Ананьинскӧй культура

Ананьинскӧй культура кӧрт нэм
Локализация	Поволжье
Кадпас	миян эраӧдз VIII—III нэмъяс
Новлӧдлысьяс	Пермяна
Преемственность
Сетчатӧй керамика культура Приказанскӧй культура Быргындинскӧй культура Черкаскульскӧй культура Маклашеевскӧй культура → Пьяноборскӧй культура Гляденовскӧй культура Кара-Абызскӧй культура Ахмыловскӧй культура

Ананьинскӧй культура (котыр) (рочӧн Ана́ньинская культу́ра (о́бщность)) — миян эраӧдз IX—III нэмъяс помса археологическӧй культура (культурно-историческӧй котыр), паськалӧма Шӧр Поволжье мутасын (Ветлуга юсянь Ульяновскӧдз) да Кама ю ковтысын. Асыв-лунвыв периферияын культура памятникъясыс меститчӧны Еджыд юлӧн кывтыд берегъяс пӧлӧн, сылӧн ю вомсянь Бирск карӧдз (Новокабановскӧй, Какрыкуль, Петер-Тау, Аначёвскӧй, Тра-Тау, Трикольскӧй, Новобиктовскӧй кар мылькъяс, Бирскӧй овмӧдчӧмин, Таш-Елга дзебанін). Волга-Камаын да войвывджык районъясын культура памятникъясыс меститчӧны Вой кытшбердса Печӧраӧдз.

Нимсӧ сетӧма Елабуга (Татарстан) бердса Ананьино сикт дорын медводдза восьтӧм дзебанін серти, кутшӧмӧс кодйисны П. В. Алабин да И. В. Шишкин 1858 воын.

Поволжьеын да Улыс Кама бердын ананьинскӧй культуралӧн колясъясыс вошӧмаӧсь миян эраӧдз VI нэмын, мукӧд районъясын — миян эраӧдз III—II нэмъясын.

Тӧдсаӧсь крепиттӧм овмӧдчӧминъяс, кар мылькъяс да дзебанінъяс. Овмӧдчӧминъясысь да каръясысь аддзӧма керйысь вӧчӧм мувывса оланін колясъяс (10×5 м; 12×4 м плӧщадя). Таысь кындзи, Конецгор овмӧдчӧминысь аддзӧма секцияяс вылӧ юклӧм кузь керкаяс.

Перым бердса Болгары грезд дорын меститчӧм Болгарскӧй IX селищелысь да Протасы синхроннӧй дзебанінлысь материальнӧй культурасӧ кадпасалӧма миян эраӧдз III—II нэмъясӧн, сійӧ пырӧ Перымса Кама бердын ананьинскӧй культурасянь гляденовскӧй культураӧ вуджан кадӧ.

Экономика

Йӧзыс ёнджыкасӧ видзӧмаӧсь скӧт, а сідзжӧ вӧралӧмаӧсь, чери кыйӧмаӧсь да вотчӧмаӧсь. Видз-му овмӧсӧн вӧдитчӧмыс ӧнӧдз на стӧчмӧдтӧм, тайӧ юалӧмсӧ ӧні туялӧны. Ёна сӧвмисны сьӧд да рӧма металлургия, бронза кисьтан да дорччан удж, ноксисны и кыӧмӧн, печкӧмӧн, лы да кучик обработайтӧмӧн, дозмук вӧчӧмӧн. Тӧдчана гӧгрӧс пыдӧса, гуран да шнуровӧй орнаментъяса керамика. Овмӧдчӧминъясысь аддзӧны лыысь уна вӧчӧмтор, кутшӧмъяс йитчӧмаӧсь медсясӧ вӧралӧмкӧд (уна сикас формаа ньӧв йывъяс, воста шыяс, кокан йывъяс).

Ананьинскӧй культуралӧн водз кадколастлы лӧсялӧ бронзаысь да кӧртысь вӧчӧм уджалан кӧлуй да оружие. Тӧдсаӧсь сідзжӧ кремнийысь вӧчӧс ньӧв йывъяс да зыртанторъяс. Ананьинскӧй культура вылӧ ёна тӧдчисны Кавказса (колхидо-кобанскӧй), скифскӧй да Евразияса степъьясын кочуйтысьяслӧн асыввывса культураясыс. Торйӧн нин тӧдчанаӧсь ананьинечьяслы Кавказса культура новлӧдлысьяскӧд йитӧдъясыс (уна бокиысь вайӧм изделие). Урчитӧма, мый кӧрт технологическӧя обработайтанногъясыс буретш кавказса традицияясысь.

Дзебанінъяс

Дзебан памятникъясыс петкӧдчӧны мыльктӧм дзебанінъясӧн, мукӧддырйиыс найӧ зэв паськыдӧсь (Важ Ахмыловскӧй дзебанінын вӧлі 1100 сайӧ гу). Медводдзаясын (шуам, Мордваса дзебанін) гуяссянь бокын сулаліс из стела чукӧр, кӧні вӧлі серпасалӧма ӧружие. Миян эраӧдз VI—V нэмъясын найӧс вежисны гуяс вылын стелаяс, кӧні мукӧддырйиыс вӧлі серпасалӧма мужичӧйясӧс ӧружиеӧн либӧ ӧружиетӧг. Ыджыдалӧ дзебанін-гуясын ингумация нуӧдан обряд, кодъяс весьтӧ кыпӧдлісны пуысь вӧчӧм керка-срубъяс. Ёнджыкасӧ гуалӧмаӧсь ӧткӧн, но тӧдсаӧсь и гозйӧн да ӧтвылысь дзебӧмъяс, сюрӧма торйӧдӧм (мӧд пӧв вӧчӧм) да юкӧнъясӧн юр лы гуалӧм. Дзебигӧн мукӧддырйиыс мортсӧ колльӧдлісны яя сёянӧн (мужичӧйяс — вӧв яйӧн, аньясӧс — мӧс яйӧн) да уна сикас кӧлуйӧн, тшӧтш и сёй дозмукъясӧн. Мужичӧйясӧс дзебанінъясын векджык аддзӧны ӧружие, уджалан кӧлуй (шы, кельт, меч, кинжал, ньӧв йывъяс, клевец) да мичмӧдчанторъяс. Аньяслӧн гуясын паныдасьлӧны мичмӧдчанторъяс (браслетъяс, гривнаяс, бляшкаясысь да трубочка-пысӧдъясысь вӧчӧм наборъяс, кутшӧмъясӧс вурисны кучик юркытш вылӧ).

