Ыджыд лун

Босьтӧма Рувикиысь
Ыджыд лун
Кристос Ловзьӧм. Осиос Лукас манастырын мозаика. XI нэм
Кристос Ловзьӧм. Осиос Лукас манастырын мозаика. XI нэм
Сикас Христианскӧй, ӧткымын странаын — канму
Мӧд ногӧн Кристослӧн ловзьӧм
Вынсьӧдӧма I нэмын Исус Кристос ловзьӧм лун кузя
Пасйӧны христианаӧн
Кадпас тыр тӧлысь бӧрын медводдза вежалун, мый лоӧ тувсов ӧткузя луна-вояысь (рака тӧлысь 21-ӧд лун) оз водзджык
2025 воын 20 косму тӧлысь (католицизм)
7 косму тӧлысь (20 косму тӧлысь) (православие)
2026 воын 5 косму тӧлысь (католицизм)
30 рака тӧлысь (12 косму тӧлысь) (православие)
2027 воын 28 рака тӧлысь (католицизм)
19 косму тӧлысь (2 ода-кора тӧлысь) (православие)
Празднуйтӧм войнас либӧ водз асывнас вичкоясын службаяс, семьяын гажсӧ пызан сайын нимӧдӧм, йӧзкостса гажӧдчӧм
Традицияяс Асыввылын — краситӧм колькъяс да куличьяс вежӧдӧм, Рытыввылын — козинъяс, челядьӧн колькъяс корсьӧм, кыкнан случайын — кристосасьӧм
Йитчӧма Мясопуст, Йӧввыв, Ыджыд видзводзвывса медбӧръя мыж лэдзан лун, Ыджыд видз, Берба лун, Ыджыд лун водзвывса вежон, Ыджыд лунся вежон, Антипасха, Ен каян лун, Вежа Троича лун, Гожся видз
Логотип РУВИКИ.Медиа Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа

Ыджыд лун (рочӧн Па́сха), (греч πάσχα, иврит פֶּסַח ˈpʲesəx), Кристослӧн ловзьӧм (рочӧн Воскресе́ние Христо́во), (греч Ἡ Ανάστασις τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ) — медся важ да медся тӧдчана христианскӧй гаж. Сійӧс сиӧма Исус Кристослӧн Ловзьӧм йылысь кыпыда казьтылӧмлы. Христианствоын Ыджыд лунсӧ гӧгӧрвоӧны кыдзи еврей гажлысь, Песахлысь, символическӧй да типологическӧй выльысь гӧгӧрвоӧмсӧ, мый йитчӧма Египетысь петӧмкӧд[1][2][3][4].

2026 воын Ыджыд лунсӧ пасйӧны асыввывса пасхалия серти 30 марта (12 апреля), а рытыввывса серти — косму тӧлысь 5-ӧд лунӧ. Став православнӧй вичкоыс, Финляндияса  (рус.) (коми кындзи, а сідзжӧ Коптскӧй вичко вӧдитчӧны асыввывса пасхалияӧн. Католическӧй вичко  (рус.) (коми, Армян апостольскӧй вичко, да кызвын протестантскӧй деноминация кутчысьӧны рытыввывса пасхалияӧ.

Гажлӧн история

Выль Кӧсйсьӧм оз сет тырмымӧн подувсӧ, медым эскӧдӧмӧн шуны, мый медводдза христианалӧн вӧлі Ыджыд лунлы сиӧм торъя гаж да вичкоын служба. Иудейяс пӧвстысь христиана, тыдалӧ, и водзӧ кутчысисны еврей гажъяслӧн традицияясӧ, мый эскӧдсьӧ апостол Павеллӧн Иерусалимӧ ветлӧм йылысь да иудаизмӧн индӧм обрядъяссӧ сыӧн олӧмӧ пӧртӧм йылысь юӧръясӧн.

Выль Кӧсйсьӧмын Ыджыд лун

Выль Кӧсйысьӧм серти небӧгъясын Иерусалимын еврей Ыджыд лун лоӧ енлы сиӧм медшӧр лоӧмторйӧн, да гаж кежлӧ карӧ ветлӧмыс еврейяслы лоӧ естественнӧй практикаӧн (Лк 2:41-43; Ин 2:23; 11:55). Библияысь Еврейяслы гижӧдын висьтавсьӧ Моисейлӧн Ыджыд лун йылысь да керкаяссӧ вирӧн резӧм йылысь, медым бырӧдысь эз ви медводдза чужысьяссӧ (Евр 11:28). Синоптическӧй Евангелиеяс петкӧдлӧны Гуся рытсӧ кыдзи Ыджыд лунся трапеза (седер). Иоанн серти Песах заводитчигкежлӧ Исусӧс крест вылӧ шергӧдісны нин, а рытпукыс вӧлі воддза лунас. Та вӧсна синоптическӧй традицияын Страсьтъясыс мунӧны Ыджыд лунся трапеза бӧрын, а Иоанн серти — гӧгӧрвосьӧны матысмысь Ыджыд лун водзын; та дырйи Кристослысь кувсьӧмсӧ ӧткодялӧны Ыджыд лунся баляӧс начкӧмкӧд, сы вӧсна мый Исуслӧн телӧ йылысь шуӧма: «Сылӧн лыыс мед оз чегсьы» (Ин 19:36)[1].

«Ыджыд лун» терминӧн вись пыдди ваян баля вежӧртасын апостол Павел метафорическӧя вӧдитчӧ, кор шуӧ Кристосӧс «миян Ыджыд лунӧн». Дуб няньшом да рокӧс образ сӧвмӧдӧмӧн сійӧ йитӧ сійӧс вичкоса котырлӧн нравственнӧй сӧстӧмлункӧд да подулалӧ грека мортӧс бырӧдны коланлунсӧ, медым видзны христианскӧй котырлысь вежалунсӧ да сӧстӧмлунсӧ (1 Кор 5:1-8)[1].

Доникейскӧй вичкоын Ыджыд лун пасйӧм

Но сёрнитны сы йылысь, мый І нэмын вӧлі торъя христианскӧй Ыджыд лун — либӧ кыдзи вогӧгӧрся ӧти вежалун либӧ кыдзи пасйӧм лун, ӧшмӧсъяс тырмытӧмлун вӧсна оз позь. Та дырйи Важ Кӧсйысьӧмын Ыджыд лунлӧн серпасъяс дорӧ шыӧдчылісны апостол Павел да апостол Иоанн Богослов, а мӧд нэмся христианскӧй авторъяс веськыда гӧгӧрвоӧдлісны Важ Кӧсйысьӧмын Ыджыд лунсӧ кыдзи Исус Кристослӧн крест вылын сетӧм жертвалысь водзӧ лоан ӧблик[5]. Аполлинарий Иерапольский 167-ӧд во гӧгӧрын гижліс, мый нисанлӧн «14-ӧд лун» лоӧ Господьлӧн збыль Ыджыд лунӧн, кӧні Ыджыд лунся баля пыдди мунӧ Ен Пи, коді мучитчӧ, кодӧс шергӧдӧны крест вылӧ, кодлысь ордлысӧ бытшкӧны да кодӧс дзебӧны Ыджыд лунӧ[5]. Мученик Иустин Философлӧн «Иудей Трифонкӧд диалогын» Важ Кӧсйысьӧмса Ыджыд лун унаысь йитчӧма Кристосӧс крест вылӧ шергӧдӧмкӧд, та дырйи автор индӧ аслас еврей ёртъясыслы, мый Кристосӧс босьтӧмаӧсь да шергӧдӧмаӧсь буретш Ыджыд лун дырйи. Сійӧ жӧ авторыс ӧткодялӧ Ыджыд лунся баляӧс Иеремиялӧн да Исаиялӧн мучитчысь Мезӧс пертасъяскӧд, йитӧ мессианскӧй пророчествояссӧ Пятикнижиеын Ыджыд лун йылысь индӧдъяскӧд[3]. Диогнетлы гижӧда шыӧдчӧмын Кристосӧ эскӧмӧн шедӧдӧм тӧдӧмлунлысь да выль олӧмлысь серпассӧ гижӧма сідзи, мый «оз помась Енлӧн Ыджыд луныс»[6].

