тӧдмӧдан медбур маршрут» нимпасын, «Кӧсъя Севастопольӧ!» турмаршрут босьтіс 2 места карын «Медбур маршрут» нимпасын (карын олысьыс 100 сюрсысь унджык морт), а «Крымлӧн 33 нимкодьлун» турмаршрутлы 2018 воын «Вося маршрут» ставроссияса V-ӧд туристскӧй премия дырйи сетісны «Медбур регионкостса маршрут» нимпасын «Мутасъяс яръюгыда сӧвмӧдӧмысь» торъя диплом.

2019 воын «Севастопольса ыджыд ордым» туристскӧй маршрут босьтіс Гран-при «Медбур спорт маршрут» нимпасын, а BST Guide (БСТ гид) мобильнӧй приложение, кодӧс лӧсьӧдіс Севастополь карын «Туризм сӧвмӧдан шӧрин» канму асшӧрлуна учреждение, босьтіс 1 места «Туристъяслы медбур мобильнӧй приложение» нимпасын 2019 воын «Вося маршрут» ставроссияса VI-ӧд туристскӧй премия дырйи.

Яхта туризм

Севастопольын ӧні уджалӧ 7 яхта-клуб. Севастопольлӧн акваторияясын нуӧдӧны паруснӧй фестивальяс, спорт суднояслысь ордйысьӧмъяс да конференцияяс, на лыдын «Sitronics Intellect Cup» ставукраинаса Сьӧд саридзвыв ралли-регата, «Кайра» Сьӧд саридзвыв яхтаӧн ралли, кодӧс котыртӧ «Атакой» турецкӧй паруснӧй марина, Севастополь карын паруснӧй фестиваль.

Севастопольын куръя вылӧ серпас

Военно-историческӧй туризм

Карлӧн военнӧй историяыс зэв озыр, та вӧсна тані ёна сӧвмис военно-историческӧй туризм. Нималӧны военно-историческӧй реконструкцияяс (Чембало генуэзскӧй крепосьт дорын рыцаръяслӧн турниръяс, Балаклава дорын да Севастопольлӧн историческӧй бульвар вылын Крымса война дырйи тышъяслысь реконструкцияяс нуӧдӧм, Сапун-гӧра вылын «Знамёна Славы» военизируйтӧм-театрализуйтӧм гаж).

Курорт да дзоньвидзалун бурмӧдан учреждениеяс

• «Атлантус» пансионат
• «Изумруд» пансионат
• «Изумруд-2» шойччан база
• «Дельфин» шойччан база
• «Альбатрос» бурдӧдчан комплекс
• «Звёздный Берег» туристическӧй комплекс
• «Любоморье» туристическӧй комплекс
• А. В. Мокроусов нима туристическӧй комплекс
• «Строитель» санаторий-профилакторий
• «Чембало» санаторий-профилакторий
• «Севастополь» туристическӧй комплекс (Радиогорка)
• «Севастополь» пансионат (Омега бухта дорын)

Челядьлысь дзоньвидзалун бурмӧдан учреждениеяс

• «Ласпи» челядьӧс санаторнӧя бурдӧдан шӧрин
• «Альбатрос» челядь лагер
• «Атлантика» челядь лагер
• «Атлантус» челядь лагер
• «Горный» челядь лагер
• «Нахимовец» челядь лагер
• «Омега» челядь лагер
• «Радость» челядь лагер
• «Чайка» челядь лагер
• «Горизонт» спорт да дзоньвидзалун бурмӧдан лагер
• «Прибой» уджалан да шойччан лагер

Культура

Литература да искусство

• Россияса гижысь котырлӧн Севастопольса организация

Библиотекаяс

• Лев Толстой нима карса шӧр библиотека (рус.). Шыӧдчан кадпас: 18 моз тӧлысь 2025.
• Адмирал М. П. Лазарев нима саридзса библиотека (рус.). Шыӧдчан кадпас: 18 моз тӧлысь 2025.

