Уджвывса Гӧрд Дӧрапас орден
| Уджвывса Гӧрд Дӧрапас орден | |||
|---|---|---|---|
|
|||
| Канму |
 СССР |
||
| Сикас | орден | ||
| Кодлы сетӧны | торъя йӧзлы, предприятиеяслы, учреждениеяслы да уджалысь коллективъяслы | ||
| Наградитан подув | Сӧветскӧй канмулы да йӧзкотырлы уджын уна бур вӧчӧмысь | ||
| Статус | оз нин сетны | ||
| Статистика | |||
| Лӧсьӧдан кадпас | 1928 вося кӧч тӧлысь 7-ӧд лун | ||
| Бӧръя наградитӧм | 1991 вося ӧшым тӧлысь 21-ӧд лун | ||
| Наградитӧмаяслӧн лыд | 1 224 590 | ||
| Ӧчеред | |||
| Ыджыдджык награда | Айму вӧсна Ыджыд тышса II тшупӧда орден | ||
| Ичӧтджык награда | Войтыръяслӧн Ёрталун орден | ||
 Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа | |||
Уджвывса Гӧрд Дӧрапас орден (рочӧн Орден Трудового Красного Знамени) — СССР-ын орден. Медводз вӧлі шусьӧ «Уджвывса Гӧрд Дӧрапас» орден (рочӧн Орден «Трудовое Красное Знамя»).
История
Уджвывса Гӧрд Дӧрапас орден лӧсьӧдӧма 1928-ӧд вося кӧч тӧлысь 7-ӧд лунӧ СССР-лӧн Совнаркомлӧн да Шӧр исполнительнӧй комитетлӧн Шуӧмӧн.
Сэсся статутӧ вӧлі пыртӧма вежсьӧмъяс СССР-лӧн Совнаркомлӧн да Шӧр исполнительнӧй комитетлӧн Шуӧмӧн (1936-ӧд вося ода-кора тӧлысь 7-ӧд лунӧ) да СССР-са Вылыс Сӧветысь Президиумлӧн Индӧдъясӧн (1943-ӧд вося лӧддза-номъя тӧлысь 19 лунӧ да 1947-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 17 лунӧ).
«Уджвывса Гӧрд Дӧрапас» СССР-са орден лӧсьӧдӧмӧдз 1920-ӧд вося ӧшым тӧлысь 28 лунӧ Сӧветъяслӧн VIII Ставроссияса съезд лӧсьӧдіс «Уджвывса Гӧрд Дӧрапас» РСФСР-са орден, а неуна сёрӧнджык татшӧм сяма жӧ орденъяс лӧсьӧдісны и мукӧд сӧветскӧй республикаяс.
Хорезмскӧй Народнӧй Сӧветскӧй Республикаса Удж орденӧн, мый вӧлі лӧсьӧдӧма РСФСР-са «Уджвывса Гӧрд Дӧрапас» орден моз, вӧлі наградитӧма В. И. Ленинӧс. Тайӧ орденсӧ видзӧны Москваын В. И. Ленинлӧн музейын.
«Уджвывса Гӧрд Дӧрапас» РСФСР-са орден медводдзаӧн сетісны Гомель губерняысь Быхового уездса кресьтянин Менчуков Никиталы. 1921-ӧд вося сора тӧлысь 28 лунӧ РСФСР-са ВЦИК-лӧн Шуӧмӧн сылы сетісны йи кылалігӧн Чигирин пос дорйӧмысь.
«Уджвывса Гӧрд Дӧрапас» СССР-са орден лӧсьӧдӧм бӧрын «Уджвывса Гӧрд Дӧрапас» РСФСР-са да мукӧд сӧветскӧй республикаса татшӧм сяма орденӧн наградитӧм вӧлі дугӧдӧма 1934 воын.
Орден новлан правилӧяссӧ, ленталысь рӧмсӧ да награднӧй колодка вылын сійӧс пуктан правилӧяссӧ вӧлі вынсьӧдӧма «СССР-са орденъяс да медальяс дорӧ лентаяслысь образецъяс да опишитӧм вынсьӧдӧм йылысь да орденъяс, медальяс, орденскӧй лентаяс да отличие знакъяс новлан правилӧяс йылысь» СССР-са Верховнӧй Сӧвет Президиумлӧн 1943 во лӧддза-номъя тӧлысь 19-ӧд лунся Индӧдӧн [1].
Орден статут
Уджвывса Гӧрд Дӧрапас орден вӧлі лӧсьӧдӧма, медым сетны уджвывса ыджыд вермӧмъясысь Сӧветскӧй Союз да йӧз водзын — производство, наука, культура, литература, искусство, велӧдӧм, дзоньвидзалун, канму да общественнӧй юкӧнъясын. Орден сетісны:
• СССР-са гражданалы;
• овмӧсъяслы, котыръяслы, союзнӧй да асвеськӧдлан республикаяслы, дінмуяслы, обласьтъяслы да кытшъяслы, районъяслы, каръяслы да сикт-грездъяслы.
