Ставмирса координируйтӧм кад

Дасьтысьӧм

Отсалам дасьтысьны ЕГЭ/ОГЭ экзаменъяс кежлӧ

Экспертизасӧ нуӧдіс
Российская академия наук
Материалы для подготовки к ЕГЭ/ОГЭ

Ставмирса координируйтӧм кад (рочӧн Всемирное координированное время , англичан Coordinated Universal Time, француз Temps Universel Coordonné; UTC) — стандарт, мый серти общество регулируйтӧ час да кад. Торъялӧ дзонь лыда секундаясӧн атомнӧй кадсянь да секундаяслӧн юкӧн лыдӧн UT1 ставмирса кадсянь.

UTC вӧлі пыртӧма важмӧм Гринвичса шӧр кад пыдди (GMT), сы вӧсна мый GMT шкалаыс абу рӧвнӧй да йитчӧма Мулӧн луна-воя чӧж бергалӧмкӧд. Ачыс UTC шкалаыс подуласьӧ ӧткодь атомнӧй кад шкала (TAI) вылӧ да лоӧ удобнӧйджык гражданскӧй вӧдитчӧмын^[1].

UTC серти кадсӧ оз вуджӧдны ни тӧлын, ни гожӧмын. Та вӧсна сійӧ инъяслы, кӧні эм гожся кад вылӧ вуджӧм, вежсьӧ UTC серти вешйӧмыс. Мушар гӧгӧрса час кытшъяссӧ петкӧдлӧны кыдзи UTC-сянь положительнӧй либӧ отрицательнӧй вешйӧм.

UTC да кад арталан мукӧд система

UTC аббревиатуралӧн абу стӧч расшифровкаыс. Кор 1970-ӧд воын ковмис лӧсьӧдны кывйысь зависиттӧм дженьдӧдӧм, Войтыркостса телекоммуникационнӧй союз шуис, мый англичан CUT - Coordinated Universal Time либӧ француз TUC - Temps Universel Coordonné оз лӧсявны талы. Та вӧсна вӧлі вӧзйӧма нейтральнӧй вариант — UTC^[2].

Сы вӧсна мый UTC да UT1 костын торъялӧмыс 0,9 секундысь абу ыджыдджык^[3], оз кӧ ков ыджыд стӧчлун, позьӧ вӧдитчыны ӧтувъяджык понятиеӧн - ставмирса кадӧн (UT). Быдлунъя олӧмын, кор секунда юкӧнлӧн абу тӧдчанлуныс, Гринвич серти шӧр кадсӧ (GMT) позьӧ лыддьыны UTC либӧ UT1 эквивалентӧн. Мӧд ногӧн, кор UTC да UT1 костын торъялӧмыс колана, Гринвичса шӧр кад (GMT) терминъясӧн вӧдитчӧмысь ӧтдортчӧны.

Ставмирса UT кадыс — тайӧ Гринвич шӧр кадлӧн, мӧд ногӧн кӧ, Гринвич меридиан вылын шӧр шондіа кадлӧн ӧнія вариант. Му бергалӧмлӧн абу ӧткодьлун вӧсна Гринвич меридиан бергалӧ сідзжӧ оз ӧткодя. Таысь кындзи, Му бергалан осьлӧн дугдывтӧг вешйӧм вӧсна географическӧй полюсъяс вешйӧны Му кузя, а накӧд тшӧтш вежӧны ассьыныс положениесӧ да збыль меридианъяслысь плоскостьяссӧ. Тайӧ помкаяс вӧсна торъялӧны кад арталан татшӧм системаяс:

UT0 — Мулӧн полюсъяслӧн ӧти здукся положение серти Гринвич здукся меридиан вылын урчитӧм кад. Тайӧ кад, мый веськыда босьтӧны кодзувъяслӧн сутки чӧжся ветлӧм бӧрся астрономическӧй наблюдениеясысь;
UT1 — кад Гринвич шӧр меридиан вылын, кӧні босьтӧны тӧд вылӧ Му полюсъяслысь вешйӧмсӧ (збыльвылас, Гринвичса шӧр кадлӧн ӧнія вариант):

