Удмуртъяс

Босьтӧма Рувикиысь

РНА-лӧн экспертиза

Logo-ran.png
Вӧчӧма экспертиза
Россияса Наукаяс Академияӧн
Паськыдджыка
Aprove.svg

РНА-лӧн экспертиза

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Вӧчӧма экспертиза
Россияса Наукаяс Академияӧн
Паськыдджыка
Удмуртъяс
Ӧнія асним удмурт (лунвыв диалект),
удморт (войвыв диалект)
Лыд да ареал
Ставнас: 581 000

 Россия:
386465 (2021 во) (0.26%)[1], 552299 (2010 во) (0.38%)[2], 636906 (2002 во)[3][4][5]
(0.4 %)

 Казахстан:
5824 (2009 воын йӧзӧс гижалӧм серти)[6][7][8]
 Украина:
4712 (2001 воын йӧзӧс гижалӧм серти)[9]

 Узбекистан:
4200 (2020 во)[10]

 Таджикистан:
635 (1989 во)[11]

 Туркменистан:
600 (2020 во) [10]

 Молдова:
600 (2020 во) [10]

 Беларусь:
481 (2020 во) [12]

 США:
400 (2015 во)[13]

 Кыргызстан:
300 (2020 во)[10]

 Грузия:
209 (1989 во)[11]

 Латвия:
197 (донъялӧма 2023 воын)[14]

 Эстония:
180 (2021 во)[15]

 Азербайджан:
165 (1989 во)[11]

 Литва:
71 (2011 во)[16]

 Армения:
34 (1989 во)[11]
Серпасалӧм
Кыв удмурт, роч
Эскӧм православие, сикт-грездъясын — войтырлӧн Енлы эскан элементъясӧн
Пырӧ  финн-йӧгра войтыр
Рӧдвуж войтыр комияс, перым комияс, мари
Этническӧй чукӧръяс бесермянинъяс
Артмӧм пермяна
Логотип РУВИКИ.Медиа Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа

Удмуртъяс (рочӧн удму́рты, удмурт , удморт[17], уна лыдын — удмуртъёс; важмӧм роч ним — вотяки́, отяки, воть, отяцкая чудь) — финн-йӧгра войтыр. Удмуртъяслӧн медматысса рӧдвужыс — комияс да перым комияс, ӧтлаын найӧ артмӧдӧны финн-йӧгра кыв семьялысь перымса вож.

Гӧгӧрвоӧдӧм

Удмуртъяс олӧны Россиялӧн Европа юкӧнын, ёнджыкасӧ Урал горулын, Кама ю костын да Вятка кывтыдын. Унджыкыс олӧны Удмурт Республикаын да лоӧны тайӧ регионын вужвойтырӧн. Сідзжӧ удмурт диаспора олӧ Башкирияын, Татарстанын, Киров обласьтын, Перым крайын да мукӧд регионын[18].

Удмуртъяс кыв принцип серти юксьӧны куим ыджыд этническӧй группа вылӧ: лунвыв, войвыв да шӧр. Торйӧн торъялӧ бесермянскӧй сёрнисикас. Кывйын торъялӧмъяс кындзи тайӧ группаясыслӧн эмӧсь и материальнӧй культураын аслыспӧлӧслунъяс[19].

Антропология боксянь удмуртъяс артмӧдӧны кыв серти рӧдвуж пӧвстас торъя сикас — вятка-камаса — коді артмӧма европеоиднӧй да монголоиднӧй расаяслӧн сложнӧя сорласьӧм бӧрын. Европаса йӧзлы лӧсялысь ӧблик кындзи, удмуртъяслы лӧсялӧ и сійӧ, мый уналӧн юрсиыс гӧрд.

Медшӧр религияыс — православие, сиктъясын эм тшӧтш и христианаӧдзса эскӧм колясъяс. 2021 воын йӧзӧс гижалӧм серти Россияын олӧма 386 465 удмурт[20].

Этноним

«Удмурт» кыв артмӧм йылысь эм некымын гипотеза. С. К. Белыхлӧн да В. В. Напольскихлӧн видзӧдлас серти, кывсӧ ставнас босьтӧма иран кывйысь (ant(a) -mart(a), мый веськыда вуджӧдӧмӧн лоӧ «окраинаса морт, суйӧрдорса олысь»[21][22].

Зыряна да вотякъяс традиционнӧй паськӧмын. 1862 во

Мӧд видзӧдлас серти «удмурт» кыв артмӧ кык юкӧнысь: -уд- (гӧгӧрвотӧм семантикаа) да -мурт «морт, мужичӧй» (та вӧсна тайӧ этнонимсӧ ӧткымын туялысь вуджӧдӧны роч кыв вылӧ кыдзи «уд племяысь морт; удса морт» ). Воддза роч нимыс — вотякъяс (отякъяс, воть) — артмӧма сійӧ жӧ -уд- вужсяньыс, кыдзи и «удмурт» нимыс (но мари одо кыв пыр — «удмурт»)[23].