Музейяс

• Севастопольса военно-историческӧй музей-заповедник, кытчӧ пырӧны татшӧм объектъяс:
  • «Историческӧй бульвар» 1854—1855 воясӧ кар дорйӧмлы сиӧм памятникъяслӧн мемориальнӧй комплекс
  • «1854—1855 воясӧ Севастополь дорйӧм» панорама
  • «Малахов курган» 1854—1855 воясӧ, 1941—1944 воясӧ кар дорйӧмлы сиӧм памятникъяслӧн мемориальнӧй комплексса ансамбль
  • Корнилов бастионлӧн дорйысян башня
  • «Сапун-гӧра» мемориальнӧй комплексса ансамбль
  • «1944 вося ода-кора тӧлысь 7-ӧд лунӧ Сапун-гӧра штурмуйтӧм» диорама
  • Севастопольса подпольелӧн 1942—1944 воясся керка-музей
  • Вежа Равноапостольнӧй князь Владимирлӧн собор — нималана флотоводеч-адмиралъясӧс дзебанін
  • Вӧвлӧм «Украина» кинотеатр зданиеын музейлӧн культурно-выставочнӧй шӧрин
• М. П. Крошицкий нима Севастопольса художествоа музей
• «35-ӧд берегвывса батарея» музейно-историко-мемориальнӧй комплекс
• Лунвыв саридзьяслӧн биология институтса аквариум-музей
• «Таврическӧй Херсонес» национальнӧй заповедни
• Россия Федерацияса Сьӧд саридзвыв флотлӧн военно-историческӧй музей
• Фортификационнӧй сооружениеяслӧн военно-историческӧй музей, сылӧн эмӧсь филиалъяс:
  • «Михайловскӧй батарея» музей комплекс
  • Балаклаваын мупытшса музей комплекс — ваувса пыжъяслӧн мупытшса база
• Севастопольса ас му туялан музей. Сжні эм некымын диорама («Степ», «Вагӧгӧрса му серпас», «Сьӧд саридз»), регионса гырысь пемӧсъяслӧн чучелаяс.

Севастопольын музейяс

«1854—1855 воясӧ Севастополь дорйӧм» панорама		«1944 вося ода-кора тӧлысь 7-ӧд лунӧ Сапун-гӧра штурмуйтӧм» диорама		Сьӧд саридзвыв флотлӧн музей (вӧвлӧм Севастопольса оборона музей)

Театръяс

• «На Большой Морской» челядьлы да том йӧзлы театр
• Сьӧд саридзвыв флотлӧн Б. А. Лавренёв нима роч драма театр
• А. В. Луначарский нима Севастопольса академическӧй роч драма театр
• Севастопольса йӧктан театр, веськӧдлысь В. А. Елизарова
• Психо Дель Арт

Кинотеатръяс

2018 во вылӧ уджалысь кинотеатръяс

• «Победа»
• «Россия»
• «Москва»
• «Муссон»
• «Апельсин»
• «Моряк»
• «Севастополь»
• «Мир кино»

• 

  Луначарский нима роч драма театр

• 

  Луначарский нима роч драма театр

• 

  «Победа 3-D» кинотеатр

Паркъяс

Севастопольын 7 парк, 9 бульвар да 150 сайӧ сквер. Медся важъяясыс на пиысь: Историческӧй, Саридздор да Матросскӧй бульваръяс, Пушкинскӧй да Петропавловскӧй собордорса скверъяс. Карлӧн медыджыд парк — Победа парк.

Зоопарк

• Севастопольса зоопарк.

ЙЮС, газет-журналъяс

Телевидение:

• «Севастополь» ГТРК
• НТС (Севастопольса асшӧр телевидение)
• Икс-ТВ

Газетъяс:

• «Город на ладонях»
• «Курьер»
• «Объявления Севастополя»
• «Позвоните»
• «Подробности»
• «Проспект»
• «Севастопольская газета»
• «Слава Севастополя»
• «Севастопольская правда»
• «Флаг Родины»
• «Гражданская оборона»
• «Наша Газета» Севастополь

Севастопольса дон босьттӧг йӧзӧдӧмреклама газетъясысь медся тӧдсаӧн лоӧны «Курьер» да «Проспект».

Радио:

• «SevStar.FM»,
• «Севастополь FM»

Йӧзлысь дзоньвидзалун видзӧм

2012 вося тӧвшӧр тӧлысь 1 лун вылӧ Севастопольын дзоньвидзалун видзан учреждениеяслӧн ӧтувъя лыдыс вӧлі 38. Карса коммунальнӧй медицина учреждениеяслӧн 26 поликлиника, больнича, диспансеръяс да отсасян службаяс. Поликлиникаяс планӧвӧя вермӧны примитны (сменаын) 6930 мортӧс, стационарын артавсьӧ 2893 койка (10 больнича да 3 диспансер). Стационаръясын койкаяслысь лыдсӧ вайӧдӧма Севастополь карлы лӧсялана норматив серти (79,0 койка 10 сюрс олысь вылӧ). Севастопольлӧн медся ыджыд бурдӧдчанінӧн лоӧ карса 1-№-а больнича, кодӧс восьтӧмаӧсь 1868 воын.

Кадръясӧн могмӧдӧм: врачьяс — 2042 морт; шӧр медицина персонал — 4078 морт. 2016 вося вӧльгым тӧлысь 1 лун кежлӧ СПИД шӧринын диспансернӧй учёт вылын сулаліс 3474 морт, на пиысь СПИД диагнозӧн — 224 морт.

