Россияса этша лыда вужвойтырлӧн лун
| Россия Федерацияса этша лыда вужвойтырлӧн лун | |
|---|---|
 «Большая рыба» этша лыда вужвойтырлӧн фестивальӧ пырӧдчысьяс. 2025 во | |
| Сикас | Казьтылан кадпас |
| Официальнӧя | Россия Федерацияса этша лыда вужвойтырлӧн лун |
| Мӧд ногӧн | Россиясаа этша лыда вужвойтырлӧн лун |
| Вежӧртас | Россияса этша лыда вужвойтырлысь традиционнӧй оласногсӧ, овмӧс нуӧдӧмсӧ, прӧмыселъяссӧ да аслыспӧлӧс культурасӧ видзӧм |
| Вынсьӧдӧма | Россия Федерацияса Президентлӧн 2025 во вӧльгым тӧлысь 4-ӧд лунся 799 №-а Индӧд серти |
| Пасйӧны | Россия |
| Кадпас | косму тӧлысь 30-ӧд лун |
| Празднуйтӧм | Велӧдан да культура учреждениеясын тематическӧй мероприятиеяс, фестивальяс, сьыланкыв конкурсъяс, концертъяс, мастер-классъяс |
Россия Федерацияса этша лыда вужвойтырлӧн лун (рочӧн День коренны́х малочи́сленных наро́дов Росси́йской Федера́ции) — казьтылан лун, кутшӧмӧс вынсьӧдӧма Россия Федерацияса Президентлӧн 2025 во вӧльгым тӧлысь 4-ӧд лунся Индӧдӧн. Гажсӧ урчитӧма сы могысь, медым видзны Россияса этша лыда вужвойтырлысь традиционнӧй оласногсӧ, овмӧс нуӧдӧмсӧ, прӧмыселъяссӧ да аслыспӧлӧс культурасӧ.
Пасйӧны косму тӧлысь 30-ӧд лунӧ.
История
2025 вося вӧльгым тӧлысь 4-ӧд лунӧ Россияса Президент Владимир Путин шуис лӧсьӧдны Россияса этша лыда вужвойтырлысь лун да пасйыны сійӧс косму тӧлысь 30-ӧд лунӧ. Лӧсялана индӧдсӧ вӧлі йӧзӧдӧма инӧда актъяс официальнӧя йӧзӧдан сайт вылын[1]
Сідзжӧ тайӧ жӧ лунӧ вӧлі кырымалӧма нӧшта ӧти казьтылан лун — Россияса войтыръяслӧн кывъяслы сиӧм лун — лӧсьӧдӧм йылысь индӧд. Гажӧдчан кадпасӧн индӧма кӧч тӧлысь 8-ӧд лун — поэт Расул Гамзатовлӧн чужан лун[2].
Гажлӧн статус да могъяс
Россия Федерацияса этша лыда вужвойтырлӧн лун казьтылан лун статуса. Оз ло уджавтӧм гажӧдчан лунӧн.
2025 вося вӧльгым тӧлысь 4-ӧд лунся 799 №-а Индӧд серти гажсӧ котыртан медшӧр могӧн лоӧ Россияса этша лыда вужвойтырлысь традиционнӧй оласногсӧ, овмӧс нуӧдӧмсӧ, прӧмыселъяссӧ да аслыспӧлӧс культурасӧ видзӧм[3].
Россияса этша лыда вужвойтыр
2000 воын Россияса Веськӧдлан котыр вынсьӧдіс Россия Федерацияса этша лыда вужвойтырлысь ӧтувъя лыддьӧг[4], 2006 воын — Россия Федерацияса Войвылын, Сибырын да Ылі Асыввылын этша лыда вужвойтырлысь лыддьӧг[5].
2020 восянь Россияын нуӧдӧны этша лыда вужвойтырӧс пасъян удж. Налы сетӧма кокньӧдъяс, вӧралӧм да чери кыйӧм вылӧ торъя квотаяс. Регионъяс тшупӧдын эмӧсь торъя отсӧг сетан мераяс.
2025 вося мыччӧдъяс серти Россияса этша лыда вужвойтырлӧн ӧтувъя лыддьӧгӧ пырӧ 47 этнос[6].