Удмуртъяслӧн эм тюрк боксянь пасйӧм — ар. XIV нэмся роч ӧшмӧсъясын казьтывсьӧны «аръяна, арскӧй йӧз». Документъяс серти аръянаӧс, арскӧй ӧксыясӧс да арскӧй йӧзӧс пасйӧма Улыс Камабердын — Казаньбердын да Улыс Чепцаын. Тані тӧд вылӧ босьтӧны арскӧй да каринскӧй (чепецкӧй) тотараӧс, Арск кар дорын (Волжскӧй Булгариялӧн, а сэсся и Казанскӧй ханатлӧн, важ удельнӧй шӧрин) олысьясӧс либӧ сэтысь петӧм йӧзӧс. Но арскӧй йӧз пӧвстын удмуртъяслӧн олӧм йылысь веськыд индӧдъясыс ӧшмӧсъясын абуӧсь[24].

Удмуртъяс йылысь медводдза казьтылӧмъясысь ӧти паныдасьлӧ араб путешественник Абу-Хамид ал-Гарнатилӧн уджъясын, ХII нэм. Литератураын «удмурт», «удморт» нимыс паныдасьлӧ сӧмын ХVIII нэмсянь[25].

Антропология

Антропология характеристикаяс серти удмуртъясӧс пыртӧны уралса ичӧт расалӧн субуралса (вятка-камаса) сикасӧ. Тайӧ сикасыслы ёна лӧсялӧ европеоиднӧй ӧблик, неуна монголоиднӧй. Та йылысь сідзжӧ висьталӧны Удмуртияын рытыв-лунвыв районъясса да рытыв-войвыв Татарстанса дзебанінъясысь юр лыяслысь краниологическӧй муртӧсъяссӧ туялӧмъясыс, кӧні XVII—XIX нэмъясӧ вӧлӧма удмуртъяслӧн чайтана чужаніныс[26]. Налӧн антропология комплекслы медся матынӧсь перым комияс.

Ӧтувъя удмурт кытшын торъялӧ шӧр чепецкӧй группа, кодлӧн мыгӧрыс матыс асыввыв балтикаса сикаскӧд (карелъяскӧд, ижораяскӧд да коми-зырянакӧд), кутшӧм важӧн вӧлі паськалӧма Европа мутасын. Чайтӧны, мый талы помканас вӧлі войвыв удмуртъяс пытшкын чепецкӧй культура кутысь кольӧм олысьяслӧн разалӧмыс[26].

Ӧнія лунвыв удмуртъяслы лӧсялӧ уралоиднӧй сора европеоиднӧй мыгӧр. Мужичӧйяс шӧркодь тушааӧсь, налӧн суббрахикефальнӧй формаа гырысь юр чашка, кузьмӧс шӧркодь паськыд чужӧм, улыс черлыыслӧн шӧркодь пасьтаыс тӧдчымӧн ыджыдджык плеш пасьтасьыс, нырыс паськыд, вомдоръясыс шӧркодь кызтаӧсь, юрсиыслӧн да синъясыслӧн пигментацияыс шӧркодь, найӧ ёнджыка гӧрд юрсиаӧсь. Мирын буретш удмуртъяслӧн медся ыджыд «индексыс» юрсилӧн гӧрд рӧм серти. Гӧрд юрсиа удмуртъяс лыд серти вевтыртӧны кельтъясӧс. Тошкыс сӧвмӧма шӧркодя, син юкӧныс лӧсялӧ европеоиднӧй сикаслы, та дырйи син потасыс кутшӧмакӧ векняммӧма, эпикантусыс паныдасьлӧ шоча, чужӧм мыгӧрыс бур, абу паськыд бандзиба, нырыс бура чурвидзӧ, шоча паныдасьлӧ кусыньтчӧм нырвыв.

Аньясын европеоиднӧй сикаслы лӧсялысь алыспӧлӧслунъясыс чинӧны, сы вӧсна мый тыдалӧ Волга-Камаса олысьяслы лӧсялана субуралса (уралоиднӧй) пертасыс: чинӧ тушалӧн, юрлӧн да чужӧмлӧн ыдждаыс, торйӧн нин кузьта ногыс, чужӧм формаыс «векнялӧ», юрсиыс пемдӧ, ёнджыка лӧсялӧ форма серти топыд юрси, эпикантус да кусыньтчӧм нырвыв, чужӧм мыгӧрыс абу нин сэтшӧм стӧч да бур, содӧ бандзиб да чинӧ ныртшуп[27].

История

Удмурт этнослӧн артмӧмыс помасьӧ миян эраса I—II сюрс вояс кежлӧ. Чайтӧны, мый мутасыс, кӧні мунісны удмуртъяслысь этническӧй ӧткотыр артмӧдан процессъясыс, вӧлі лунвыв Камабердын да лӧсяліс ӧнія Татарстанлӧн рытыв-войвыв районъяслы, Киров обласьтса асыв-лунвыв районъяслы да Удмуртияса рытыв-лунвыв районъяслы[28]. Та йылысь висьталӧ Вятка—Кама крайын ХVI нэмӧдз вӧвлӧм медся важ удмурт рӧдъяслӧн овмӧдчӧмыс (Дурга, Дцкъя, Жикъя, Какся, Можга, Омга, Пельга, Пурга, Салья, Сцръя, Сюра, Тукля, Уча, Чабъя, Чола, Шудья, Эгра, Юмья). А сідзжӧ удмурт кывйын эмӧсь ӧткымын протославянскӧй заимствуйтӧмъяс, кутшӧмъяс эскӧдӧны протославянскӧй олысьяскӧд топыд йитӧдъяссӧ, кодъяс кольӧмаӧсь Улыс Камабердын Именковскӧй археология культуралысь памятникъяссӧ (миян эраса IV—VII нэмъяс).