Торйӧн нин паськыда восьтӧма Важ Кӧсйысьӧмын Ыджыд лунлысь лоана вежӧртассӧ Мелитон Сардийскийлӧн «Ыджыд лун йылысь» сочинениеын, мый петкӧдчӧ Крествывса кулӧм да Кристослӧн ловзьӧм йылысь сьӧлӧм вӧрзьӧдана бурсьылӧмӧн да аслас форма сертиыс матын вичкоын служитан кып дорӧ[2]. Мелитон трактатлӧн медводдза кывъясыс — «Писание еврейского Исхода прочитано…» — сетӧны подув чайтны, мый сочинениесӧ позьӧ вӧлі лыддьыны кыдзи Важ кӧсйысьӧмлӧн юкӧнъяс дорӧ содтӧд, кутшӧмъясӧс лыддьылісны Сардинскӧй вичкоын ыджыдлунся служба вылын[2]. Та вылӧ индӧ и Исход небӧгысь текстъяслӧн III—V нэмъясса христианскӧй папирусъясын паськалӧмыс, тшӧкыда литургия произведениеяскӧд ӧттшӧтш[7]. Тематика да неуна стиль сертиыс ӧткодь Псевдо-Ипполитлӧн «На святую Пасху» бурсьылӧмыс: кыкнан текстыс сетӧны позянлун чайтны, мый наӧн вӧдитчӧмаӧсь литургияын. Сэні сідзжӧ некымынысь казьтывсьӧ Даръясьӧм йылысь. Сідзкӧ, II нэмын нин, тыдалӧ, вӧлі торъя христианскӧй Ыджыд лунся служба, кытчӧ пырисны Даръясьӧм да Исход небӧг лыддьӧм[2][8].

Апокрифын, кодӧс Рытыввылын тӧдӧны кыдзи «Исус Кристослӧн сёрнияс» либӧ абу каноническӧй «Апостолъяслӧн гижӧда шыӧдчӧмъяс» (латин Epistula apostolorum), Кристос тшӧктӧ апостолъяслы казьтывлыны Ассьыс кулӧмсӧ, мӧд ногӧн кӧ, Ыджыд лунсӧ. Гажлы сиӧм службасӧ памятникын петкӧдлӧма кыдзи войсяӧс, асывнас агапаӧн, петукъяслӧн сьылігӧн[9].

Сы йылысь, мый эм христианскӧй Ыджыд лун пасъян традиция да, сідзкӧ, аслыспӧлӧс Ыджыд лунся служба, медся бура висьталӧны II нэмся Ыджыд лун серти вензьӧмъяс. Медводдзаыс на пиысь чужис 155 во гӧгӧрын Римын, кор Поликарп Смирнский  (рус.) (коми вензис папа Аникеткӧд ӧткымын юалӧм серти, тшӧтш и Ыджыд лун пасъян кадпас серти. Малоазиайскӧй традиция (Смирнаын, Эфесын да римса Азия провинциялӧн мукӧд карын), коді заводитчис Иоанн Богословсянь, тшӧктыліс казьтывны Исус Кристослысь крест вылын кувсьӧмсӧ нисан 14 лунӧ, Пейсах лунӧ, кор тшӧтш муніс стрӧг видз. Римса христиана эз тӧдны татшӧм обычайсӧ[10][11]. Но Виктор I-лӧн понтификат кежлӧ Ыджыд лунсӧ пасйисны нин быдлаын, унджык регионын — буретш вежалунӧ[11]. Мӧдӧд нэм помланьыс Азия провинцияса епископъяс Эфесса Поликрат юрнуӧдӧм улын вӧліны этша лыдаӧсь нин, а ӧткымын регионъясысь — Палестинаысь, Осроенаысь, Элладаысь, Галлияысь да Римысь — петкӧдчысьяс ошкисны сійӧ видзӧдлассӧ, мый Ыджыд лунсӧ колӧ пасйыны вежалунӧ[11]. Малоазийскӧй Страдание Ыджыд лунлӧн римса Ыджыд лункӧд ӧтувтчигӧн Кристослӧн Страсьтъяс казьтылӧмыс вешйис Ыджыд лун пасъян вежалунводзвывса пекнича вылӧ. Тайӧс эскӧдӧ коймӧд нэмся «Апостолъяслӧн дидаскалияяс» памятник, кӧні петкӧдӧма вичкоын Ыджыд лунся службасӧ да сы водзвывса видзсӧ[12].

IV—V нэмъясса вичкоын Ыджыд лун пасйӧм

Ыджыд лун кадпас йылысь вензьӧмъясыс помасисны Медводдза Вселенскӧй собор дырйи, кор шуисны пасйыны сійӧс иудейскӧй Ыджыд лун бӧрын, тӧлысь серти медводдза тӧлысьлӧн дас нёльӧд лун бӧрын вежалунӧ[13].

ІV нэм заводитчигкежлӧ Ыджыд лун водзвылын сьылан обрядыс уна сикас меставывса традицияын вӧлі татшӧм: Важ кӧсйысьӧмысь лыддьысьӧмъяс, Пыртчӧм, Евангелие да Евхаристия лыддьӧм[14][15]. Буретш Ыджыд лунӧ вӧчан Пыртчан обычайсӧ паськыда эскӧдӧны разнӧй регионысь босьтӧм ӧшмӧсъяс. Римын да Миланын пыртчисны сӧмын Ыджыд лунӧ[16][17].

IV нэмся Ыджыд лун водзвылын сьылан обряд йылысь торйӧн нин колана юӧръяссӧ висьталӧ паломница Эгерия, коді ветліс Вежа муӧ IV нэм помын. Сійӧ пасйӧ, мый Иерусалимын Ыджыд лун водзвылын сьылан обрядыс кызвыннас лӧсяліс рытыввывсалы, но торъяліс ӧткымын меставывса аслыспӧлӧслунӧн. Вичкоын сисьяс ӧзтӧм да лыддьысьӧмъяс нуӧдӧм бӧрын пыртчисны, а сэсся выльӧн пыртӧмаясӧс праздничнӧй паськӧмӧн колльӧдлісны Воскресение дінӧ, мӧд ногӧн кӧ Господьлӧн Горт ротонда дорӧ, кӧні епископ лыддис на весьтын молитва. Та бӧрын сійӧ бӧр волывліс Мартириумӧ, кӧні водзӧ муніс сьылӧмыс, мый помасьліс Евхаристическӧй литургияӧн да Господьлӧн Горт дорын дженьыдик службаӧн. Ыджыд лунӧ асывнас Мартириумын бара нуӧдлісны литургия, а сэсся паломникъяс веськӧдчывлісны Воскресение ротондалань. Сійӧ петкӧдлӧ сідзжӧ Югыд вежонся службаяслысь сӧвмӧм Ыджыд лунся циклсӧ, кытчӧ пырлісны карса храмъясын быд лунся литургияяс, мый сійӧ кадыслы эз ёна лӧсяв. Таысь кындзи, тайӧ кӧкъямыс лун чӧжнас быд лун рытъяснас кайлісны молитваясӧн Елеон вылӧ, сьылісны псаломъяс да бӧр мунісны карӧ[14]. Вичкоын тайӧ службаясыскӧд йитчӧм выль пыртӧм йӧзкӧд гуся сёрнияслӧн циклыс, тыдалӧ, Кирилл Иерусалимскийлӧн[18].

Кристослӧн адӧ лэччӧм. Кипрса фреска

Иерусалимса лекторийлӧн армян кыв вылӧ вуджӧдӧмыс, кутшӧмӧс вӧчӧма V нэм шӧр гӧгӧрын, сетӧ позянлун содтыны да стӧчмӧдны Эгериялысь юӧрсӧ. Тайӧ памятник серти, Ыджыд лун водзвылын сьылан обрядыс заводитчыліс Воскресение ротондаын би ӧзтӧмсянь, сэсся медшӧр храмын муніс рытъя сьылӧм Важ Кӧсйысьӧмысь дас кык лыддьысьӧмӧн. Лыддьысьӧмыс муніс сьӧрсьӧн бӧрсьӧн, сэтчӧ тшӧтш пырисны мир лӧсьӧдӧм да грекӧ вӧйӧм, Исаакӧс вись пыдди вайӧм, Исходлӧн 12 юрпасысь Ыджыд лунся устав, Ионалӧн история, Гӧрд саридз вомӧн вуджӧм, Иерусалимын би йылысь Исаиялӧн туналӧм, Илиялӧн кыпӧдчӧм йылысь висьт, Выль Кӧсйысьӧм, кос лыяс йылысь Иезекииллӧн туналӧм да Вавилонса зонкаяслӧн история. Куим зонкалӧн сьылӧм дырйи выльӧн пыртӧм йӧзкӧд вичкоӧ пырис епископ, а сэсся нуӧдісны литургия. Лекционарийлӧн торъя юрпасын опишитӧма и гусятор вежӧртан велӧдӧмъяслысь обрядсӧ, но V нэм шӧр кежлӧ тайӧ традицияыс, тыдалӧ, слабмис нин челядьӧс водз пыртӧм вӧсна[19].