Россияын лыддьыссьӧ 315 сюрс гӧгӧр этша лыда вужвойтыр[7]. Статистика серти, медся унаӧн на пӧвстын яранъяс (49 787 морт), абазинъяс (41 874 морт) да эвенкъяс (39 420 морт). Зэв этша лыда этносъяс пӧвстын: керекъяс, алюторечьяс да водь[6].
Медсясӧ вужвойтыр олӧны Ылі Войвылын, Ылі Асыввылын да Сибырын. Мукӧдыс олӧны Кавказын да Россиялӧн Европа юкӧнын[6].
Тематикаа фестивальяс да мероприятиеяс
Россияын нуӧдӧны этша лыда вужвойтырлӧн культуралы сиӧм фестивальяс, а сідзжӧ налысь озырлунсӧ видзӧм да сыӧн паськыда тӧдмӧдӧм вылӧ веськӧдӧм мероприятиеяс. На лыдын — «Этноскоп», «Манящие миры. Этническая Россия», «Большая рыба» фестивальяс да мукӧд.
2025 вося кӧч тӧлыссянь вӧльгым тӧлысьӧдз РФ-са культура министерство отсӧгӧн нуӧдісны Россияса этша лыда вужвойтырлысь ставроссияса медводдза культура форум. Уджтасӧ пырисны фольклор котыръяслӧн, йӧктан ансамбльяслӧн петкӧдчӧмъяс, театрализованнӧй петкӧдчӧмъяс, художествоа прӧмыселъяс да ремеслӧяс серти мастер-классъяс. Мероприятиесӧ нуӧдісны Анадырын, Красноярскын, Петрозаводскын да Тюменьын[8].
Оланпастэчас боксянь ладмӧдӧм
Россия Федерацияын этша лыда вужвойтырлысь инӧдъяссӧ оланпастэчас боксянь ладмӧдӧны федеральнӧй оланпасъяс, Россия Федерацияса субъектъяслӧн оланпасъяс, войтыркостса сёрнитчӧмъяс да канму уджтасъяс. Тайӧ войтырлӧн инӧдъяс серти гарантияяссӧ вынсьӧдӧма Россия Федерацияса Оланподувлӧн 69 статьяын.
Федеральнӧй законъяс
- «Россия Федерацияса этша лыда вужвойтырлӧн инӧдъяс серти гарантияяс йылысь» 1999 во косму тӧлысь 30-ӧд лунся 82-ФЗ №-а Федеральнӧй оланпас
- «Россия Федерацияса Войвылын, Сибырын да Ылі Асыввылын этша лыда вужвойтырлысь котыръяссӧ котыртан ӧтувъя принципъяс йылысь» 2000 во сора тӧлысь 20-ӧд лунся 104-ФЗ №-а Федеральнӧй оланпас
Россия Федерацияса субъектъяслӧн оланпасъяс
- «Яран асвеськӧдлан кытшын Войвывса этша лыда вужвойтырлӧн ӧтчукӧрӧн олан мутас йылысь» Яран асвеськӧдлан кытшлӧн 2007 во ода-кора тӧлысь 21-ӧд лунся 65-ОЗ №-а Оланпас
Войтыркостса сёрнитчӧмъяс
- «Асшодъя странаясын вужвойтыр да племеннӧй оласног нуӧдысь войтыр йылысь» Войтыркостса удж организациялӧн 169 №-а конвенция
Канму уджтасъяс
Россияын примитӧма этша лыда вужвойтырлы отсӧг сетӧм вылӧ веськӧдӧм канму уджтасъяс, на лыдын:
- Россия Федерацияса этша лыда вужвойтырлӧн традиционнӧй овмӧс уджлы канмусянь отсӧг сетан уджтас, мый вынсьӧдӧма Россия Федерацияса Веськӧдлан котырлӧн 2021 во косму тӧлысь 15-ӧд лунся 978-р №-а тшӧктӧмӧн[9]
- «Канму национальнӧй политика збыльмӧдӧм» Россия Федерацияса канму уджтас[10]
- «Войвывса этша лыда вужвойтырӧс зумыда сӧвмӧдӧм» Ханты-Манси асвеськӧдлан кытшлӧн — Йӧграмулӧн канму уджтас[11]
- «Яран асвеськӧдлан кытшын Войвывса этша лыда вужвойтырӧс видзӧм да сӧвмӧдӧм» Яран асвеськӧдлан кытшлӧн канму уджтас
- «Свердловск обласьт мутасын социально-экономическӧй политика бурмӧдӧм» Свердловск обласьтса канму уджтас
Концепцияяс
- 2036 воӧдз кадколаст вылӧ Россия Федерацияса Войвылын, Сибырын да Ылі Асыввылын этша лыда вужвойтырӧс зумыда сӧвмӧдан концепция, мый вынсьӧдӧма 2025 во ода-кора тӧлысь 8-ӧд лунся 1161-р №-а тшӧктӧмӧн[12]
Йитчӧм лоӧмторъяс
- Лӧддза-номъя тӧлысь 21-ӧд лун — Вужвойтырлӧн национальнӧй лун. Котыртӧма сійӧс Канадаса генерал-губернатор Ромео Леблан 1996 воын. 2001 восянь пасйӧны официальнӧя АӦШ-са Рытыв-Войвыв мутасын, 2017 восянь — Юконын.