Волга-Урал регионын удмуртъяслӧн овмӧдчан мутас. 2010 воын Ставроссияса йӧзӧс гижалӧм серти

Миян эраса II нэм заводитчигӧн артмӧны топыд йитӧдъяс булгара да удмуртъясысь ӧткымын войтыр костын. Тадзи пансьӧ бесермянинъяслӧн этно-сословие котыр сӧвмӧмыс. Тайӧс эскӧдӧ сійӧ, мый удмурт кывйын эм булгараысь унакодь заимствуйтӧм кыв. Ару обласьт йылысь, коді вӧлі Булгария кипод улын, гижліс путешествуйтысь араб Абу Хамид аль-Гарнати 1135/6 вося тӧлын Булгарияӧ волігӧн[29]. Но эмӧсь и водзджык гижлӧм ӧшмӧсъяс, кутшӧмъяс эскӧдӧны тайӧ этнополитическӧй юкӧнлысь эмлунсӧ. Хазарскӧй каган Иосифлӧн письмӧын, мый лӧсялӧ 960-ӧд вояслы, сыӧн индӧм войтыр лыдын, кодъяс олӧны «Итиль ю дорын», казьтывсьӧ и «ар» войтыр[30]. Арскӧй му йылысь казьтывсьӧ и 1379/80 вося роч летописьясын. 1469 вося летописьясын Вотятскӧй му йылысь гижӧма, кыдзи Казанскӧй ханстволӧн юкӧн йылысь[31]. Монголъясӧн Булгариясӧ пасьвартӧм бӧрын удмуртъяс водзӧ колонизируйтісны Вятка—Кама юяс костса районъяссӧ. Вӧр ылтасъяссӧ босьтісны гӧрӧм улӧ Кильмезь, Вала, Умяк, Тойма, Иж юяс да налӧн вожъяс пӧлӧн, медсясӧ войвывлань да асыв-войвывлань.

XV нэмлӧн мӧд джынсянь заводитчӧ удмуртъяслӧн «ватка» (мӧд ногӧн кӧ, Вятка муын олысь удмуртъяс; удмурт-вятчанаяс) мутас котыр артмӧм, кытчӧ пырисны Улыс Вяткаысь петӧм йӧз, кодъяс вӧліны Дурга, Сюра, Чабъя да Чола рӧдъясӧ пырысьясӧн. Удмуртъяскӧд тшӧтш Вяткаӧ вуджис и бесермянинъяслӧн юкӧн. Ӧткымын историклӧн висьталӧм серти, 1462 воын Иван ІІІ сетіс Мангытскӧй юртаса Нукус улусысь петлӧм Кара-беклы Вятка да Слободское каръяссянь неылын меститчысь поместье, а веськӧдлӧм улӧ тшӧктіс босьтны йӧзӧс «суйӧр сайысь» (сэки татшӧмӧн вӧлі Казанскӧй ханстволӧн Арскӧй юкӧн)[32].

XVI нэм заводитчигӧн босьтчӧны вӧдитны Чепецкӧй ковтыс, коді таӧдз кык нэм гӧгӧр, Чепецкӧй археология культураын медбӧръя оланінъяс бырӧм бӧрын (IX—XIV нэмъяс), кольліс пӧшти овтӧмӧн[33]. Чепцыӧс колонизируйтӧмӧ пырӧдчисны «ватка» удмуртъяс да бесермянинъяс, кодъяс кывтісны катыдлань, да «калмезы» удмуртъяс, кодъяс локтісны Вылыс да Шӧр Чепцыӧ Кильмезь ковтысысь. Кольӧм грамотаяс серти тайӧ процессыслы отсалісны сыӧн интересуйтчысь каринскӧй ӧксыяс — Кара-беклӧн быдтасъяс, кодъяс XVI нэм заводитчигӧн босьтісны Иван ІІІ-сянь «Чепца ю йывсяньыс ю вомӧдзыс»[34].

Войвывса удмуртъяс пырисны Роч канмуӧ (Вятка му помӧдз ӧтлаӧдӧм бӧрын) XV нэм помын (1489 во), эк, кор удмуртъяслӧн лунвыв юкӧныс — ары, Арскӧй му — ХVI нэм шӧрӧдз мынтіс вуз-вот булгаръяслы. ХVI нэмын лунвыв удмуртъяс заводитісны вуджны Казанскӧй ханствоысь Вяткаӧ. Удмурт муяс тырвыйӧ пырисны Роч канмуӧ 1552 воын Казань усьӧм бӧрын[35]. Казанскӧй ханстволӧн Роч канмуӧ пырӧм бӧрын тыдовтчис удмуртъяслӧн мӧдлаӧ овмӧдчӧм серти нӧшта ӧти туйвизь — Буйско-Таныпскӧй кыкюкост (башкыр муяс).

Удмуртъяслӧн ӧнія олан картаыс артмӧма сӧмын ХVIII нэм заводитчигкежлӧ. 1780 воын Вятка да мыйтакӧ Казань да Свияжск провинцияясысь вӧлі котыртӧма Вяткаса наместничество, 1796 восянь — Вятка губерния. Тайӧ кадсяньыс удмурт войтырлӧн унджык юкӧныс кутіс овны ӧти административнӧй единица пытшкын. Вятка губернияын удмуртъяс овлісны Елабужскӧй, Глазовскӧй, Сарапульскӧй, Малмыжскӧй, Уржумскӧй да Вятскӧй уездъясын.