UT1 = UT0 + Δλ,

кӧні Δλ — стӧчмӧдӧм, мый зависитӧ ӧти здукся полюслӧн координатаясысь, кутшӧмъясӧс арталӧны ставӧн примитӧм шӧр полюс серти;

UT2 — кад, мый веськӧдӧма Му бергалӧмлӧн сезон серти абу ӧткодьлун вылӧ - ΔT_s:

UT2 = UT1 + ΔT_s.

UT1 наблюдайтан ставмирса кад шкала оз туй гражданскӧй олӧмын вӧдитчӧм вылӧ сылӧн абу ӧткодьлун вӧсна. Та вӧсна 1964-ӧд восянь пыртӧма UTC — ӧткодь вежласьысь кад - ставмирса координируйтӧм кад - шкала. Сійӧ йитӧ UT1 шкала да стрӧга ӧткодь войтыркостса атомнӧй кад шкала (TAI). UTC да TAI масштабъяс ӧткодьӧсь, а нуль точкаыс вежсьӧ чеччалӧмӧн. UTC да UT1 костын чукӧрмӧ торъялӧм, мый артмӧ, ӧти-кӧ, UT1 масштаблӧн абу ӧткодьлун вӧсна, а мӧд-кӧ, UT1 да TAI масштабъяслӧн абу ӧткодьлун вӧсна (1 атомнӧй секунда стӧча абу ӧткодь 1 секундакӧд UT1-ын). UTC да UT1 костын торъялӧмыс кӧ содӧ 0,9 секундӧдз, вӧчсьӧ 1 секундӧн чеччыштӧмӧн коррекция.

Содтӧд секундасӧ, ковмас кӧ, содтӧны лӧддза-номъя 30-ӧд лунӧ либӧ ӧшым тӧлысь 31-ӧд лунӧ 23:59:59 бӧрын. Теоретическӧя вермас ковмыны и секунда чинтӧм, но ӧнӧдз, медводдза вежсьӧмсянь - 1972-ӧд вося лӧддза-номъя 30-ӧд лунсянь, вӧліны сӧмын содтӧд секунда пуктӧмъяс. Секунда содтӧмлы лӧсялӧ ӧнія кадсӧ петкӧдлӧм 23:59:60. Секунда содтӧмсӧ урчитӧ Му бергалӧм кузя войтыркостса служба (IERS), планета бергалӧм бӧрся налӧн видзӧдӧм серти.

Стӧч кадлысь сигналъяссӧ мӧдӧдӧны радио, телевидение да ӧтуввез пыр UTC системаын.

Ставмирса кад да ставмирса координируйтӧм кад костын торъялӧмсӧ DUT1 = UT1 − UTC дугдывтӧг видзӧдӧны да быд лун йӧзӧдӧны^[4] International Earth Rotation and Reference Systems Service сайт вылын Bulletin А (Bulletin - A) мыччӧдъяс подув вылын.

Вӧдитчӧм

Час кытшъяс

Час кытшъяс став мирын петкӧдлӧны UTC серти положительнӧй либӧ отрицательнӧй вешйӧм. Медся рытыввыв час кытшъяс лоӧны UTC−12, 12 часӧн кольччӧмӧн, а медся асыввыв час кытшъясыс - UTC+14, UTC-ысь дас нёль часӧн водзджык. 1995-од воын Кирибати дівыв канму вуджӧдіс Лайн діяс вылын ассьыс атоллъяссӧ UTC−10-сянь UTC+14-ӧ, медым Кирибатиса став діяслӧн календаръясын вӧлі ӧти и сійӧ жӧ лун.