Велӧдӧм

Вузъяс

• Севастопольса канму университет
• П. С. Нахимов нима Гӧрд Звезда ордена Черноморскӧй вылыс тшупӧда военно-морскӧй училище
• Севастопольын М. В. Ломоносов нима Москваса канму университетлӧн филиал
• Г. В. Плеханов нима Россияса экономика университетлӧн Севастопольса филиал
• Адмирал Ф. Ф. Ушаков нима Саридзса канму университетлӧн Севастопольса филиал
• В. И. Вернадский нима КФУ-лӧн Севастопольса экономико-гуманитарнӧй институт

Мукӧд велӧдчанін:

• Севастопольса президентскӧй кадетскӧй училище (Нахимовскӧй военно-морскӧй училищелӧн филиал)
• Уджсикасӧ велӧдан техническӧй велӧдчанінъяс — 6.
• Общеобразовательнӧй учреждениеяс — 72 (на лыдын 42 общеобразовательнӧй школа, 7 гимназия, предмет пыдісянь велӧдан 7 школа, 1 политехническӧй лицей, 5 школа-интернат, «Ичӧт школа — челядьӧс видзанін» категорияа 5 школа, 5 асшӧр школа).
• Россия Федерацияса оборона министерстволӧн общеобразовательнӧй учреждение — 1.
• Школаӧдз велӧдан учреждения — 78.

Севастопольын велӧдчысьяслы школа бӧрын тӧдӧмлун сетан тшупӧдыс вӧлі Украина серти ыджыдджык. Вылыс тшупӧда тӧдӧмлуна йӧз серти Севастополь вӧлі Украинаын мӧд местаын (28 %).

Карса ӧтйӧза да бурвӧчан организацияяс

Севастопольын пасйӧма ӧткымын абу политическӧй ӧтйӧза организация, а сідзжӧ бурвӧчан организацияяс:

• «Северная» ӧтйӧза организация — экология нырвизь, ӧтйӧза организацияӧ пырысьяслысь социальнӧй, экономическӧй да мукӧд ӧтувъя интересс дорйӧм налысь вынъяс ӧтувтӧмӧн да уджсӧ координируйтӧмӧн. Уджалӧ 2009 восянь.
• «„Севастопольса мамъяс“ водзмӧстчысь группа» ӧтйӧза организация— абу политическӧй ӧтйӧза ӧтмунӧм.
• «Г. А. Черкашин нима история да культура фонд» котыртӧма да пасйӧма Севастопольын 1996 воын. Фонд вӧзйис асьсӧ кыдзи Севастопольса интеллектуальнӧй элиталӧн аслыспӧлӧс клуб.
• «Севастопольса чери кыйысьяслӧн клуб» ӧтйӧза организация — абу политическӧй ӧтйӧза организация, кодӧс лӧсьӧдӧма Севастопольса чери кыйысьяслӧн-любительяслӧн водзмӧстчӧм серти.
• «Севастополь котыр» бурвӧчан фонд — бурвӧчан фонд, кодӧс лӧсьӧдӧма, медым сетны адреснӧй отсӧг Севастополь карын олысьяслы, кодъяслӧн эмӧсь сьӧкыдлунъяс, а веннысӧ найӧс асьныс оз вермыны.
• 2014 воӧдз 85 организация вӧліны СГГА бердын ӧтйӧза сӧветын.

2016 восянь карын уджалӧ ӧтйӧза палата. Сэні петкӧдчӧны татшӧм организацияяс: Севастопольса патриотъяслӧн котыр, Антимайдан — Севастополь карса футбольнӧй болельщикъяслӧн котыр, Г. Черкашин нима Севастопольса культура да искусство фонд., Бизнес сӧвмӧдӧмлы отсалӧм, Нотариальнӧй палата, Сӧстӧм Севастополь вӧсна ӧтмунӧм, Россияса офицеръяс, Севастополь карса стрӧитчысьяслӧн котыр, Севастопольса футбол федерация, Россияса потребительяслӧн ӧтув, Россияса юристъяслӧн ассоциация, Боевӧй братство, «Долг» корсьысян отрядъяслӧн Севастопольса ӧтув.

Спорт

Стадионъяс да спорт комплексъяс

• «Севастополь» СК
• «200-летия Севастополя» (шусьӧ Таврика, кисьтӧма)
• Сьӧд саридзвыв флотлӧн стадион
• «Горняк»
• Сьӧд саридзвыв флотлӧн саридзлы да физическӧя дасьтысян 175-ӧд шӧрин. Шӧринӧ пырӧны: спорт комплекс, варччан бассейн, «Металлист» стадион, ваувса спорт база (Матюшенко бухта).