1897 воын Ставроссияса йӧзӧс гижалӧм серти удмуртъяс (чужан кывйыс — вотяцкӧй), овлӧмаӧсь татшӧм губернияясын[36]:

Губерния Мужичӧйяс Аньяс Ставыс
Вятка 185515 192378 377893
Уфимскӧй 11457 11050 22507
Казанскӧй 4892 4787 9679
Перым 3304 3201 6505
Самара 1028 1090 2118
Мукӧд губерния 2179 89 2268
Ставнас империяын 208375 212595 420970

На лыдысь карын оліс 2245 морт (либӧ став йӧз лыдысь 0,53 %)[36].

РСФСР -са ВЦИК-лӧн 1920 во вӧльгым тӧлысь 4-ӧд лунся декретӧн вӧлі котыртӧма Вотскӧй асвеськӧдлан обласьт[37]. Сэтчӧ пырисны Сарапул, Воткинск, Елабуга, Бондюга, Кизнерскӧй район. Вотскӧй асвеськӧдлан обласьтысь бокын коли 100 сюрс удмурт[35].

ВЦИК-са Президиумлӧн 1932 во тӧвшӧр тӧлысь 1 лунся шуӧмӧн Вотскӧй асвеськӧдлан обласьтсӧ вӧлі нимтӧма Удмурт асвеськӧдлан обласьтӧн[38]. 1934 во ӧшым тӧлысь 28-ӧд лунӧ Ставроссияса шӧр олӧмӧ пӧртан комитетса Президиумлӧн шуӧмӧн Удмурт асвеськӧдлан обласьт лоис Удмурт Асвеськӧдлан Сӧветскӧй Социалистическӧй Республикаӧн (УАССР)[39]. УАССР-са Медвылыс Сӧветлӧн 1991 во йирым тӧлысь 11-ӧд лунся шуӧм серти Удмурт Асвеськӧдлан Сӧветскӧй Социалистическӧй Республикаӧс нимтісны Удмурт Республикаӧн[40].

Кыв да гижӧд

Медколан гижӧд: Удмурт кыв

Удмурт кыв (роч кывкӧд тшӧтш) лоӧ Удмуртияын канму кывйӧн. 1932 воӧдз официальнӧй нимыс вӧлі вотяцкӧй либӧ вотскӧй кыв. Пӧшти ставныс, кодъяс сёрнитӧны удмурт кыв вылын, сёрнитӧны кык кывйӧн. Сідзжӧ паныдасьлӧны удмурт-тотар кык кывйӧн да удмурт-тотар-роч куим кывйӧн сёрнитан случайяс.

Ӧнія литература кывйыс — войвыв да лунвыв, а сідзжӧ бесермянскӧй сёрнисикасъяс сорлалӧм шӧр сёрнисикасъяслысь аслыспӧлӧслунсӧ тӧд вылӧ босьтӧмӧн. Став диалектыс оз ёна торъявны ӧта-мӧдсьыс — медсясӧ фонетика боксянь; но йӧзыс гӧгӧрвоӧны ӧта-мӧднысӧ.

Мукӧд перым кывъясысь удмурт кыв торъялӧ сыӧн, мый кывйын ударениеыс усьӧ бӧръя слог вылас, кадакыв морфологияыс аслыспӧлӧс да кадакывъяслӧн эм кык мортасян форма. Ӧнія литературнӧй удмурт кывйын 15 вежлӧг: 8 субъектно-объектнӧй (синтаксическӧй) да 7 ина (локальнӧй). Вежлӧгъяс серти вежласьӧ став эмакывйыс, но ловъя эмакывъясӧн ина вежлӧг формаясын оз вӧдитчыны[41]. Удмурт кывлӧн фонетикалы лӧсялӧ шыяссӧ стӧча шуӧм. Тайӧ кокньӧдӧ кыв велӧдӧмсӧ. Фонема система артмӧма 7 гласнӧйысь да 26 согласнӧйысь (оз лыддьыны роч кывйысь босьтӧмъяссӧ).

Гижӧд сӧвман тшупӧд серти удмурт кыв пырӧ важ гижан кывъяс лыдӧ[42]. Ӧнія гижӧд подулын — графика система, кутшӧмӧс 1897 воын примитісны Казаньса издательяс. Сійӧс лӧсьӧдӧма модернизируйтӧм роч алфавит серти диакритикаа содтӧд глифъясӧн вӧдитчӧмӧн (мыйтакӧ босьтӧма Ильминскийлӧн гижӧдысь)[43]. Ф ф, Х х, Ц ц, Щ щ шыпасъяссӧ удмурт анбурӧ пыртӧмаӧсь сӧмын 1930-ӧд вояс заводитчигӧн да помӧдз вынсьӧдӧмаӧсь 1937 воын кыв конференция вылын. Сэксянь сійӧ эз вежсьы, стӧчмӧдсис сӧмын орфографияыс[44].

Удмурт анбурын 38 шыпас — роч анбурысь 33 шыпас, содтӧд нӧшта вит шыпас «умлаут» диакритическӧй пасӧн (кык чут шыпас весьтын): ӝ /d͡ʒ/, ӟ /d͡ʑ/, ӥ /i/, ӧ /ɘ/, ӵ /t͡ʃ/.