UTC-ӧн вӧдитчӧны ӧтуввезса уна стандартын. Сетевӧй кад протокол (NTP), мый лӧсьӧдӧма ӧтуввез пыр компьютеръяслысь часіяс синхронизируйтӧм вылӧ, сетӧ кад йылысь юӧрсӧ UTC системасянь^[5]. Кор колӧ стӧчлун сӧмын миллисекундаясӧдз, клиентъяс вермӧны босьтны ӧнія UTC-сӧ некымын официальнӧй ӧтуввез-UTC-серверсянь. Микросекундаӧдз стӧчлун вылӧ клиентъяс вермӧны босьтны кадсӧ спутникъяссянь.

UTC сідзжӧ лоӧ кад стандартӧн, мыйӧн вӧдитчӧны авиацияын^[6], шуам, лэбалан планъяс да сынӧдын движениеӧн веськӧдлӧм могысь. Поводдя йылысь прогнозъяс да картаяс вӧдитчӧны UTC-ӧн, медым не дзугсьыны час кытшъясӧн да гожся кад вылӧ вуджӧмӧн. Войтыркостса космическӧй станция вӧдитчӧ UTC-ӧн кыдзи кад эталонӧн.

Пасйӧдъяс

↑ Time Service Dept., 2016.
↑ Why is UTC used as the acronym for Coordinated Universal Time instead of CUT? (англ.). NIST (20 ӧшым тӧлысь 2013). Шыӧдчан кадпас: 27 рака тӧлысь 2015. Архивируйтӧма 24 рака тӧлысь 2015.
↑ National Institute of Standards and Technology, 2012.
↑ IERS - IERS - EOP of today (англ.). International Earth Rotation and Reference Systems Service. Шыӧдчан кадпас: 24 ода-кора тӧлысь 2019. Архивируйтӧма 6 косму тӧлысь 2019.
↑ How NTP Works, 2011.
↑ Aviation Time, 2006.

Ыстӧгъяс

• Current UTC Time
• BIPM UTC/TAI Сервер Времени
• How NTP Works  (неопр.). NTP: The Network Time Protocol (28 сора тӧлысь 2011).
• Aviation Time  (неопр.). AOPA's Path to Aviation. Aircraft Owners and Pilots Association (2006). Шыӧдчан кадпас: 17 сора тӧлысь 2011. Архивируйтӧма оригинала 27 вӧльгым тӧлысь 2006 года.
• National Institute of Standards and Technology. Frequently asked questions (FAQ)  (неопр.) (19 рака тӧлысь 2012).
• Time Service Dept. Leap Seconds  (неопр.) (недоступная ссылка — история). United States Naval Observatory (2016). Шыӧдчан кадпас: 4 лӧддза-номъя тӧлысь 2017. Архивируйтӧма 27 ода-кора тӧлысь 2012.
• Date and Time Formats (англ.). W3C (27 моз тӧлысь 1998). — Заметка Reuters, Limited о форматах даты и времени, опубликованная W3C. Архивируйтӧма 23 моз тӧлысь 2011.
• G. Klyne, C. Newman. RFC 3339. Date and Time on the Internet: Timestamps (англ.). IETF (сора тӧлысь 2002). — предложенный стандарт RFC 3339. Шыӧдчан кадпас: 31 йирым тӧлысь 2007. Архивируйтӧма 23 моз тӧлысь 2011.

[_0f4e6d33b8f126e1-1] Time Service Dept., 2016.

[:0-2] Why is UTC used as the acronym for Coordinated Universal Time instead of CUT? (англ.). NIST (20 ӧшым тӧлысь 2013). Шыӧдчан кадпас: 27 рака тӧлысь 2015. Архивируйтӧма 24 рака тӧлысь 2015.

[_96b641d08aa65c11-3] National Institute of Standards and Technology, 2012.

[4] IERS - IERS - EOP of today (англ.). International Earth Rotation and Reference Systems Service. Шыӧдчан кадпас: 24 ода-кора тӧлысь 2019. Архивируйтӧма 6 косму тӧлысь 2019.

[_c44142e8e384494d-5] How NTP Works, 2011.

[_15cb67f61caa4453-6] Aviation Time, 2006.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]