Иерусалимысь бокын Ыджыд лун водзвылын сьылан обряд дырйи лыддьысьӧмъяслӧн лыдыс векджык вӧлі квайт либӧ сизим[16].

II—VI нэмъясса Ыджыд лунся гомилияяс да сочинениеяс

Ыджыд лун босьтӧ медшӧр ин водз христианскӧй литератураын. Тайӧ гаж кежлӧ проповедьясын вӧлі лӧсьӧдӧма Исус Кристослӧн мездан подвиг гӧгӧрвоӧмлысь историческӧй, богословскӧй да нравственнӧй способъяссӧ, а сідзжӧ Важ Кӧсйысьӧмын Ыджыд лунся индӧдъяслысь Выль Кӧсйысьӧм кыпыда юӧртӧм серти типологическӧй гӧгӧрвоӧдӧмсӧ. Ыджыд лунся гомилиялӧн жанр серти текстӧн вӧдитчӧны Ыджыд лун войся служба дырйи, а сылӧн медшӧр нырвизьыс векджык сотериологическӧй. Татшӧм произведениеясын тшӧкыда восьтӧны Енмӧн мир стрӧитан медшӧр тшупӧдъяссӧ — мир лӧсьӧдӧмсӧ, грекӧ вӧйӧмсӧ, грекысь мездмӧмсӧ да сылысь последствиеяссӧ, — а Важ Кӧсйысьӧмлысь историясӧ гӧгӧрвоӧдӧны Мездысьлӧн локтӧмкӧд йитчӧм виччысянторкӧд. Ыджыд лунся унджык гомилиялы лӧсялӧ Важ да Выль Кӧсйысьӧмъяс риторическӧя тэчӧм антитетическӧй ӧткодялӧм, кутшӧмӧс ӧтлаӧдӧма Кристос Ловзьӧмсӧ молитваӧн нималӧмкӧд. Ыджыд лун водзвылын вичкоын сьылан обрядӧ Пыртчан обряд пыртӧм бӧрын татшӧм текстъясын ёнмӧдӧны Пыртчӧм да Евхаристия таинствояслысь темасӧ, а сёрӧнджык Ыджыд лун серти мытшӧдъяс юкӧныс вуджӧ и Ыджыд лунся цикллӧн мукӧд лунъяс вылӧ[20][21][22].

Вежа Мелитон Сардовскийлысь «Ыджыд лун йылысь» трактатсӧ вӧлі, тыдалӧ, гижӧма 160 да 170 вояс костын да ставнас сійӧ лыддьыссьӧ подлиннӧй произведениеӧн. Тайӧ текстыслӧн серпаслуныс тӧдчис византийскӧй вичкоын служитан традиция вылӧ да Ыджыд лунся индӧдъяслӧн сёрӧнджык урчитӧм типологическӧй экзегез вылӧ[23].

Ыджыд лун йылысь христианскӧй интерпретация сӧвмӧдӧм вылӧ ёна тӧдчис Ориген, кодлӧн сочинениеяс корпусӧ пырӧ «Ыджыд лун йылысь» трактат. Дыр сійӧс лыддьылісны вошӧмаӧн, но аддзӧмаӧсь сӧмын ХХ нэмын. Тэчас да сюрӧс сертиыс тайӧ уджыс матын Ыджыд лунся гомилияяс дінӧ, но векджык гӧгӧрвосьӧ кыдзи риторико-поэтическӧй экзегетическӧй трактат, коді артмӧма кык юкӧнысь: медводдзаыс — Исход йылысь висьталӧм вылӧ комментарий (Изход 12), мӧдыс восьтӧ христианскӧй Ыджыд лунлысь духовнӧй вежӧртассӧ[24]. Оригенлӧн традиция тӧдчӧмыс тыдалӧ III—ІV нэмъясса уна авторлӧн Ыджыд лунся гомелияясын, тшӧтш и Григорий Богословлӧн да Григорий Нисскийлӧн. Вежа Григорий Богословлӧн «Вежа Ыджыд лун кежлӧ» кыв, кутшӧмӧс гижӧма 380 во бӧрын, сӧвмӧдӧ Важ Кӧсйысьӧмын Ыджыд лунлӧн индӧдъяс гӧгӧрвоӧдӧмлысь медшӧр визьяссӧ, кутшӧмъясӧс индӧма Оригенлӧн[25]. Ӧттшӧтш сэні эмӧсь и догматическӧй юкӧнъяс, кӧні Ыджыд лун контекстын воссьӧ Енлӧн олӧм йылысь, мир да морт йылысь Сылӧн домостроительство йылысь, Ен Кыв збыльмӧдӧм йылысь да мортлы Сылӧн мездан удж тӧдчанлун йылысь велӧдӧм. Тайӧ гомилияыс лоис Ыджыд лунлысь вежӧртассӧ богословскӧя восьтан медвылыс образецъясысь ӧтиӧн да ёна тӧдчис православнӧй Ыджыд лунся служба лӧсьӧдӧм вылӧ. Сэні эм и Ыджыд лунся службалысь элементъяссӧ литургическӧя опишитӧм, мый содтӧд эскӧдӧ текстлысь вичко практикакӧд йитӧдсӧ.Вежа Григорий Нисскийлӧн Ыджыд лунся гомелияясын аллегорическӧй экзегезыс, мый унаторйӧн петӧ Оригенсянь, содтыссьӧ нравственнӧй сюрӧсӧн[25][26].

Ыджыд лунся проповедьяс лыдысь, кутшӧмъяс кольӧмаӧсь Иоанн Златоуст ним улын, «Вежа Ыджыд лун кежлӧ» гомилиясӧ унджык туялысьыс лыддьӧны подлиннӧйӧн. Византияын ӧбразъяслы паныд тышкасьӧмбӧрса традицияын ёна паськаліс и «Вежа Ыджыд лун кежлӧ гора лыддян кыв», мый ӧнӧдз на пырӧ Ыджыд лунся службаӧ. Сійӧс векджык лыддьӧны абу збыльӧн, кӧть эськӧ сылӧн сюрӧсыс унаторйӧн матын мукӧд проповедьяс дінӧ, кутшӧмъясӧс традиционнӧя йитӧны Иоанн Златоусткӧд  (рус.) (коми[1].

Кирилл Александрийскийлӧн  (рус.) (коми эм кызь ӧкмыс «Ыджыд лунся гижӧда шыӧдчӧмысь» либӧ «Ыджыд лунся гомилияысь» корпус — тайӧ быд вося окружнӧй гижӧда шыӧдчӧмъяс, кӧні индӧма Ыджыд видз, Ыджыд лун да Пятидесятница заводитчан лунъяссӧ да догматическӧй да нравственнӧй сюрӧса велӧдӧмъяс[27].

Латин Рытыввылын Ыджыд лун йылысь велӧдӧмсӧ сӧвмӧдӧм вылӧ тӧдчис блаженнӧй Августин. Сылӧн корпусын кольӧма Ыджыд лунся уна проповедь, кутшӧмъясӧс ӧтувтӧма тема да висьталан кад серти группаясӧ. Тайӧ проповедьясас ыджыдалӧны эскӧм велӧдан, сакраменталогическӧй да нравственнӧй туйдӧдӧмъяс, кутшӧмъясӧс медводз веськӧдӧма катехуменъяс вылӧ[28].