Антропонимика

Медколан гижӧдъяс: Удмурт ним  (рус.) (коми и Удмурт овъяс  (рус.) (коми

Удмурт рӧдвуж нимъяс артмӧм йылысь медводдзаысь стӧча гӧгӧрвоӧдӧма 80-ӧд воясӧ на. ХІХ нэмын удмурт учёнӧй Г. Е. Верещагин, коді веськыда лыддьыліс, мый рӧдӧ пырысьяслӧн вужйыс заводитчӧ «пӧрысь пӧльсянь», кодлӧн нимыс либӧ прӧзвищеыс петкӧдлӧ сылысь быдтасъяссӧ[45].

Ӧнія удмурт кывйын рӧд нимъяс артмӧны некымын ногӧн:

  1. пӧль ним дорӧ «выжы» кыв содтӧмӧн — рӧд (Гондыр выжы, Алексей выжы);
  2. пӧль ним дорӧ «пи» кыв содтӧмӧн — пи, быдтас (Быдыпи, Андрейпи);
  3. пӧль ним дорӧ либӧ мӧд пример серти артмӧдӧм рӧд ним дорӧ уна лыда -ос (-ёс) петкӧдлас содтӧмӧн (Гондыръёс, Быдыпиос);
  4. ӧтувъя перым кывйын вӧлі нӧшта уна лыдлӧн куимысь абу этшаджык важ кывйыв, на пиысь ӧтиӧн (-а) ӧнӧдз на вӧдитчӧны перым коми кывйын ӧтвывтан уна лыд пыдди, но удмурт кывйын сыӧн оз вӧдитчыны. Тайӧ чайтӧмсӧ эскӧдӧны татшӧм рӧдвуж нимъяс, кыдзи, Юбер-а, Удэг-а да с.в[46].

Удмуртиялӧн культура

Традиционнӧй да кипод удж

Удмуртъяс ёнджыкасӧ вӧдитлісны му да видзлісны скӧт. Кӧдзисны сю, шобді, зӧр, ид, греча, анькытш, проса, тӧр шепта шобді, пыш, шабді. Видзисны уджалан скӧт, мӧсъясӧс, порсьясӧс, ыжъясӧс, гортса пӧткаӧс. Градвыв пуктассӧ вӧдитісны этша. Сёйӧм вылӧ быдтісны капуста, ӧгурцы, галанка, кушман. Традиционнӧй уджъясӧн лыддьысьлісны: вӧралӧм, чери кыйӧм, мазі видзӧм. Найӧ вотчисны, чукӧртісны турун да вуж[47]. Удмуртъяс сідзжӧ пӧрӧдісны да заптісны вӧр, вийӧдісны сир, перйисны из шом, вӧчисны пу, изісны пызь, нуисны-вайисны йӧзӧс. Бокӧ ветлӧмӧн нажӧвитчӧмыс крестьяна пӧвстын эз паськав. ХVIII нэмсянь Удмуртияын кутіс сӧвмыны металлургия да кӧртулов обработайтан промышленносьт. Вӧлі стрӧитӧма Ижевскса, Воткинскӧй да мукӧд завод.

Аньяс медся ёна печкисны, кысисны да вышивайтчисны. Семьялӧн коланлун вылӧ дӧраяссӧ дзоньнас вӧчлісны ки помысь, кымынкӧ дӧра вузалісны. ХІХ нэм помын — ХХ нэм заводитчигӧн гортын дӧра вӧчӧмыс лои кипом уджӧн. Висьталӧны, мый «вотскӧй сукманина да сера дӧра» вӧліны медся бурӧн вӧснилун, мичлун да донтӧмлун серти[48]. ХІХ нэмын артмисны йӧзкостса искусствоын сэтшӧм сикасъяс, кыдзи вышивайтчӧм, серӧн дӧра кыӧм (ковёръяс, кузь вольӧсъяс, шебрасъяс), серӧн кысьӧм, пу вундалӧмӧн серӧдӧм, кысьӧм, сюмӧд вылӧ личкалӧмӧн сер вӧчӧм. Вышивайтчисны дӧра вылын гарус, шӧвк да бумазея сунисӧн, мишураӧн. Орнамент — геометрическӧй. Войвыв удмуртъяслӧн еджыд рӧм вылын медся ёна позьӧ аддзыны гӧрд, перкаль да сьӧд рӧмъяс. Лунвывсаяслӧн — тюркъяс тӧдчӧм улын вышивайтчӧмыс полихромнӧйджык. ХІХ нэмын вышивайтчӧмсӧ вежӧ серӧн дӧра кыӧм. Удмуртъяс серӧн кысьӧны ӧнӧдз на. Кыӧны чувки, носки, кепысь, юр кышӧд.

Удмурт культураын ыджыд тӧдчанлун босьтӧ рӧдвуж да суседъяс костын ӧта-мӧдлы отсасьӧм (удмурт веме). Веме чукӧртлісны сэк, кор колӧ вӧлі ыджыд отсӧг мувывса уджъяс дырйи, стрӧйбаяс кыпӧдігӧн да мукӧд коланлун дырйи, мый помасьліс праздничнӧй трапезаӧн.

