Россияын кыккывъялун

Босьтӧма Рувикиысь

Кыккывъялун (сідзжӧ билингвизм  (рус.) (коми, (рочӧн двуязычие) — Россия Федерацияын паськалӧм явление Алтай, Башкортостан, Татарстан, Чувашия, Коми, Саха (Якутия) республикаясын, Войвыв Кавказ, Бурятия да мукӧд регионын. Тайӧ республикаясас кывъясӧн вӧдитчан серпасыс татшӧм: карса олысьяс тшӧкыда сёрнитӧны сӧмын рочӧн либӧ кутшӧмакӧ тӧдӧны вужвойтырлысь (автохтоннӧй этнослысь) кывсӧ. Сиктса йӧз тшӧкыда тӧдӧны чужан кывсӧ, роч кыв тӧдӧмыс вермас лоны абу зумыд либӧ абу тырвыйӧ. Мӧд сикас билингвизм (роч кыдзи чужан кыв да мӧд кыв тӧдӧм) паськалӧма шочджыка.

Карелия

Кык кывъя (роч-вепс) пас Шёлтозеро сиктын, Карелия

Карелия Республикаын кывйӧн вӧдитчан серпасыс сыын, мый унаӧн локтӧмаӧсь татчӧ, кызвыннас роч кывъя йӧз[1]. Йӧзлӧн пайыс, кодъяс лыддьӧны асьнысӧ вужвойтырӧн, а оз сӧмын сёрнитны налӧн кывъяс вылын (карел, вепс, фин, саами), абу ыджыд: 11,9 % (2002 вося перепись)[1]. Билингвизм ёнджыкасӧ лӧсялӧ сиктъяслы, кӧні олӧны вужвойтыр. Каръясын кык кыв вылын ёнджыка сёрнитӧны олӧма йӧз, сиктъясысь локтӧм йӧз. Кӧть ӧнӧдз на паныдасьлӧны йӧз, кодъяс тӧдӧны да вӧдитчӧны рочысь ӧтдор тайӧ кык либӧ куим кывйӧн быдлунъя сёрниын (талы отсалӧ кывъяслӧн рӧдвужлун да олысьяслӧн сорасьӧм), том йӧз ёнджыка сёрнитӧны роч кыв вылын.

Кӧть вужвойтырлӧн прӧчентыс ичӧт, Карелияын зільӧны видзны да сӧвмӧдны чужан кывъясӧн вӧдитчӧмсӧ: тайӧ кывъяссӧ велӧдӧны некымын школаын кыдзи чужан кыв, роч кыв кындзи, либӧ факультативнӧя, а Лённрот нима финн-йӧгра школаын, Петрозаводскса университетын — кыдзи предметъяс. Тайӧ кывъяс вылас Карелия Республикаын лэдзӧны газетъяс, журналъяс, небӧгъяс, петӧны телевизионнӧй да радиопередачаяс[2], театральнӧй постановкаяс. Нуӧдӧны карел кывлы канму статус сетӧм кузя ыджыд удж[3]. Тшӧкыда паныдасьлӧны кык кывъя вывескаяс, пырджык роч да карел либӧ фин кывъяс вылын, торйӧн кӧ: учреждениеяслӧн да вузасянінъяслӧн нимъяс, автомашина туйяс вылын овмӧдчанінъяслӧн индӧдъяс да кӧрт туй вылын станция пунктъяслӧн нимъяс.

Но медшӧр сёрнитан кывйыс — роч.

Коми Республика

Кык кывъя гижӧд Сыктывкарын

Коми Республикалӧн Оланподувса 67 статья серти[4] да «Коми Республикаса канму кывъяс йылысь»[5] Коми Республикаса оланпас серти Коми Республикаын канму кывъясӧн лоасны коми кыв да роч кыв.

Коми Республикаын примитӧма «Коми Республикаса канму кывъяс видзӧм да сӧвмӧдӧм (2019—2024 вояс)» регион уджтас[6].