- Моз тӧлысь 9-ӧд лун — Мирса вужвойтырлӧн войтыркостса лун. Котыртӧм сійӧс ООН-лӧн Генеральнӧй Ассамблея 1994 воын.
Пасйӧдъяс
- ↑ В России появился новый праздник, РИА Новости (4 вӧльгым тӧлысь 2025). Шыӧдчан кадпас: 2 рака тӧлысь 2026.
- ↑ Путин утвердил два новых праздника в России, Коммерсантъ (4 вӧльгым тӧлысь 2025). Шыӧдчан кадпас: 2 рака тӧлысь 2026.
- ↑ Путин установил новые праздники в России, Российская газета (4 вӧльгым тӧлысь 2025). Шыӧдчан кадпас: 2 рака тӧлысь 2026.
- ↑ Постановление Правительства Российской Федерации от 24.03.2000 г. № 255 (рус.). government.ru. Шыӧдчан кадпас: 3 рака тӧлысь 2026. Архивируйтӧма 25 кӧч тӧлысь 2022.
- ↑ Распоряжение Правительства РФ от 17.04.2006 № 536-р (ред. от 26.12.2011) Об утверждении перечня коренных малочисленных народов Севера, Сибири и Дальнего Востока Российской Федерации. legalacts.ru. Шыӧдчан кадпас: 3 рака тӧлысь 2026. Архивируйтӧма 15 сора тӧлысь 2025.
- ↑ 1 2 3 Коренные малочисленные народы России, РБК Life. Шыӧдчан кадпас: 3 рака тӧлысь 2026.
- ↑ Мы в цифрах, МОО «КМНСОЮЗ» (17 тӧвшӧр тӧлысь 2023). Шыӧдчан кадпас: 3 рака тӧлысь 2026.
- ↑ Первый Всероссийский культурный форум коренных малочисленных народов России пройдет в четырех федеральных округах. culture.gov.ru. Шыӧдчан кадпас: 3 рака тӧлысь 2026.
- ↑ Правительство утвердило программу господдержки традиционной хозяйственной деятельности коренных малочисленных народов в Арктике (рус.). government.ru. Шыӧдчан кадпас: 3 рака тӧлысь 2026. Архивируйтӧма 26 лӧддза-номъя тӧлысь 2022.
- ↑ Государственная программа (рус.). Федеральное агентство по делам национальностей. Шыӧдчан кадпас: 3 рака тӧлысь 2026. Архивируйтӧма 31 ода-кора тӧлысь 2025.
- ↑ Государственная программа Ханты-Мансийского автономного округа – Югры «Устойчивое развитие коренных малочисленных народов Севера»: Департамент молодежной политики, гражданских инициатив и внешних связей Ханты-Мансийского автономного округа – Югры. publication.pravo.gov.ru. Шыӧдчан кадпас: 3 рака тӧлысь 2026.
- ↑ Распоряжение Правительства РФ О Концепции устойчивого развития коренных малочисленных народов Севера, Сибири и Дальнего Востока РФ на период до 2036 года, N 1161-р от 08.05.2025 (рус.). zakonrf.info. Шыӧдчан кадпас: 3 рака тӧлысь 2026.
Содтӧд литература
- Коренные малочисленные народы / Андриченко Л. В. // Конго — Крещение. — М. : Большая российская энциклопедия, 2010. — С. 260. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 15). — ISBN 978-5-85270-346-0.
- Чемчиева А. П. Социальные практики возрождения традиционных праздников (на примере коренных малочисленных народов Республики Алтай) //Манускрипт. — 2016. — №. 12-3 (74). — С. 195—198.