Традиционнӧй удмурт йӧзкотырын медшӧр социальнӧй котырӧн вӧлі суседъяслӧн му котыр (удмурт бускель). Котырӧ ӧтувтчис некымын рӧдвуж семья. Кызвыннас найӧ олісны торйӧдлытӧм ыджыд семьяясӧн, кодъяслӧн вӧлі ӧтувъя эмбур, му юкӧн, найӧ нуӧдісны ӧтувъя овмӧс да олісны ӧти усадьбаын. Торйӧдчӧм семьяяс ХІХ нэм шӧрӧдз овмӧдчылісны рӧдвуж усадьба гӧгӧр, артмӧдлісны чукӧра овмӧдчӧмин либӧ рӧдвуж позъяс (удмурт бӧляк, иськавын). Та дырйи кольлісны ӧтувъя овмӧслӧн ӧткымынторъяс — бӧлячнӧй муяс, гумлаяс, пывсянъяс. ХІХ нэм мӧд джынсянь веськӧдланкотырса индӧдъяс серти вӧлі пыртӧма уличаяс серти юклӧм, кор рӧдвужыслы колӧ вӧлі овмӧдчыны орччӧн, улича артмӧдӧмӧн. История боксянь артмӧм посёлокъясӧн удмуртъяслӧн вӧліны грездъяс, сиктъяс, пӧчинокъяс. Найӧ сулалісны сьӧрсьӧн-бӧрсьӧн ключьяс дорын да посни юяс пӧлӧн, мый вӧлі зэв тӧдчана мельничаяс стрӧитӧм боксянь[47]. Удмуртъяслӧн вӧлі овмӧдчанін бӧрйӧм серти торъя обряд. Та могысь шаман (удмурт туно) либӧ тун (удмурт вӧсясь) бӧрйыліс гӧрд либӧ еджыд ӧшкӧс, кодлӧн сюръяс вылӧ крепитлісны вежа кӧш (удмурт сюмык ), да лэдзлісны сійӧс, кытчӧ сійӧ сувтлывліс — сэні и кыпӧдлісны грездсӧ. Татшӧм жӧ обряд нуӧдлісны вежаин бӧрйигӧн[49].

Вотячка. ХVIII нэм пом
Фёдор Солнцев. Вотячка. 1838 во

Оланін да оланног

Удмуртъяслӧн усадьба вылын стрӧйбаясыс сулалісны П-ногӧн, артмис ыджыд восьса йӧр (удмурт гидкуазь). Йӧрлысь уличвыв боксӧ йитіс дзиръя да керйысь вӧчӧм потшӧс. Дзиръясӧ кутісны муӧ сюйӧм зэв гырысь сюръяяс, мыйяс вылӧ ӧшӧдлісны тьӧсысь ӧдзӧс пӧвъяс, найӧс вевттьывлісны кык сигӧра вевтӧн. Кӧть и дзиръяыс вӧлі зэв ыджыд, сійӧ эз вӧв кутшӧмкӧ кутӧдӧн ортсыса гӧгӧртассьыс. Тайӧс эскӧдӧ сійӧ, мый томансӧ сэтчӧ некор эз ӧшӧдлыны.

Удмуртъяслӧн керка йӧрын пырджык вӧлі: керка (тайӧ кык юкӧнысь артмӧм стрӧйба: керкаысь (удмурт корка) да кӧдзыд посводзысь (удмурт корказь), ӧти либӧ кык судта чулан (удмурт кенос), нянь да сёян-юан видзан амбар (удмурт ю кенос), гид (удмурт гидкуа), пывсян (удмурт мунчо), кӧбрӧг (удмурт йӧгу), пес да овмӧс кӧлуй видзан лэбув (удмурт липет ул, лапас). Быд йӧрын вӧлі енлы кевманін (удмурт куа, куала), кӧні семьяыс кевмысис[50].

ХІХ нэм помӧдз удмурт керкаяс стрӧитлісны подувтӧг. Сирӧн мавтӧм медводдза кер радсӧ пуктывлісны веськыда муас. Керкаын эз вӧв тшын петанін, мӧд ногӧн кӧ, вӧлі сьӧд керка (удмурт ӵын корка). Татшӧм керкаяслӧн вевтыс куйліс «сомца» вылын, кутчысьліс «курицаӧн» да мукӧддырйи содтӧд кутлісны «огнивоӧн». Татшӧмторъясыс сетісны позянлун кыпӧдны керкасӧ дона кӧрт тувъястӧг, а сісьмӧм юкӧнъяссӧ позис кокниа вежны. XIX нэм помын — XX нэм заводитчигӧн удмуртъяслӧн оланін — тайӧ сруб сяма керка. Керка подулӧн вӧліны пожӧмысь «улӧсъяс», найӧс сувтӧдлісны пельӧсъяс улас да медводдза кер рад шӧрӧ. Изйысь либӧ кирпичысь подувъясӧн керкаясыс кыптісны ХХ нэм заводитчигӧн медся озыра олысь крестьяналӧн.