Бронза кинжал. Ананьинскӧй дзебанінын «С» дзебан комплекс. Миян эраӧдз V нэм

Артманног

Ананьинскӧй культуралӧн генезис йылысь юалӧмыс талун кежлӧ кольӧ вензянаӧн. 1960 воясӧ вензисны, медсясӧ, меставывса (сёр бронза) да воӧм (рытыввыв сибырса) компонентъяслӧн ӧта-мӧдлы лӧсялӧм йылысь. А. Х. Халиков чайтліс, мый ананьинскӧй культура «заводитӧма сӧвмыны» приказанскӧйлӧн сёр тшупӧдсянь, талы паныд О. Н. Бадер да В. П. Денисов. В. Ф. Генинг дорйис ананьинскӧй культура артмӧдӧмын уралсайса племяяслысь тӧдчана пайсӧ. Бӧрынджык ананьинскӧй культура вариантъяс артмӧдан подулӧн сідзжӧ кутісны лыддьыны лебяжскӧй да быргындинскӧй важ кадъяс.

Антропология сикас

Ананьинечьяс пӧвстын вӧліны кыдз монголоидъяс (ляпкыдик туша да шыльыд чужӧм), сідзи и Европаса сикас петкӧдлысьяс. Луговскӧй, Ананьинскӧй да Котловскӧй дзебанінъяс вылысь аддзӧм монголоиднӧй юр лыяссӧ колӧ йитны миян эраӧдз VII—VI нэмъяс тшупӧдын Шӧр Поволжье мутасӧ Войвыв да Шӧр Уралбердса обласьтъясысь выль йӧзлӧн воӧмкӧд.

Кыв

Ананьинечьяс ас бӧрсяыс абу кольӧмаӧсь некутшӧм гижӧда памятник, налӧн кыв йылысь нинӧм абу тӧдса. Ӧткымын туялысь чайтӧ, мый ананьинечьяс пырӧмаӧсь финн-йӧгра кыв чукӧрӧ. Эм гипотеза, коді ӧткодялӧ найӧс тиссагетъяскӧд либӧ аргиппейяскӧд, кодъяс йылысь казьтылӧ важ грек историк Геродот, коді шуис, мый найӧ олӧны скифъяссянь да сарматъяссянь асыв-войвывланьджык (бӧръя видзӧдласыс стӧчджык, сы вӧсна мый Геродот пасйыліс, мый аргиппейяслы лӧсялӧ монголоиднӧй ӧблик, а тиссагетъяслӧн ортсыса пертас йылысь нинӧм оз гиж — вермас лоны сы вӧсна, мый найӧ омӧля торъялісны матігӧгӧрса европеоиднӧй племяясысь). Чайтсьӧ, мый ананьинскӧй котырлӧн асыв-войвыв юкӧнас артмӧмаӧсь пермяна (комияслӧн да удмуртъяслӧн пӧль-пӧч), рытыввылас — волгаса финнъяс (марилӧн) пӧль-пӧч), но ӧні кежлӧ генетика боксянь некутшӧм туялӧм абу, мый вермис эскӧдны тайӧ гипотезасӧ.

Пасйӧдъяс

Литература

• Иванов В. А. Археология Южного Урала. Курс лекций. — Стерлитамак: Изд-во Стерлитамак. гос. пед. ин-та, 1993. — 268 с.
• Ашихмина Л. И. Генезис ананьинской культуры в Среднем Прикамье / Сер. препр. «Науч. докл.»: АН СССР, Коми фил. (К VI Междунар. конгр. финно-угроведов). — Сыктывкар: Коми фил. АН СССР, 1985. — 26 с.
• Голдина Р. Д. Древняя и средневековая история удмуртского народа. — Ижевск, 1999. — 26 с.
• Збруева А. В. История населения Прикамья в ананьинскую эпоху. — М.: Изд-во АН СССР, 1952. — 326 с.
• Иванов В. А. Вооружение и военное дело финно-угров Приуралья в эпоху раннего железа (I тыс. до н. э. — первая половина I тыс. н. э.). — М.: Наука, 1984. — 88 с.
• Кузьминых С. В. Металлургия Волго-Камья в раннем железном веке: Медь и бронза. — М.: Наука, 1983. — 257 с.
• Марков В. Н. Ананьинская проблема (некоторые итоги и задачи её решения) // Памятники древней истории Волго-Камья. — Казань, 1994.
• Марков В. Н. Нижнее Прикамье в ананьинскую эпоху (Об этнукультурных компонентах ананьинской общности) // Археология евразийских степей. — Казань: ИИ АН РТ, 2007. — Вып. 4.
• Халиков А. Х. Волго-Камье в начале эпохи раннего железа. — М., 1977.
• Чижевский А. А. Погребальные памятники населения Волго-Камья в финале бронзового — раннем железном веках: Предананьинская и ананьинская культурно-исторические области // Археология евразийских степей. — Казань: РИЦ «Школа», 2007. — Вып. 5.