Рытыввыв христианскӧй традицияса Ыджыд лунлы сиӧм мукӧд произведение лыдӧ пырӧны сідзжӧ Гауденций Бриксийскийлӧн Ыджыд лунся дас проповедь[29], Зинон Веронскийлӧн дас нёль проповедь[30] да Хроматий Аквилейскийлӧн куим гомилия[1].

V нэм шӧрын Целий Седулий лӧсьӧдіс вит небӧга «Ыджыд лунся кывбур» поэма, кӧні, Коринфсаяслы Медводдза гижӧда шыӧдчӧмын кывъяс вылӧ мыджсьӧмӧн, видлаліс Важ Кӧсйысьӧмысь прообразъяссӧ кык Кӧсйысьӧм историялысь ӧтувъя домостроительнӧй шӧр мӧвп серти. Таысь кындзи, сійӧ вуджӧдіс ассьыс уджсӧ прозаӧ «Ыджыд лун йылысь сочинение» ним улын[31]. Видзӧма и Лев Великийлысь Ыджыд лунся кызь гӧгӧр проповедь, кутшӧмъясӧс сиӧма Исус Кристослысь мучитчӧмсӧ да Сылысь ловзьӧмсӧ казьтылӧмлы[32].

V нэмлӧн мӧд четвертьын вӧлі лӧсьӧдӧма Пётр Хрисологлысь проповедьяс сборник, кутшӧмъяс пӧвстын торъялӧны «Вежа Ыджыд лун йылысь кыв» да «Енлӧн Ловзьӧм йылысь» дас проповедь, кодъяс сьӧрсьӧн-бӧрсьӧн гӧгӧрвоӧдӧны Ыджыд лунса лоӧмторъяс йылысь евангелиеса висьт[22].

Гомилетическӧй литература кындзи Ыджыд лун йылысь Важ Кӧсйысьӧмса висьталӧмлысь типологическӧй гӧгӧрвоӧдӧмсӧ петкӧдлӧма и Исход, Число да Второзаконие небӧгъяс серти экзегетическӧй гӧгӧрвоӧдӧмъясын, кутшӧмъяс вӧліны, торйӧн кӧ, Кирилл Александрийскӧйлӧн да Феодорит Кирскийлӧн[1].

VI—XII нэмъясӧ Асыввылын Ыджыд лунлы сиӧм служба

ІV нэмын нин Римса империялӧн рытыввыв да асыввыв обласьтъясын Ыджыд лунсӧ пасйылісны кыдзи субӧтасянь вежалун вылӧ вичкоын войся сьылӧм, но бӧрынджык византияса практикаын тайӧ видзчысьӧмсӧ юӧртӧмаясӧс пыртӧмӧн да Евхаристияӧн вӧлі пыртӧма Ыджыд субӧтаӧ, а Ыджыд лун лои лунӧн, кор торйӧн нимӧдӧны Ловзьӧм Кристосӧс. Сійӧ тырӧма выль, ёнджыкасӧ абу библияса гимнографияӧн, а сідзжӧ велӧдӧмъяс лыддьӧмӧн. Татшӧм сӧвман подувъясыс тӧдчӧны нин ІV нэмся 80-ӧд воясса Иерусалимса практикаын, мый тӧдса Эгериялӧн «Паломничество» серти, кӧні Ыджыд лунӧ муніс нӧшта ӧти Евхаристическӧй литургия, кӧть праздничнӧй литургияыс вӧлі нин Ыджыд лун водзвылын вичкоын сьылӧмын. Сы вӧсна мый Эгерия оз лыддьы тайӧ аслыспӧлӧслунсӧ сӧмын Иерусалимсаӧн, позьӧ шуны, мый татшӧм обычайыс вӧлі и Рытыввылын. Иерусалимса Лекционарийӧн грузин кыв вылӧ вуджӧдӧмын, мый петкӧдлӧ VI—VII нэмъясса практикасӧ, Ыджыд лун водзвылын вичкоын сьылӧмсӧ пыртӧма нин Ыджыд субӧтаса службаяс чукӧрӧ, а Ыджыд лун кежлӧ опишитӧма дженьыдик асъя, Вичко литургия да рытъя[15][33]. Важся Ыджыд лун водзвылын вичкоын сьылӧмсӧ буретш Ыджыд лунӧ вичкоын сьылӧмысь торйӧдӧм йылысь вермас висьтавны нин вежа Григорий Богословлӧн «Вежа Ыджыд лун кежлӧ» гомилияыс, кутшӧмӧс лыддьӧма, буракӧ, 383 воын Назианзын[25][34]. V нэмсянь Асыввывлы Ыджыд лунся енлы юрбитӧм артмӧдан кык шӧринӧн лоисны Иерусалим да Константинополь[14][35].

Иерусалимын

Ирусалимса традицияын Ыджыд лун водзвылын вичкоын сьылӧмыс заводитчыліс храм кузя каждениеӧн куимысь кытшовтӧмӧн да псаломъяс сьылӧмӧн, сэсся мунісны ектенияяс, молитваяс, миро окалӧм да сисьяс ӧзтӧм. Сэсся службаыс водзӧ муніс рытъя псаломъяс сьылӧмӧн да Исаияысь стихӧн: «Светися, светися, Иерусалиме…». Водзӧ вӧлі «Свете тихий», пырӧм да 147 Псаломса кывбур гажа сьылӧм: «Похвали, Иерусалиме, Господа…», а ектения да кевмысьӧм бӧрын — «Воскресни, Боже…» прокимен. Та бӧрын епископ мунліс пыртны висьталӧмаясӧс, сэк жӧ вичкоын дякӧнъяс лыддисны дас кык паремия[15].

Паремияяс помасьӧм да на бӧрын ектения бӧрын вичкоӧ пыравлісны выльӧн пыртӧмъяс «Елицы во Христа крестистеся» сьылӧмӧн, да заводитчыліс апостол Иаковлӧн Божественнӧй литургия. Сэні сьыліс «Христос воскресе из мертвых…» тропарь. Евангелие бӧрын сьылісны мукӧд Ыджыд лунся сьыланкывъяс, а херувим пыдди юргис «Аллилуия»[15].

Ыджыд лунӧ, кодӧс важ грузин ӧшмӧсъясын шуӧны «полнота» либӧ «исполнение» лунӧн, нуӧдлісны нӧшта ӧти Божественнӧй литургия Мартириумын апостол Иаков ним серти (Ен Гортлы сиӧм Храмлӧн медшӧр престол вылын)[15]. Сійӧ жӧ лунӧ рытнас вӧлі стациональнӧй служба: Елеонскӧй гӧра вылын лыддисны да сьылісны Эммаусӧ кык ветлысь-мунысь йылысь Евангелие, а сэсся процессия мӧдӧдчис Сионӧ, кӧні вӧлі рытъя сьылӧм да лыддисны Евангелие[15]. Водзӧ вылӧ Иерусалимса тайӧ пӧрадокыс петкӧдчис сідз шусяна Святогробскӧй Типиконын, кӧні Ыджыд лун водзвылын вичкоын важ сьылӧмыс заводитчыліс нӧшта на водзджык — лунын ӧкмысӧд часын, а службаын вӧліны кыдзи Константинопольса традицияысь, сідзи и выль Палестинаса традицияысь элементъяс[36][37].

Константинопольса традиция

Константинопольын медводзсӧ Ыджыд лунсӧ гӧгӧрволісны кыдзи Ыджыд лун водзвылын вичкоын войся сьылӧм, кытчӧ пырисны Вежа Гижӧдысь лыддьӧмъяс, Пыртчӧм да Евхаристия. Но Вежа София храмын Ыджыд лунся служба йылысь паськыда гижӧма иконоборство бӧрын нин. Ыджыд вичкоса Типикон серти Ыджыд лун водзвылын вичкоын сьылісны Ыджыд субӧта рытӧ да сэтчӧ пыр на пырліс юӧртӧмаясӧс Пыртӧм, та дырйи челядьӧс пыртлісны водзджык, Лазар субӧтаӧ. Ыджыд лун водзвылын вичкоын сьылӧмсӧ восьтывлісны куим антифонӧн, сэсся пыравлісны Евангелиеӧн, мый бӧрын заводитчылісны Важ Кӧсйысьӧмысь лыддьысьӧмъяс. Иерусалимса традиция серти, кытчӧ пырисны дас кык лыддьысьӧм, Ыджыд вичкоса Типикон лыддьӧдлӧ дас вит паремия. На пиысь ӧткымынӧс торйӧн пасйӧма: ӧткымын лыддьысьӧм бӧрын мунісны прокименъяс, а медводдза, мӧд да медбӧръя паремияясыс вӧлі йитчӧмаӧсь патриархлӧн пыртан вӧчӧмторъяскӧд, коді вуджліс баптистерияӧ, пыртіс йӧзӧс да сэсся бӧр локтіс выльӧн пыртӧмаяскӧд храмӧ[35][37].