Орден вермисны сетны и суйӧрсайса канмулы, йӧзлы да овмӧсъяслы.
Уджвывса Гӧрд Дӧрапас орден колӧ вӧлі новлыны морӧс шуйгаладорас да СССР-са мукӧд орден дырйи колӧ вӧлі сувтӧдны Гӧрд Знамя орден бӧрын [2].
Орден серпасалӧм
Ордденыслӧн ортсыса видыс, ыдждаыс да сійӧс вӧчӧм вылӧ материалъясыс унаысь вежсьылісны, кыдзи сійӧс лӧсьӧдігӧн, сідзи и сійӧс лӧсьӧдӧм бӧрын.
Уджвывса Гӧрд Дӧрапас орденлысь вариантъяссӧ позьӧ юкны куим сикас вылӧ.
Медводдза сикас
Орденлӧн медводдза сикасыс лӧсьӧдӧма 1928 воын да шусьӧ «Треугольник».
Орден тӧдчымӧн торъяліс ыджданас да ортсысяньыс бӧрынджык вӧчӧм вариантъясысь. Пасыслӧн подулыс вӧлі пиньяса гӧгыль, сылӧн вежтасъяс пӧлӧныс да кытшӧдыс сулалісны шобді шепъяс. Гӧгыльлысь улысса юкӧнсӧ сайӧдіс гӧрд эмальысь вӧчӧм веськыд пельӧсӧн увлань видзӧдысь веськыд пельӧса треугольник. Пасыслӧн шӧр юкӧнас, треугольниксӧ мыйтакӧ сайӧдӧмӧн, вӧлі кытшын серпасалӧм гидроэлектростанция. Кытш шӧрас вӧлі зарниӧн мавтӧм чарла да мӧлӧт. Кытшлӧн вылыс юкӧнас - эмаль гӧрд дӧрапаслӧн неыджыд полотнище, кытчӧ гижӧма «Став странаясса пролетарийяс, ӧтувтчӧй!». «СССР» гижӧд вӧлі орденлӧн улыс юкӧнын стилизованнӧй щит вылын. Ачыс орденлӧн пасыс артмис кык юкӧнысь. Медводдзаыс, медшӧр юкӧныс, вӧлі пиньяса гӧгыль, эмаль треугольникӧн, шӧр кытшӧн да улыс юкӧнас щитӧн. Мӧд юкӧнас - зарниӧн мавтӧм чарла да мӧлӧт, найӧс крепитлісны медшӧр юкӧнас кык заклёп отсӧгӧн. Паслӧн реверсын, сылӧн шӧр юкӧнас, вӧлі правильнӧй гӧгрӧс формаа ыджыд нёптов, код шӧрын вӧлі нарезнӧй штифт. Ачыс штифтыс да сы улын гӧгрӧс площадкаыс вӧлі вӧчӧма эзысьысь. Кык заклёпка, мый кутісны чарла да мӧлӧт, вӧліны штифткӧд орччӧн (циферблат серти 3 да 7 час вылын). «МОНДВОР» клеймо вӧлі вӧчӧма мылькйӧсь шыпасъясӧн да меститӧма штифтсьыс 5 мм улӧджык (6 час вылын). Клеймоыс вӧлі неуна кусыньтчӧма мегырӧн увлань. Штампуйтӧм орденлысь номерсӧ вӧлі пуктӧма шӧр нёптовысь бокын. Сійӧс штампуйтлісны реверсын, улыс фигурнӧй пластинка проекцияын, кӧні вӧлі «СССР» гижӧд. Прижимнӧй гайкалӧн диаметрыс вӧлі 28 мм (воддзаджык пасъясын) либӧ 32 мм (бӧръяджык пасъясын).
Орден вӧчӧма эзысьысь. Ыдждаыс: пасьта — 38 мм, джуджта — 43 мм.
Мӧд сикас
Орденлӧн мӧд сикасыс лӧсьӧдӧма 1936 воын, артмӧ 5 юкӧнысь. Орденлӧн медводдза, медшӧр юкӧнӧн вӧлі гидроэлектростанция серпас да «Став странаясса пролетарийяс, ӧтувтчӧй!» гижӧда пиньяса гӧгыль. Мӧд юкӧннас вӧлі «СССР» гижӧда эмаль гӧрд дӧрапас, кодӧс ӧтлаӧдӧма тупу зарни коръясысь вӧчӧм гӧгрӧс венокӧн. Мӧд юкӧныс крепитчис шӧр юкӧнас куим заклёп отсӧгӧн. Орденлӧн коймӧд юкӧныс вӧлі зарниӧдӧм шобді шепъясысь, найӧс вӧлі гартӧма шӧрас лентаӧн да пуктӧма знаклӧн шӧр юкӧн вылӧ, сылӧн улыс граница дорӧ, да крепитӧма кык заклёп отсӧгӧн. Орденлӧн нёльӧд юкӧныс - зарниӧдӧм шобді шепъяс вылӧ пуктӧм неыджыд эмаль гӧрд звёздочка. Сійӧ крепитчис ӧти заклёпка отсӧгӧн. Орденлӧн медбӧръя, витӧд юкӧныс вӧлі зарниӧн мавтӧм чарла да мӧлӧт, кодъясӧс крепитӧма шӧр юкӧн шӧрас кык заклёпкаӧн. Орденлӧн торъя элементӧн вӧлі 33 мм диаметра гӧгрӧс прижимнӧй гайка.