Коми Республикаын кыв серти серпасыс сідзжӧ торъялӧ сыӧн, мый татчӧ воӧма уна роч сёрниа йӧз. Но Коми Республикаса веськӧдлан котыр нуӧдӧ коми кыв видзӧм да сӧвмӧдӧм кузя удж: карса да сикт-посёлокъяслӧн уличаяс вылын став улича индӧдсӧ да керкаяс вылын табличкаяссӧ, канму учреждениеяслысь вывескаяссӧ да уджалан расписаниесӧ гижӧма кык кывйӧн: комиӧн да рочӧн. Комиӧн сідзжӧ лэдзӧны республикаса да районса тӧдчанлуна небӧгъяс, литературнӧй журналъяс, газетъяс[7].

Коми-роч кык кывйӧн сёрнитӧмыс чужис историческӧя тайӧ кывъяс сёрнитысьяслӧн дыр кадся йитӧдъяс вӧсна. Уна йӧз кутісны сёрнитны рочӧн сӧветскӧй кадӧ, та дырйи пыр паськаліс роч кывлӧн вӧдитчан сфераыс. ХХ нэм помын сиктса комияс пиысь 95 % гӧгӧр кутшӧмакӧ тӧдісны чужан да роч кывъяс. Содӧ комияслӧн (медсясӧ карсаяслӧн) лыдыс, кодъяс лыддьӧны чужан кывйӧн роч кыв. 1989 воын СССР-ын йӧзӧс гижалӧм серти найӧ вӧлӧмаӧсь став комиысь 20 % гӧгӧр, и сӧмын 50 % на пиысь пасйӧмаӧсь, мый бура тӧдӧны коми кыв. Эм роч-коми кык кывйӧн сёрнитан случайяс. Сідз, 1989 воын Коми Республикаын олысь рочьяс пиысь 1,2 % индісны, мый бура тӧдӧны коми кыв[8].

Башкортостан

Кывъяс серти серпасыс Башкортостан Республикаын торъялӧ кык кывъя йӧзлӧн ӧтувъя лыдын ыджыд удельнӧй сьӧктаӧн. 2020 вося Ставроссияса перепись серти республикаын 1 482 740 морт, роч кыв пыртӧмӧн, — кык кывъя, 259 558 — тӧдӧны кык кыв, 28 551 тӧдӧ куим да унджык кыв[9].

1999 вося ода-кора тӧлысь 4-ӧд лунӧ вӧлі примитӧма «Башкортостан Республикаса войтыръяслӧн кывъяс йылысь» Башкортостан Республикалысь Оланпас, коді вынсьӧдіс республикаын канму кывъясӧн башкир да роч кывъяс.

Кык кывйӧн сёрнитӧмыс торйӧн нин лӧсялӧ сиктса районъяслы да колӧ, медым быд лун сёрнитны ӧта-мӧдныскӧд разнӧй этносъяслы. Башкортостанлӧн сиктса асыввыв районъясын паськалӧма роч-башкир кыккывъялун; рытыввыв районъясын сідзжӧ эм роч-татар кыккывъялун. Межэтническӧй сёрнитан кывйӧн тшӧкыдджыка лоӧ роч, гежӧдджыка татар либӧ башкир кыв. Сідз, 2020 вося перепись серти, 31 438 этническӧй роч да 91 581 татарин тӧдӧны башкир кыв. Башкир да татар кывъяс костын кывъя мытшӧдыс абу, сы вӧсна мый тайӧ рӧдвуж кывъяс. Регионын кыв ситуациялӧн аслыспӧлӧслуныс йитчӧма башкир да татар кывъяслӧн горизонтальнӧй диглоссииякӧд  (рус.) (коми. Вель уна чуваш, мари да удмурт, кодъяс традиционнӧя олӧны республикаын, сідзжӧ тӧдӧны башкир либӧ татар кыв да вӧдитчӧны сійӧн быдлунъя сёрниын мукӧд татчӧс этносъяскӧд.