Паремияяс юргигкості патриарх пасьтавліс еджыд риза, вежӧдіс ва да елей, пыртліс юӧртӧмаясӧс да выльӧн пыртӧмаяскӧд ӧтлаын пырис храмӧ, кӧні помасьліс медбӧръя паремия. Сэсся заводитчыліс «Елицы во Христа крестистеся» сьылӧм, сы бӧрын лыддьысьысь лыддис римляналы гижӧда шыӧдчӧмысь Апостолӧс, а обычнӧй аллилуиария пыдди сьывсис «Воскресни, Боже…», мый йитчӧма Кристос Ловзьӧмкӧд да Пыртчан темакӧд. Матфей серти Евангелие лыддьӧм бӧрын водзӧ муніс Божественнӧй литургия[35].

Ыджыд лунся асъясӧ Ыджыд вичкоса Типиконын опишитӧма дженьыдика: сэтчӧ пырӧны нартексын антифонъяс, храмӧ пырӧм, став тварсӧ вуж выйӧн бертыштӧм йылысь тропарь сьылӧм, Вавилонса зонпоснилысь сьылан да сэсся «Днесь спасение миру…» вежалунса тропарь. Асъя бӧрын духовенство мӧдӧдчылісны патриархлӧн резиденцияӧ, медым нуӧдны кристосасян обряд да кывзыны Григорий Богословлысь медводдза Ыджыд лунся кывсӧ. Сэсся вежа София храмын бара вӧлі кыпыд литургия, кӧні тшӧтш участвуйтіс император. Служба помасигӧн патриарх символическӧя пуктывліс император юр вылӧ юртас, тадзи вынсьӧдліс либӧ выльмӧдліс сылысь уджмогъяссӧ. Обрядыс торъяліс Ыджыд лунся антифонъясӧн, Куим вежаӧс «Елицы во Христа…» вылӧ вежӧмӧн, 117-ӧд Псаломса прокименӧн, Вӧчӧмторъясысь Апостолӧн, 101-ӧд Псаломысь аллилуиарийӧн да Иоанн серти Евангелиеысь водзкыв лыддьӧмӧн. Херувимса сьыланкывсӧ сьылісны куимысь, а литургия помасьӧм бӧрын вӧліны императорлӧн козинъяс, анафора, даръясьӧм, духовенствоӧс кыпыда примитӧм да патриархияын гажсӧ сигӧртӧм[38][35].

Медводдза сюрс во помланьыс Константинопольын кафедральнӧй традициякӧд тшӧтш вӧлі паськалӧма сідз шусяна «чин святоградца», мый артмӧма Студийскӧй манакъяслӧн устав подув вылын. Тайӧ Константинопольса да Палестинаса манакъяслӧн традицияяс йитчӧм. Сылӧн подулын вӧліны Палестинаса буркыв небӧг (суткиса кытшысь вичко службаяслы вежсьывтӧм текстъяс), Иерусалимса Псалтирь, кутшӧмӧс юклӧма кызь кафизм вылӧ, а сідзжӧ гимнография — канонъяс да стихираяс, кодъяс артмисны Палестинаын VII—VIII нэмъясын. Библияысь лыддьысьӧмъяслӧн системаыс, а сідзжӧ Божественнӧй литургия да мукӧд обряд вӧчӧм могысь молитваяслӧн системаыс вӧлі тайӧ обрядын сэтшӧм жӧ, кутшӧм и Константинопольса кафедральнӧй службаын. Ыджыд лун дырйи йӧзӧс пыртӧмыс тайӧ устав сертиыс эз нин вӧв[1].

Студийскӧй манастырлӧн «Ипотипосис» серти (842 во) Ыджыд лунся асъяыс заводитчыліс вой шӧрын: вокъясӧс садьмӧдлісны, да ставӧн чукӧртчылісны вичководзӧ. Храмӧ пырӧм, кадитӧм да Ыджыд лунся тропарь бӧрын вӧлі сьылӧны библияса сьыланкывъясӧн Ыджыд лунся канон, лыддьӧны Григорий Богословлысь Ыджыд лунся медводдза кыв, сьылӧны «Воскресение Христово видевше» кондак да 50-ӧд псалом. Помаліс асъясӧ Ыджыд лунся окыштчан обряд, кӧні участвуйтісны став манакыс, а помас лыддисны Иоанн Златоустлысь Ыджыд лунся кыв да вӧчлісны отпуст. Литургия вылын «Ипотипосис» индӧ Ыджыд лунся антифон. Пӧшти сійӧ жӧ пӧрадокыс мӧдпӧласьӧ и 1034 вося Студийско-Алексеевскӧй Типиконын[36][39].

XI нэмсянь Ыджыд лунся служба

Ыджыд лун водзвылын вичкоын медводдза сьылӧм

Ыджыд лун водзвылын вичкоын медводдза сьылӧмыс, мый пырӧ Ыджыд субӧтаӧ, — тайӧ кыпыд рытъя, кытчӧ пырӧ 15 паремия лыддьӧм. Важ Кӧсйысьӧм лыддьӧм бӧрын сьывсьӧ «Елицы во Христа крестистеся», лыддьыссьӧ апостол, мый бӧрын сьывсьӧ «Воскресни Боже, суди земли». Тайӧ каднас службаыс дзикӧдз лоӧ кыпыдӧн, поп-дяк вежсьӧны югыд паськӧмӧ. Водзӧ лыддьӧны тыртӧм гортйын ангеллӧн петкӧдчӧм йылысь Евангелие, «Да молчит всякая плоть человеча» Иерусалимса херувим сьыланкыв да водзӧ Василий Великийлысь Литургия. Даръясьӧм бӧрын овлӧ нянь да пызанвывса вина бурсиӧм, кутшӧмӧс колӧ нуӧдны веськыда храмын, кӧні вокъяс водзӧ кольччӧны кывзыны Вӧчӧмторъяс небӧг. Сёрджык вичкоса службаясын рытъясӧ да Ыджыд субӧтаса литургиясӧ быдлаын служитӧны асылын нин, а Ыджыд субӧтаса канон сьылӧмсӧ сыӧдз апостолъяслӧн Вӧчӧмторъяс лыддьӧмӧн вуджӧдӧны рыт вылӧ да сійӧ оз нин ло Ыджыд субӧтаса литургия водзӧ нуӧдӧмӧн, а Ыджыд лунся асъя кежлӧ веськыда дасьтысьӧмӧн[1][40].

Войын асъя да Литургия

Войшӧр гӧгӧр заводитчӧ крестнӧй ход. Грек практикаын сыӧдз мунӧ Ыджыд лунся билӧн обряд: храмын кусӧдӧны би, поп петӧ алтарсьыс сотчысь сисьӧн, мыйсянь ӧзтӧны сисьяссӧ юрбитысьяс; тайӧ обрядсӧ колльӧдӧны Евангелиеса 7-ӧд стихира да «Приидите, приимите свет» сьыланкыв сьылӧмӧн[41]. Роч традиция серти та пыдди поп куимысь кытшовтӧ престолсӧ Ыджыд лунся куим сись пешканӧн да кадилӧӧн «Воскресение Твое, Христе Спасе» стихира сьылӧм улӧ, а сэсся крестнӧй ходӧн йӧзыс петӧны храмысь, киас кутӧны пӧнар, престолсайса крест да Ен мамлысь ӧбраз, зібйыв спас, Евангелие да Кристос Ловзьӧмлы сиӧм ӧбраз. Водзӧ роч традицияын процессия кытшовтӧ храм гӧгӧр, а грек традицияын — мунӧ торйӧн дасьтӧм местаӧ, кӧні лыддьӧны 16:1-8 Марк серти Евангелие[42]. Византияса манакъяслӧн традицияын став уставын Ыджыд лунся асъяӧ пырӧны храмса нартексын вокъяслӧн чукӧртчӧм, вӧлтар, храм да нартекс кадитӧм, храмӧ кыпыда пырӧм, 67 да 117 псаломъясса кывбуръясӧн (сідз шусяна Ыджыд лун панӧм) Ыджыд лунся тропарь сьылӧм, Ыджыд лунся канон, кытчӧ пыртӧма ектенияяс, дженьыдик сьыланкывъяс да вежа ай йылысь лыддьӧмъяс, ошкана да кывбуръяса стихираяс, кристосасьӧм, вежа ай кыв лыддьӧм да служба помасьӧм. Гажлӧн шӧр сьыланкывйӧн лоӧ унаысь шуан Ыджыд лунся тропарь:

«Христос воскресе из мертвых, смертию смерть поправ, и сущим во гробех живот даровав»[41].