Стенъяс лэптігӧн удмурт керка вӧчысьяс вӧдитчисны пельӧсъяссӧ медся важ кераланногӧн — улыс керйысь гӧгрӧс пельӧссӧ кералӧмӧн. Пазаяссӧ вевттьылісны нитшкӧн да пакляӧн. Тайӧ ногыс вӧлі бур сыӧн, мый срубыс пӧшти эз пуксьы. Керкаясыс быдлаын вӧліны ӧти судтаӧсь. Удмуртиялӧн лунвыв юкӧнъясын серти войвыв да шӧр юкӧнъясын стрӧитчисны джуджыдджык улыс кума керкаяс. Гӧбӧч пытшкын (удмурт гулбеч) стен пӧлӧныс вӧлі лӧсьӧдӧма мудӧд: ортсыса мудӧдсӧ удмуртъяслысь абу пасйӧма. Джоджсӧ да пӧтӧлӧксӧ тэчлісны пыран ӧдзӧссянь мӧдар стенлань. Удмуртъяслӧн мӧвпсямын торъя ин босьтліс матич (удмурт «мумыкор»): «мумы» удмурт кыв вылӧ вуджӧдӧмӧн петкӧдлӧ мамӧс, мӧдыс — «кор» — кер. Мумыкор помъяс улӧ пуктӧны гӧн да эзысь сьӧмпас, медым матич вермис кокниа да лӧсьыда кутны ыджыд сьӧктасӧ. Ӧнӧдз на эм уна висьталӧм, кутшӧмъяс йитчӧмаӧсь мумыкорлӧн гӧгӧрвотӧм либӧ видзан вынкӧд. Шуам, керкаын кевмысьны позьӧ сӧмын енув пельӧссянь матичӧдз. Либӧ эм обычай, кор салдатпу-рекрут тувъялӧ матич бердас шӧвк лентаӧн эзысь сьӧмпас (удмурт туг), медым матичыс сійӧс видзис[51].

Керка вевтыс (удмурт липет) вӧлі кык сигӧра, сомцы вылын. Вевтсӧ вӧчлісны тьӧскысь. Овмӧс стрӧйбаяс вевттьӧм могысь паськыда вӧдитчисны идзасӧн да нинӧн. Ӧти либӧ кык неыджыд ӧшиньсӧ, кутшӧмъясӧс тупкывлісны «кыскӧмӧн» либӧ пӧвторйӧн, керавлісны орччӧн сулалысь кык керйын налӧн кызтаысь джынвыйӧ, да пырджык найӧ видзӧдісны йӧрӧ. Удмурт сьӧд керкаяслы лӧсяліс сійӧ, мый тайӧ ӧшиньясыс сулалісны симметриятӧг. Кыскӧмӧн тупкысян ӧшиньяс кындзи вӧліны и куричьясӧн дорӧсалӧм ӧшиньяс. Найӧс тупкисны ӧш куӧн либӧ прӧстӧ лёк дӧраӧн. Вӧліны и веськыд пельӧса ӧшинь пӧдӧдъяс. Кӧдзыд кадӧ вой кежлас ӧшиньяссӧ тупкывлісны ортсысяньыс идзас вольӧн. Пыранінысь веськыдвылын, банладор стенлы вомӧн сулаліс сёй пач (удмурт гур), лунвыв районъясын — мавтӧмӧн пуктӧм пӧртйӧн, войвыв районъясын — пачводзын горйӧн (удмурт уӵог) да ӧшӧдӧм пӧртйӧн[52].

Керкалӧн бӧръя юкӧнас площадьлӧн коймӧд юкӧн весьтын меститчис пӧлать, кытчӧ кайисны ӧдзӧс дорын сулалысь пос кузя. Стенъяс пӧлӧн сувтӧдлісны зэв паськыд лабичьяс, на весьтын стенъяс пасьтала ӧшалісны джаджъяс. Пельӧсъясӧ лӧсьӧдлісны наръяс, бӧрынджык на пыдди лоины пу крӧватьяс. Вӧрзьӧдны позяна мебельыс вӧлі зэв этша: пызан, улӧс, шочиника дозмукъяс вылӧ шкап[53]. Керкаын дзик ӧти улӧсыс (удмурт пукон) лыддьыссис кӧзяинлӧн, та вӧсна семьяӧ мукӧд пырысьлы оз вӧлі позь пукавны сы вылын. Пызан (удмурт ӝӧк) вӧлі петкӧдлӧ, мый овмӧсын тыр-бур олӧм, да семьяӧс, сы вӧсна мый ӧтувтіс ас гӧгӧрыс ставнысӧ. Та вӧсна пызан вылын пыр сулаліс сов доз да куйліс нянь тупӧсь.

Керка пытшкын вежӧсъяс эз вӧвны. Но торъя пельӧсъяссӧ, обычай серти, индывлісны семьяӧ гӧтыра пырысьяслы. Войвыв удмуртъяслӧн керкаыс эз юксьыв мужичӧй да нывбаба юкӧнъяс вылӧ; лунвывсаяслӧн — пачводздорыс (кӧть и эз ӧградитны) шусьыліс ань джынйӧн (удмурт кышно пал), та вӧсна абу лӧсьыд лоны сэні мужичӧйяслы да бокӧвӧй йӧзлы.

Керкаын ӧдзӧс (удмурт ӧс) — магическӧй вежӧртаса. Вой кежлас ӧдзӧсъяссӧ пӧдлалӧм бӧрын удмуртъяс шыӧдчывлісны енъяс дорӧ корӧмӧн видзны керкасӧ кортӧм гӧсьтъясысь, пеж вынъясысь да висьӧмъясысь. Важӧн, гӧг да ӧдзӧс вежӧртасъяссӧ ӧткодялӧм могысь, пузчужӧм кагалысь гӧгсӧ керыштлісны порог дорын. Ӧнӧдз на удмурт, ылі туйӧ мӧдӧдчигӧн, вуджӧ порог вомӧн, шыӧдчӧ Инмар, Куазю, Кылчин дорӧ да корӧ налысь бур туй. Удмуртъяс некор порог вомӧн нинӧм оз босьтны да оз сетны уджйӧзӧн. Порог вомӧн вуджигӧн оз позь сувтны сы вылӧ. Оз позь вӧлі крапйӧдлыны ӧдзӧсъясӧн, найӧс колӧ вӧлі пӧдлавны кокньыдика, лӧня[51].