2024 вося ӧшым тӧлысь кежлӧ Башкортостанын восьтӧма 9 полилингвальнӧй школа, кӧні ӧттшӧтш велӧдӧны роч, чужан да суйӧрсайса кывъяс вылын. сідзжӧ 50 школаӧдзса учреждениеын уджалӧ 72 полилингвальнӧй группа[10].

Башкортостанса каръясын войтыркостса сёрнитан кывйӧн тшӧкыдджыка лоӧ роч кыв.

БР-ын кывъяс тӧдӧм
(2020 вося перепись серти) 		Рочьяс Башкиръяс Татаръяс Чувашъяс Мариечьяс Украинечьяс Мордва Удмуртъяс Мукӧд Войтырсикас
абу индӧма
Башкир кыв[11] 31 438 802 065 91 581 2 696 2 479 229 106 2 223 903 3 977
Роч кыв[11] 1 507 803 1 239 536 963 396 79 480 84 403 14 798 10 934 17 024 13 137 50 271
Тӧдӧны мукӧд кывъяс[11]:
Англия кыв 59 045 30 665 33 013 1 564 1 673 563 165 851 1 375 1 679
Казах кыв 284 621 446 9 18 16 1 8 19 9
Мари кыв 2 183 1 743 876 63 56 131 17 9 173 501 390
Немеч кыв 10 108 4 926 4 879 333 593 135 44 97 74 197
Татар кыв 28 257 216 400 549 158 5 726 9 186 339 180 5 002 1 315 4 155
Удмурт кыв 419 1 175 300 2 89 3 1 13 498 11 25
Украина кыв 2 826 198 207 30 12 4 119 6 5 36 34
Француз кыв 1 554 594 822 24 126 28 2 5 108 38
Чуваш кыв 3 237 1 030 932 48 565 76 31 111 3 56 179

Татарстан

Кык кывъя пас Казаньса метроын

Татарстан Республикаса Оланподувлӧн 8-ӧд статья серти, роч да татар кывъяс лыддьыссьӧны ӧткодь инӧдаӧн Татарстан Республикалӧн став мутасын. Тайӧ жӧ статьяас индӧма, мый канму власьт органъясын, меставывса асвеськӧдлан органъясын, Татарстан Республикаса канму учреждениеясын кыкнан кывнас вӧдитчӧны ӧткодя.

Татарстанын активнӧя обсуждайтӧны билингвизм йылысь юалӧмсӧ[12][13], талы сиӧмаӧсь наука туялӧмъяс[14][15], наука статьяяс[16]. Быд лунъя сёрниын тшӧкыда позьӧ кывны роч-татар суржик, кор татар сёрниын паныдасьлӧны роч кывъяс, кывтэчасъяс да быдса сёрникузяяс. Карса татар кывъя йӧз сиктса серти ёнджыка кӧсйӧны тӧдны роч кыв, гортаныс татар кывйӧн сёрнитігӧн да удж вылын, йӧзаинъясын, роч кывъя ёртъяскӧд сёрнитігӧн да с. в. вӧдитчӧны роч кывйӧн некутшӧм сьӧкыдлунтӧг.

Татарстанын сиктса районъясын, кӧні кызвыннас олӧны татара да чувашъяс, войтыркостса сёрнитан кывйӧн лоӧ татар кыв. Татарстанысь татара сиктъясын олысь рочьяс сідзжӧ велӧдӧны татар кыв да быд лун сёрнитӧны татара-суседъяскӧд. Татарстанын олысь пӧрысьджык чувашъяслӧн кӧ медшӧр сёрнитан кывъясӧн вӧліны чуваш да татар кывъяс, то чуваш том йӧз пӧвстын татар кывйыс мӧд местасянь вуджис коймӧдӧ, медводдзаӧн лоис роч кыв. Татарстанын унджык чувашыс тӧдӧны чуваш, роч да татар кывъяс.