Ыджыд лунса «Воскресения день» канонлӧн авторнас шуӧны Иоанн Монахӧс, кодӧс векджык ӧткодялӧны Иоанн Дамаскинкӧд[1]. Канонлӧн текстас эмӧсь вежа Григорий Богословлӧн Ыджыд лунся кывъясысь веськыд заимствуйтӧмъяс да Ыджыд субӧтаса Важ Кӧсйысьӧм лыддьысьӧмъяс вылӧ уна лыда аллюзия. Канонлӧн коймӧд сьыланкыв бӧрын сьылӧны Ыджыд лунся ипакои, квайтӧд сьыланкыв бӧрын — икосӧн кондак, а ӧкмысӧд сьыланкывйӧдз — эксапостиларий[41].

Православнӧй вичкоса служитысьяс куимысь сьылӧны Ыджыд лунлысь тропарь: «Христос воскресе из мертвых, смертию смерть поправ и сущим во гробех живот даровав» («Кристос ловзис, аслас кулӧмӧн вермис кулӧмсӧ да сетіс олӧм гуын олысьяслы»)

Ыджыд лунся «Пасха священная нам днесь показася» стихираяс, кыдзи и канон, тырӧмаӧсь вежа Григорий Богослов кывъясысь цитатаясӧн. Сэсся ставныс кристосасьӧны. Асъя помасьӧ Ыджыд лунлы сиӧм кыв лыддьӧмӧн, тшӧкыдджыка «Слова огласительного на Святую Пасху». Лыддьӧны, мый сійӧ вежа Иоанн Златоустлӧн[41].

Ыджыд лун заводитчигӧн медводдзаысь юргӧ «Христос воскресе!» чолӧмалӧм, талы йӧзыс вочавидзӧны: «Воистину воскресе!». Водзӧ вылӧ тайӧ чолӧмалӧмыс унаысь шусьӧ став Ыджыд лунся службаяс дырйи[1].

XXI нэмын Роч православнӧй вичколӧн практикаын часъяс да литургия нуӧдӧны дзик пыр асъя сьылӧм помалӧм бӧрын, коставлытӧг; литургия, кыдзи и Ыджыд лунся да Югыд вежонся став службаыс, мунӧны восьса царскӧй ворота дорын, а Ыджыд лунлӧн медводдза лунӧ вежӧдӧны артос. Роч традицияын Ыджыд лунся литургия дырйи Евангелиесӧ лыддьӧны уна сикас кыв вылын, позьӧ кӧ; грек практикаын татшӧм лыддьӧмсӧ векджык вуджӧдӧны Ыджыд лун пасъян медводдза лунлӧн рытъя вылӧ, кутшӧмӧс вӧчӧны векджык оз рытын, а луншӧр гӧгӧрын[4][1].

Студийскӧй да Иерусалимса уставъясын Ыджыд лунся часъясӧ оз пырны псаломъяс, тайӧ Ыджыд лунся сьыланкывъяслӧн дженьыдик корпус[41]. Литургия вылын став уставыс индӧ «Елицы во Христа крестистеся» антифон, а библия лыддьӧмъяс лӧсялӧны Ыджыд вичколӧн Типиконса пӧрадоклы[1].

Ыджыд лунлы сиӧм рытъя

Ыджыд лунся рытъяыс, кыдзи и асъя, заводитчӧ аслыспӧлӧс кывбуръяса псаломъясӧн Ыджыд лунся тропарь унаысь сьылӧмсянь (сідз шусяна Ыджыд лун панас). Водзӧ мунӧны мирнӧй ектения, «Господи, воззвах» стихираясӧн, «Свете Тихий», Евангелиеӧн пырӧм, прокимен, Иоанн серти Евангелиеӧ вӧлтарсянь лыддьӧм, ектенияяс, «Сподоби, Господи», Ыджыд лунся стихираяс да отпуст[1].

Рытыввылын

Римса обряд серти медводзсӧ Ыджыд луныс вӧлі йитчӧма субӧта рытсянь асылӧдз либӧ вежалун вой шӧрӧдз вичкоын сьылӧмкӧд. Ыджыд лунся служба дырйи лыддисны Важ Кӧсйысьӧмысь юкӧнъяс, тайӧ жӧ кадас йӧзӧс пыртлісны баптистерияын. Сэсся юӧртлісны Выль Кӧсйысьӧмысь лыддьысьӧмъяс йылысь да нуӧдлісны Евхаристия. IV нэм помлань нин, тыдалӧ, вӧлі Ыджыд лунся сись бласлӧвитан обычай, кутшӧмӧс ӧзтӧмсянь да дякӧнӧн Ыджыд лунся бур юӧр висьталӧмсянь и заводитчыліс гажсӧ пасйӧмыс. VI нэмсянь Ыджыд лун асылын Римын сідзжӧ служитлісны ӧбедня.

Архиепископ Павел Пецци заводитӧ Москваын Непорочнӧй Зачатие собор йӧрын Югыдлы сиӧм литургия

Катехуменан бырӧмкӧд йӧзӧс пыртан обряд вочасӧн тшӧтш бырис службаысь, вигилия кутіс заводитчыны субӧта лун помын, а участвуйтлісны сэні медсясӧ клирикъяс да манакалысьяс. Миряна пасйылісны Ыджыд лунсӧ вежалунӧ асъя служба да ӧбедня дырйи.

Римса католическӧй вичкоын субӧтасянь вежалун вылӧ войӧ вичкоын Ыджыд лунлы сиӧм сьылан важся обрядыс бӧр заводитіс бергӧдчыны Ватиканса II соборӧдз на, литургияса ӧтмунӧмын зільысьяс отсӧгӧн[43][44]. 1956 воын вӧлі йӧзӧдӧма бӧр лӧсьӧдӧм Вежа вежонлысь Обряд (латин Ordo Hebdomadae Sanctae instauratus), кутшӧмӧс пыртӧма 1962 вося Миссалӧ[45]. Ватиканса II собор бӧрын реформасӧ вӧлі водзӧ нуӧдӧма да помалӧма Вежа Ыджыд лунся Триденствие пасйӧм серти ӧтувъя нормаяс лӧсьӧдӧмӧн (латин Sacrum Triduum Paschale)[46][47].

Ыджыд лун водзвылын вичкоын сьылӧмыс (вигилия) воссьӧ Югыдлы сиӧм литургияӧн, сійӧ лоӧ и светильникъяслы сиӧм службаӧн (латин lucernarium). Вичко йӧрын пестӧны би, мыйсянь ӧзтӧны Ыджыд лунся сисьсӧ (пасхал). Дзик пемыд храмӧ сисьсӧ пыртӧм бӧрын ставныс ӧзтӧны сысянь ассьыныс сисьяснысӧ, а сэсся юӧртӧны Ыджыд лун воӧм йылысь (Exsultet сьылӧм). Сэні Исход историясӧ йитӧма Грек вештӧмкӧд да Кристос Ловзьӧмкӧд.