Яхта-клубъяс

• Краснознамённӧй Саридзвыв флотлӧн яхта-клуб
• Россия Федерацияса Сьӧд саридзвыв флотлӧн 57-ӧ яхта-клуб
• «Аквацентр»;
• Севморзаводлӧн;
• «Херсонес»;
• «Юг»;
• «ROYAL PIER»;
• «Moby Dick» (Моби Дик)

Бассейнъяс

• Севастопольлы 200 во нима спорткомплексын бассейн
• Краснознамённӧй Саридзвыв флотлӧн спорт клубын бассейн
• М. В. Ломоносов нима МКУ-лӧн Севастопольса филиалын бассейн
• Спортшколаса бассейн
• «Зурбаган» аквапарк

Спорт командаяс

• «Севастополь» — футбол клуб
• «Коралл-Рубин» — футбол клуб
• «Волна» — футбол клуб
• «Мегастрой» — футбол клуб
• «Камо» — футбол клуб
• «Зенит» — футбол клуб
• «Рассвет—АВиК» — футбол клуб
• «Авангард» — футбол клуб
• «Металлист» — футбол клуб
• «Севастопольские Титаны» — америкаса футбол серти клуб
• «Патриот» — регби клуб
• «Севастополь» — баскетбол клуб
• «Легион» — хоккей клуб
• ПФС — мини-футбол клуб
• Севастопольса сборнӧй — вавыв поло
• «СевНТУ» — сьӧкыд атлетика серти клуб

Спорт да туризм клубъяс да секцияяс

• «Муссон» ДЮСК — официальнӧй велоклуб, коді ӧтувтӧ велотуризм, спортивнӧй туризм да триал нырвизьяс
• Севастопольса туристъяслӧн клуб
• Севастополь карса спортивнӧй туризм федерация
• Туризм, краеведение, спорт да экскурсияяс шӧрин

Турниръяс, ордйысьӧмъяс

• Сидоренко вокъяслӧн призъяс вылӧ турнир — бокс серти быдвося турнир. Медводдза куим турнирыс мунісны Энергодар карын. 2008 восянь нуӧдсьӧ арнас Севастополь карын.
• «Большая бескозырка» турнир — теннис серти быдвося турнир. Турнирсӧ нуӧдӧны 2006 восянь Военнӧй саридзвыв флот лун водзвылын, кодӧс котыртӧны Россияса «Большая шляпа» теннис клуб да СНГ странаяслӧн институт.

Нималанторъяс

Кар-геройяслӧн Севастопольса аллея — Севастопольын мемориал комплекс. Сулалӧ Нахимов изэрд вылын. Восьтӧма 2004 воын. Сиӧма кар-геройяслы, кодъяслы почёт нимсӧ вӧлі сетӧма Сӧвет кадӧ Айму вӧсна Ыджыд тыш дырйи налысь вӧрӧглы водзсасьӧмсӧ нэммӧдӧм могысь.

Вок-каръяс

• Петыркар (2000 во)
• Поти (2008 вося вӧльгым тӧлысь 22-ӧд лун)
• Петропавловск-Камчаткаса (2009 во)
• Волгоград (2013 вося вӧльгым тӧлысь 19-ӧд лун)
• Белгород (2013 вося ӧшым тӧлысь 16-ӧд лун)
• Москва (2014 вося рака тӧлысь 18-ӧд лун)
• Кронштадт (2013 вося лӧддза-номъя тӧлысь 15-ӧд лун)
• Новосибирск (2014 вося лӧддза-номъя тӧлысь 27-ӧд лун)
• Балтийск (2015 во)
• Бологое (2015 во)
• Евпатория (2016 во)
• Якутск (2015 во)

Топонимъяс

• Кар нимӧн шуӧма Севастополь астероид (2121).
• Парижын шӧр уличаясысь ӧти шусьӧ Boulevard de Sébastopol — Севастопольса бульвар.
• Москваын Севастополь нимӧн шуӧма шӧртуй да метро станция.

Пасйӧдъяс

Гӧгӧрвоӧдӧмъяс

Ӧшмӧсъяс

Литература

Ыстӧгъяс

• Правительство Севастополя (рус.). Официальный портал Правительства Севастополя. Шыӧдчан кадпас: 15 моз тӧлысь 2025.
• Севастопольский военно-исторический музей-заповедник (рус.). Шыӧдчан кадпас: 15 моз тӧлысь 2025.
• Военно-морской музей «Михайловская батарея» (рус.). Шыӧдчан кадпас: 15 моз тӧлысь 2025.
• Севастополь вчера, сегодня… Полнотекстовые документы (рус.). Морская библиотека им. М.П. Лазарева. Шыӧдчан кадпас: 15 моз тӧлысь 2025.
• В каком состоянии деревья на Приморском бульваре? Мнение дендролога (рус.). Новости Севастополя. Шыӧдчан кадпас: 15 моз тӧлысь 2025.

---

 Севастополь

Дерево категорий: Севастополь Севастополь