Орденлӧн реверсыс шыльыд, неуна чукля. Реверс шӧрас вӧлі вӧчӧма нарезнӧй штифт, кодлӧн подулас вӧлі гӧгрӧс площадка (фланц). Реверс вылын вӧлі кӧкъямыс заклёп. Веськыда штифт дорас вӧлі кык заклёпка, найӧ кутісны чарла да мӧлӧт. Куим заклёпка кутісны эмаль гӧрд дӧрапас да тупу венок, вӧліны пуктӧмаӧсь 1, 6 да 11 часъяс вылӧ циферблат серти. Медся уліас, радӧн-радӧн, вӧлі нӧшта куим заклёпка. Шӧрсаыс (6 час вылӧ) кутіс эмаль гӧрд звёздочка. Кык бокисаыс (5 да 7 час вылӧ) кутісны зарниӧдӧм шобді шепъяссӧ.
Коймӧд сикас
1943 вося образеца орденыс повторяйтіс 1936 вося образецсӧ, но вӧлі лӧсьӧдӧма лентаа колодка вылын новлӧдлӧм вылӧ.
Уджвывса Гӧрд Дӧрапас орденлӧн пас вӧлі овал формаа. Знак доръяссӧ вӧлі вӧчӧма пинь кодь кӧлесаӧн, кодлысь вылыс юкӧнсӧ вевттьӧма рубин-гӧрд эмальысь вӧчӧм знамя полотнищеӧн. Орденлӧн чужӧмладорас шӧрас - гидроэлектростанция да кӧрт туй пос фон вылын зарниӧн мавтӧм чарла да мӧлӧт серпас. Увсяньыс серпассӧ кытшалӧма зарни рӧма тупу венокӧн, сійӧ лоӧ кытш джынйӧн. Орденсӧ гӧгӧртысь пиня кӧлеса вылын - гижӧд: «Став странаясса пролетарийяс, ӧтувтчӧй!».
Дӧрапас полотнище вылын - зарни шыпасъясӧн гижӧд «СССР». Орденлӧн улысса юкӧнас пиня кӧлеса пӧлӧн - веськыдвылӧ да шуйгавылӧ паськӧдчӧм шобді шепъяс, кодъясӧс шӧрӧдыс торйӧдӧма паськыд лентаӧн, кӧні петкӧдлӧма гӧрд эмальӧн вевттьӧм вит йыла звёздочка. Орденсӧ вӧчлісны эзысьысь. Орденлӧн ыдждаыс: судтаыс - 44 мм, пасьтаыс - 37 мм. Орденскӧй паслӧн вылыс юкӧнас вӧлі пельшӧр, кодӧн сійӧс чунькытш отсӧгӧн вӧлі йитӧма орденскӧй лентаӧн зэлӧдӧм вит пельӧса колодкакӧд. Колодочка мӧдар бокас - орденсӧ паськӧм бердас крепитӧм вылӧ приспособление.
Уджвывса Гӧрд Дӧрапас орденлӧн лентаыс вӧлі шӧвк муаровӧй, пемыдлӧз рӧма, доръясас кык кузьмӧс лӧз визьӧн. Лӧз визьяслӧн пасьтаыс - 3,5 мм. Ленталӧн ӧтувъя пасьтаыс - 24 мм.
Наградитӧмаяс
• 1980 во — Сыктывкарлы сетісны «Уджвывса Гӧрд Дӧрапас» орден;
• Коми муысь уна йӧзлы да организациялы вӧлі сетӧма тайӧ орденсӧ бура уджалӧмысь.
Ӧшмӧсъяс
- Колесников В. Ордена и медали СССР. М.: ВИ, 1983.
- Горбачёв А. Н. Многократные кавалеры орденов СССР. М., «ПРО-КВАНТ», 2006.
- Сборник законодательных актов о государственных наградах СССР. М., 1984.
- Гребенникова Г. И., Каткова Р. С. Ордена и медали СССР. М., 1982.
- Дуров В.А. Отечественные награды. 1918—1991. М., 2005.
Ыстӧдъяс
- ↑ Указ Президиума Верховного Совета СССР «Об утверждении образцов и описание лент к орденам и медалям СССР и Правил ношения орденов, медалей, орденских лент и знаков отличия» от 19 июня 1943 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1943. — 23 лӧддза-номъя тӧлысь (№ 23 (229)). — С. 1 – 2.
- ↑ Статут и описание Ордена Трудового Красного Знамени. Шыӧдчан кадпас: 15 косму тӧлысь 2008. Архивируйтӧма 21 тӧвшӧр тӧлысь 2022.