Мед нимкодясьӧны енэжын анделъяс, мед нимкодясьӧны енэжвывса вынъяс, да медым мездан труба юӧртӧ сэтшӧм бур Ӧксылысь вермӧмсӧ! Мед радлӧ муыс, кодӧс югзьӧдӧ татшӧм шензьӧдана югыдыс, да, нэмӧвӧйся Ӧксылӧн югӧрӧн тырӧмӧн, став мирыс мед тӧдӧ пемыдсьыс ассьыс мездмӧмсӧ! Мед гажӧдчӧ и дзирдалысь югӧрӧн мичмӧдӧм Вичко-мам! (...)

Ӧд ӧні Ыджыд лун гаж, кор лоӧ начкӧма збыль Баляӧс, да Сылӧн вирыс вежӧдас эскысьяслысь ӧдзӧсъяссӧ.

Тайӧ войӧ Тэ петкӧдін миянлысь батьяснымӧс, Израиль пиянӧс, Египет муысь, да вуджӧдін найӧс Гӧрд саридз вомӧн косӧн. Тайӧ вой, кор югыдыс разӧдіс грека пемыдсӧ. Тайӧ войыс ӧні став мирын Кристослы эскысьясӧс, кодъясӧс мездӧма мирскӧй лёкторъясысь да грека пемыдысь, бӧр вайӧдӧ бурсетӧмӧ да ӧтувтӧ вежаяссӧ. Тайӧ войыс, кор кулӧмлысь кӧртӧдъяссӧ жугӧдӧмӧн, Кристос петіс адсьыс вермысьӧн.

Весьшӧрӧ эськӧ лои миян чужӧмным, Сійӧ кӧ эз мезды миянӧс! О, кутшӧм шензьӧдана Тэнад милӧстьыдлӧн миянлы бур вӧчӧмыс! О, кутшӧм муслунлӧн висьтавны позьтӧм озырлуныс: рабӧс мездӧм могысь Тэ вузалін Питӧ! О, Адамлӧн збыльысь колана грек, кодӧс шыльӧдіс Кристослӧн кулӧмыс! О, шуда мыж, мый заслужитіс татшӧм бур Мездысьӧс! О, збыльысь шуда вой — сійӧ дзик ӧти, коді заслужитіс тӧдны кадсӧ да чассӧ, кор Кристос ловзис адсьыс!

(...)

Сідзкӧ, ми кевмысям Тэныд, Енмӧй, мед тайӧ сисьыс, кодӧс вежӧдӧма Тэнад нимлы слава вылӧ, водзӧ куслытӧг ӧзъяс да разӧдас тайӧ войлысь пемыдсӧ. Да мед сійӧ чӧскыд дукӧн ӧтлаасяс енэжса югыдторъясыскӧд.

Мед сылӧн биыс дзирдалӧ сэтчӧдз, кытчӧдз сійӧс оз паныдав Асъя Югыдыс, лэччывтӧм Шондіыс — Кристосыс, Тэнад Пиыд, коді, адсянь кыпӧдчӧмӧн, югдӧдіс Аслас мирнӧй югыднас морт рӧдсӧ да олӧ да ыджыдалӧ нэмъяс чӧж. Аминь.

— Exsultet текстысь юкӧнъяс

Сэсся мунӧ Кывлӧн литургия: Важ да Выль Кӧсйысьӧмъясысь лыддьысьӧмъяс, на лыдын и Исход небӧглӧн 14 юрпасысь. Лыддьысьӧмъяс бӧрын пыртӧны йӧзӧс либӧ выльмӧдӧны пыртчан кӧсйысьӧмъяссӧ, сэсся — Ыджыд лунся ӧбедня, коді помасьӧ вой шӧр гӧгӧрын либӧ неуна водзджык[48].

Асывнас сьывсьӧ асъя (латин Laudes), сы бӧрын — вежалунса ӧбедня[47].

Ыджыд лунся традицияяс

Йӧзкостса традицияын Ыджыд лункӧд йитчӧма абу сӧмын службаясӧ быть пырӧдчӧм, но и гажлы сиӧм торъя сёян (кулич, пасха, кольк) дасьтӧм, а сэсся сыӧн чӧсмасьӧм[49]. Ыджыд лунся сёян-юансӧ роч традиция серти вайӧны храмӧ сійӧс вежӧдӧм могысь; устав серти вежӧднысӧ колӧ Ыджыд лунся литургия помасьӧм бӧрын, но практика серти сідзжӧ овлӧ и Ыджыд субӧта лунӧ[1].

Татшӧм сяма традицияясыс паськалӧмаӧсь христианскӧй странаясын. Гажлӧн шӧр сюрӧсӧн кольӧ Кристос Ловзьӧмсӧ казьтылӧм, мый петкӧдчӧ выль олӧмлӧн да югыдлӧн уна сикас символ пыр. Гажлӧн кулинария юкӧнын тӧдчана ӧткодьторъяс дырйи (торъя нянь да краситӧм кольк сёйӧм), сійӧс пасъян формаясыс неуна торъялӧны разнӧй национальнӧй да конфессиональнӧй контекстын. Ӧтувъяӧн сідзжӧ лоӧ «Христос воскрес — Воистину воскрес!» чолӧмалӧмыс[50].

Вежа Ыджыд лунӧн чолӧмалӧм

Православнӧй странаясын йӧзкостса обычайяс

Россияын, Белоруссияын, Украинаын да асыввыв славянаса ареаллӧн мукӧд странаын паськалӧма кулич, рыся пасха да краситӧм колькъяс дасьтӧм. Ыджыд лунся сёянсӧ пырджык вежӧдӧны вичкоын, тшӧкыдджыка Ыджыд субӧтаӧ либӧ Ыджыд лунся литургия бӧрын. Ӧткымын регионын ворсӧны колькъясӧн, вежласьӧны козинъясӧн да кытшовтӧны керкаяссӧ Ыджыд лунся чолӧмалӧмъясӧн (тайӧ кольӧма гортын Ыджыд лунся кевмысян обычайысь)[51].

Грецияын да балканскӧй мукӧд странаын сідзжӧ краситӧны кольк, пӧжалӧны Ыджыд лунся нянь да дасьтӧны яя сёян[52].

Рытыввывса христианскӧй странаясын йӧзкостса обычайяс

Францияын, Италияын, Испанияын да Португалияын да мукӧд католическӧй канмуын Ыджыд лунӧ тшӧкыда мунӧны уна йӧза шествиеяс. Ӧткымынлаын котыртлӧны процессияяс, кӧні участвуйтысьяс нуӧны Кристослысь, Ен Мамлысь да вежаяслысь ӧбразъяс, а сідзжӧ петкӧдлӧны Ыджыд лун водзвывса вежонлысь лоӧмторъяссӧ. Уна регионын кольӧмаӧсь на шоколад колькъяс, Ыджыд лунся кӧчьяс да тулыслысь да выльмӧдӧмлысь декоративнӧй символъяс козьналӧм. Испанияын да Италияын пӧжалӧны Ыджыд лун кежлӧ торъя нянь. Примитӧма сідзжӧ и гажлы сиӧм гортса трапезаяс[50].

Протестантскӧй странаясын Ыджыд лунся традицияясыс тшӧкыдджыка босьтӧны гортса да семьяпытшса нырвизь. Германияын, Великобританияын, Ӧтувтчӧм Штатъясын да Скандинавияын ёна паськалӧмаӧсь декоративнӧй колькъяс, Ыджыд лунся кӧрзинаяс, а сідзжӧ кольк корсян челядьлы ворсӧмъяс[53].

Ӧнія формаяс

XX да XXI нэмъясӧ Ыджыд лунлы сиӧм традицияясыс уна странаын босьтісны содтӧд культурнӧй да ӧтйӧза вежӧртас. Вичкоын служитӧмкӧд ӧттшӧтш ыджыд тӧдчанлун босьтӧны семьяяслӧн чукӧртчылӧмъяс, бурвӧчан акцияяс, фестивальяс, карын шествиеяс да йӧзкостса гӧгӧртас мичмӧдӧм. Уна йӧзлы, кодъяс оз ёна кутчысьны вичко традицияӧ, Ыджыд лун гажыс лои ёнджыкасӧ школаса каникулъяслӧн, туризмлӧн да сезоннӧй кулинарнӧй практикаяслӧн кадӧн.