Сэк жӧ 2001 вося юасьӧм серти, Татарстан Республикаса татаръяс пӧвстысь 53,8 % кӧсйӧны велӧдны ассьыныс челядьсӧ роч кывъя школаясын, кӧні велӧдӧны татара кыв кыдзи предмет. Республикаса мусир перъян районъясын 15 % татар да 16,5 % роч том йӧз да нывъяс лыддисны чужан кывсӧ асланыс национальнӧй ӧтувъялунлы гарантияӧн; 31 % татар да 59,5 % роч том йӧз лыддисны чужан кывсӧ сӧмын сёрнитан средствоӧн[17].

Чувашия

Чувашиялӧн сиктса районъясын, кӧні кызвыннас олӧны чувашъяс да татара, войтыркостса сёрнитан кывйӧн неважӧнӧдз вӧлі ворсӧ чуваш кыв. Ӧні тайӧ татшӧмнас лоӧ роч кыв.

Якутия

Саха (Якутия) Республикалӧн Оланподувса 46 статья серти Якутия мутасын канму кывъясӧн лоӧны якут да роч кывъяс, да налы сетӧма ӧткодь инӧдъяс. Якутия лоӧ Россияса этша регионъясысь ӧтиӧн, кӧні роч кыв абу монополизируйтӧма войтыркостса сёрнитан кывлысь рольсӧ[18]. Якутияса вужвойтыр пӧвстын (долганъяс, эвенъяс, эвенкаяс, юкагиръяс да якутъяс) якут кывйӧн вӧдитчӧны кыдзи войтыркостса сёрнитан кывйӧн. Унджык школаас (медсясӧ сиктъясын) ӧткымын классъясын, а мукӧддырйи и быдса школаясын велӧдӧны сӧмын якут кыв вылын. Общественнӧй транспортын (автобусъясын) сувтланінлысь нимсӧ шуӧны кык кыв вылын. Туйяс вылын уна индӧд да пасъяс сідзжӧ индӧма кык кыв вылын. Эмӧсь йӧзӧс юӧртан средствояс якут, роч кывъяс вылын, а сідзжӧ войвывса этша лыда войтыръяслӧн кывъяс вылын. Официальнӧй делопроизводство кывъясӧн лоӧны сідзжӧ роч да якут кыв. Каръясысь ылысса инъясын позьӧ аддзыны, кыдзи рочьяс велӧдӧны якут кыв, и вочасӧн сійӧ лоӧ уналы чужан кывйӧн.

Россияын контакта кывъяс

Ӧткымынлаын роч да меставывса кывъяс костын йитӧдъяс вӧсна артмисны пиджинъяс  (рус.) (коми да сора кывъяс. Роч Войвылын поморъяс пӧвстын вӧлі паськалӧма руссенорск кыв  (рус.) (коми[19][20]. Ылі Асввылын лингва франк кыв туйӧ кыдзи рочьяс, сідзи и Ылі Асыввыв войтыръяс вӧдитчисны роч-китай пиджинӧн[21][22]. Роч подув вылын нӧшта ӧти пиджин, говорка, вӧлі Таймырын, сійӧн вӧдитчисны долганъяс, нганасанъяс, энецъяс, эвенкъяс[23][24].

Пасйӧдъяс

  1. ↑ 1 2 Видзӧд статья: Карелия Республикаын олысьяс  (рус.) (коми
  2. ↑ Видзӧд статья: Петрозаводскса СМИ  (рус.) (коми
  3. ↑ Видзӧд статья: Республика Карелия#Кыв проблема  (рус.) (коми
  4. ↑ Конституция Республики Коми (рус.). pravo.gov.ru. Шыӧдчан кадпас: 28 сора тӧлысь 2025.
  5. ↑ [http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&prevDoc=122014188&backlink=1&&nd=122016480 Закон Республики Коми «О государственных языках Республики Коми»] (рус.). pravo.gov.ru. Шыӧдчан кадпас: 28 сора тӧлысь 2025.
  6. ↑ Региональная программа «Сохранение и развитие государственных языков Республики Коми (2019–2024 годы)» (рус.). Минобр РК. Шыӧдчан кадпас: 28 сора тӧлысь 2025.
  7. ↑ Е.А.Кондрашкина Современная языковая ситуация в Республике Коми. Архивируйтӧма 1 кӧч тӧлысь 2013.
  8. ↑ Айбабина Е. А. Двуязычие // Коми язык. Энциклопедия / Отв. ред. Г. В. Федюнёва. — М., 1998. — С. 93.
  9. ↑ Владение языками и использование языков населением по муниципальным образованиям Республики Башкортостан. (Дата обращения: 3 сора тӧлысь 2025)
  10. ↑ Гульназира Ишбердина. Акмуллинский университет помогает развивать полилингвальное образование (рус.). "Российская газета" (24 ӧшым тӧлысь 2024). Шыӧдчан кадпас: 3 сора тӧлысь 2025.
  11. ↑ 1 2 3 Владение языками населением наиболее многочисленных национальностей МО РБ. (Дата обращения: 3 сора тӧлысь 2025)
  12. ↑ Рустам Минниханов: «Вопрос двуязычия не подлежит пересмотру». Шыӧдчан кадпас: 28 сора тӧлысь 2025. Архивируйтӧма 1 кӧч тӧлысь 2013.
  13. ↑ В Казани обсудят проблемы билингвизма в технических вузах. Шыӧдчан кадпас: 28 сора тӧлысь 2025. Архивируйтӧма 28 ӧшым тӧлысь 2011.
  14. ↑ Двуязычие в Татарстане. Шыӧдчан кадпас: 28 сора тӧлысь 2025. Архивируйтӧма 27 косму тӧлысь 2012.
  15. ↑ Влияние двуязычия на этноидентичность этнофоров и их представления о культурных ценностях этнических соседей в Татарстане. Архивируйтӧма 1 кӧч тӧлысь 2013.
  16. ↑ О проблемах двуязычия в Татарстане. Архивируйтӧма 1 кӧч тӧлысь 2013.
  17. ↑ Я. З. Гарипов. Языковое развитие полиэтнического региона Архивса копия 23 тӧвшӧр тӧлысь 2022 Wayback Machine ресурсын // Социологические исследования. — 2012. — № 4. — С. 68.
  18. ↑ Алпатов В. М. Языковая ситуация в регионах современной России. Архивируйтӧма 1 кӧч тӧлысь 2013.
  19. ↑ Broch, I. & Jahr, E. H. 1984. «Russenorsk: a new look at the Russo-Norwegian pidgin in northern Norway.» In: P. Sture Ureland & I. Clarkson (eds.): Scandinavian Language Contacts, Cambridge: C.U.P., pp. 21-65.
  20. ↑ Русско-норвежский пиджин. Архивируйтӧма 1 кӧч тӧлысь 2013.
  21. ↑ Е.В.Перехвальская. Сибирский пиджин (дальневосточный вариант). Формирование. История. Структура. Шыӧдчан кадпас: 28 сора тӧлысь 2025. Архивируйтӧма оригинала 6 моз тӧлысь 2013 года.
  22. ↑ Русско-китайский пиджин. Архивируйтӧма 1 кӧч тӧлысь 2013.
  23. ↑ А.Ю.Урманчиева. Говорка: пример структурно смешанного языка. Архивируйтӧма 1 кӧч тӧлысь 2013.
  24. ↑ Е. А. Хелимский «Говорка» — таймырский пиджин на русской основе // Компаративистика. Уралистика: Лекции и статьи. М.: Языки русской культуры, 2000.

Литература

  • 150 языков и политика: 1917—1997. Социолингвистические проблемы СССР и постсоветского пространства. М.: Институт востоковедения РАН. 1997. 192 с. ISBN 5-89282-022-X (Изд. 2-е, дополненное (1917—2000). М.: Крафт + Институт востоковедения РАН, 2000. 224 с.)
  • Пунегова Г. В. Функционирование русского языка в условиях двуязычия в Республике Коми. Сыктывкар, 2008. 184 с.

Ыстӧгъяс

Босьтӧма "https://kv.ruwiki.ru/w/index.php?title=Россияын_кыккывъялун&oldid=482050"-ысь