Пасйӧдъяс

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Неклюдов, К. В.; свящ. Желтов, М.; Петров, А. Е.; Ткаченко, А. А. Пасха // Православная энциклопедия. — 2019. — Т. 54. — С. 695–731.
  2. ↑ 1 2 3 4 Мелитон Сардийский. О Пасхе / / пер. с греч. А.Г. Дунаева. — Мелитон Сардийский. О Пасхе. — СПб.: Алетейя, 1999. — С. 520—694..
  3. ↑ 1 2 Иустин Философ. Диалог с Трифоном иудеем. — пер. и коммент.. — М., 1995.
  4. ↑ 1 2 Светлое Христово Воскресенье. Коротко о празднике, Православный журнал «Фома» (12 рака тӧлысь 2026). Шыӧдчан кадпас: 18 косму тӧлысь 2026.
  5. ↑ 1 2 Аполлинарий Иерапольский. Фрагменты. — Патристика и богословие ранней Церкви. — 2003.
  6. ↑ Послание к Диогнету.
  7. ↑ van Haelst, J. Catalogue des papyrus littéraires juifs et chrétiens (фр.). — Paris, 1976.
  8. ↑ Псевдо-Ипполит. На святую Пасху. — Сочинения древнехристианских авторов. — М., 2000.
  9. ↑ Guerrier, L. Le Testament en Galilée de Notre-Seigneur Jésus-Christ (фр.). — Paris, 1913.
  10. ↑ Ириней Лионский. Письмо к Виктору Римскому. — Церковная история Евсевия Кесарийского. Кн. V. — М., 2010.
  11. ↑ 1 2 3 Евсевий Кесарийский. Церковная история / Ввод. ст., коммент. И.В. Кривушина. — СПб.: «Изд. Олега Абышко», 2013.
  12. ↑ Дидаскалия, т. е. кафолическое учение двенадцати апостолов и святых учеников нашего Спасителя. — Томск, 1913.
  13. ↑ Книга I, Церковная история - Сократ Схоластик - читать, скачать (рус.). Православный портал «Азбука веры». Шыӧдчан кадпас: 10 косму тӧлысь 2026.
  14. ↑ 1 2 3 Паломничество по Святым местам конца IV века. — Православный палестинский сборник. Вып. 20. — СПб., 1889.
  15. ↑ 1 2 3 4 5 6 Renoux, Ch. Lectionnaire arménien de Jérusalem (фр.). — Turnhout, 1971. — Т. 1.
  16. ↑ 1 2 Talley, Th. The Origins of the Liturgical Year (англ.). — New York, 1986.
  17. ↑ Schmitz, P. Die Taufpraxis der Alten Kirche (нем.). — 1975.
  18. ↑ Кирилл Иерусалимский. Поучения огласительные и тайноводственные. — М., 1991.
  19. ↑ Renoux, Ch. Lectionnaire arménien de Jérusalem (фр.). — Turnhout, 1971. — Т. 2.
  20. ↑ Паломничество Эгерии. — Паломничества раннехристианского Востока. — М., 2000.
  21. ↑ Исихий Иерусалимский. Пасхальные гомилии (фр.). — Homélies pascales: Cinq homélies inédites / ed. M. Aubineau. — Paris, 1972.
  22. ↑ 1 2 Petros Chrysologos. Collectio sermonum (лат.). — Corpus Christianorum. Series Latina. — Turnhout, 1981. — Т. 24A.
  23. ↑ Мелитон Сардийский. О Пасхе. — Мелитон Сардийский. О Пасхе / пер. и коммент.. — М., 1979.
  24. ↑ Ориген. Sur la Pâque (фр.). — Paris, 1979.
  25. ↑ 1 2 3 Григорий Богослов. Слово 45, на Святую Пасху. — Творения : в 2 томах / свт. Григорий Богослов, архиеп. Константинопольский. — М., 2007.
  26. ↑ Григорий Нисский. 8 // Слова на Святую Пасху. — Творения святого Григория Нисского.. — М., 1871. — С. 26–91.
  27. ↑ Кирилл Александрийский. Epistulae paschales (др.-греч.). — Patrologia Graeca. — Т. 77.
  28. ↑ Блаженный Августин. Пять пасхальных проповедей - П.С. Озерский, С.А. Степанцов - читать, скачать (неопр.). Православный портал «Азбука веры». Шыӧдчан кадпас: 10 косму тӧлысь 2026.
  29. ↑ Gaudentius. Tractatus Paschales (лат.). — Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum. — Wien, 1936. — Т. 68. — С. 18–101.
  30. ↑ Zeno Veronensis. Пасхальные проповеди (лат.). — Corpus Christianorum. Series Latina. — Turnhout, 1971. — Т. 22.
  31. ↑ Coelius Sedulius. Carmen Paschale; Opus Paschale (лат.). — Sedulii Opera omnia. — Wien, 1885. — Т. 1. — С. 1–303.
  32. ↑ Leo Magnus. Пасхальные проповеди (лат.). — Patrologia Latina. — Т. 54.
  33. ↑ Tarchnischvili, M. Grand Lectionnaire de l’Église de Jérusalem (фр.). — Turnhout, 1959–1960.
  34. ↑ McGuckin, J. A. St. Gregory of Nazianzus: An Intellectual Biography (англ.). — Crestwood (NY), 2001.
  35. ↑ 1 2 3 4 Mateos, J. Le Typicon de la Grande Église (фр.). — Roma, 1962. — Т. 2.
  36. ↑ 1 2 Дмитриевский, А. А. Богослужение Страстной и Пасхальной седмиц во св. Иерусалиме IX–X в.. — Казань, 1894.
  37. ↑ 1 2 Дмитриевский, А. А. Древнейшие патриаршие Типиконы: Святогробский Иерусалимский и Великой Константинопольской церкви. — Киев, 1907.
  38. ↑ Bertonière, G. The Historical Development of the Easter Vigil and Related Services in the Greek Church (англ.). — Roma, 1972.
  39. ↑ Пентковский, А. М. Студийско-Алексеевский Типикон 1034 года. — М., 2001.
  40. ↑ Служба в Светлое Христово Воскресение - читать, скачать (рус.). Православный портал «Азбука веры». Шыӧдчан кадпас: 13 косму тӧлысь 2026.
  41. ↑ 1 2 3 4 5 Bertonière G. The Historical Development of the Easter Vigil and Related Services in the Greek Church (англ.). — Rome: Pontificium Institutum Studiorum Orientalium, 1972.
  42. ↑ Дмитриевский А. А. Богослужение Страстной и Пасхальной седмиц во св. Иерусалиме IX–X в.. — Казань, 1894.
  43. ↑ Acta Apostolicae Sedis (лат.). — 1951. — Vol. 43. — P. 128–137.
  44. ↑ Acta Apostolicae Sedis (лат.). — 1955. — Vol. 47. — P. 838–847.
  45. ↑ Ordo Hebdomadae Sanctae instauratus (лат.). — Roma, 1956.
  46. ↑ Sacrosanctum Concilium; Missale Romanum (postconciliarum editiones) (лат.).
  47. ↑ 1 2 Missale Romanum (лат.). — 1970.
  48. ↑ ПАСХА СВЕТЛОЕ ХРИСТОВО ВОСКРЕСЕНИЕ – Литургическая Тетрадка - Библиотека Конгрегации Кларетинов (рус.). claret.ru. Шыӧдчан кадпас: 15 косму тӧлысь 2026.
  49. ↑ Агапкина Т. А., Белова О. В. Пасхальные яйца в обрядности и фольклоре славян. — Москва, 2011.
  50. ↑ 1 2 Easter - ReligionFacts (англ.). Шыӧдчан кадпас: 18 косму тӧлысь 2026.
  51. ↑ 20 Easter Food Traditions Around the World (англ.). Шыӧдчан кадпас: 18 косму тӧлысь 2026.
  52. ↑ Greek Orthodox Easter: Religious Traditions, Customs and Food Habits (англ.). Шыӧдчан кадпас: 18 косму тӧлысь 2026.
  53. ↑ Easter traditions around the world a comparison of Europe and the United States (англ.). Шыӧдчан кадпас: 15 косму тӧлысь 2026.
Босьтӧма "https://kv.ruwiki.ru/w/index.php?title=Ыджыд_лун&oldid=481239"-ысь