Удмуртъяс ёна эз мичмӧдлыны оланінсӧ ортсысяньыс. Тшӧкыда срублӧн керъясыс эз вӧвны ӧткодь кузьтаӧсь да найӧс шоча керавлісны; карнизъясыс вӧліны шыльыдӧсь, найӧс эз мичмӧдны ни серӧн, ни серпасӧн. Та дырйи чулан сюръяяссӧ (удмурт кеноса) вӧчисны зэв мича. Медся паськалӧм мичмӧданторйӧн вӧлі диагональнӧй тас, сійӧ артмӧдіс ромб сяма сер. Серӧдӧм карнизъяс да дзиръяяс лоисны XX нэмын.

Удмуртъяслӧн медся важ стрӧйбаясысь ӧтиӧн лыддьыссьӧ клеть (удмурт кенос). Аслас тэчас да торйӧн нин функциональнӧй аслыспӧлӧслунъяс серти тайӧ стрӧйбаыс ӧткодь скандинавияса войтырлӧн стрӧйбаяскӧд. Тайӧ висьталӧ удмурт пӧль-пӧчьяслӧн накӧд важӧнсянь на топыд йитӧдъяс йылысь[54]. История боксянь сӧвмӧм чӧжӧн кенос вежсис зэв этша. Кенос вӧлі эз сӧмын чуланӧн, но и гожся узьланінӧн. Пемӧсъясысь да ваысь видзчысьӧм могысь стрӧйбасӧ кыпӧдлісны сюръяяс вылӧ. Вочасӧн столбъяс костын уліса прӧст местаӧн кутісны вӧдитчыны да тыртны стрӧйбаӧн. Ӧткымын туялысь видзӧдлас серти, тадзи и артмис кык судтаа кенос — выль, сьӧкыдджык сикас стрӧйба. Семьяын гозъя лыд серти кеноссӧ юклісны керйысь либӧ дӧраысь вӧчӧм вежӧсъяс вылӧ. Ӧти либӧ кык стен пӧлӧн сувтӧдлісны пу наръяс, кутшӧмъясӧс тупкывлісны вонӧн; мукӧд стен пӧлӧн ӧшавлісны паськӧм вылӧ потшъяс. Кенос лыддьыссис аньлӧн жырйӧн. Сэні видзисны аньлӧн уджкӧд йитчӧм уна сикас кӧлуй: кысян стан, печкан да с. в. Кеносын кӧзяканас тырвыйӧ вӧліны ань, мужичӧйяслы эз позь пырны сэтчӧ тшӧктытӧг.

Куа (куала) — аслыспӧлӧс стрӧйба, сійӧ джоджтӧм, пӧтӧлӧктӧм да ӧшиньястӧм. Тайӧ стрӧйбаыс вӧлі быд керка йӧрын да вӧлі семьялӧн кевмысянінӧн да ӧттшӧтш гожся кухняӧн. XIV—XV нэмъясӧдз куала вӧлі удмуртъяслӧн пыр оланінӧн. Куала шӧрын изъясысь тэчсьыліс пач, мый весьтын пу крук йылын ӧшаліс пӧрт. Стенъяс пӧлӧн сулалісны лабичьяс, шуйгаладор пельӧсас да ӧдзӧс дорас — пызанъяс. Водзладор пельӧсас вӧлі ӧшӧдӧма семьялӧн вежаторъяс вылӧ джадж — воршуднӧй кӧрӧбкалы да вись вайӧм вылӧ дозмук тыра кӧрӧблы. Лунвыв удмуртъяслӧн паныдасьліс сёян-юан видзан стрӧйбаӧн куаяс.

Национальнӧй паськӧм да мичмӧдчанторъяс

Удмуртъяслӧн национальнӧй паськӧмыс петкӧдлӧ тайӧ войтырыслысь аслыспӧлӧслунсӧ да зільлунсӧ. Таысь кындзи, видзӧ сійӧс новлысь мортсӧ став лёкторсьыс. Традиционнӧй дӧрӧм-гачлысь торъя элементъяссӧ урчитӧма уна пӧлӧс факторӧн: ань либӧ мужичӧй сійӧс новлӧ, гӧтыра (верӧс сайын) мортыс либӧ абу, кымын сылы арӧс, кутшӧм сылӧн эскӧм серти видзӧдласыс. Удмуртъяслӧн традиционнӧй паськӧмыс медводдзаысь казьтывсьӧ 1726 воын. Мутас серти торйӧдӧны войвыв да лунвыв удмуртъяслысь паськӧм комплектъяс. Тайӧ муясас быд олысьлӧн вӧлі некымын комплект: быдлунъя, либӧ уджалан, праздник да обряд вылӧ паськӧм. Медбӧръяяс лыдӧ пыртлісны дзебсян да кӧлысь паськӧм.

Войвыв удмурт аньяслӧн паськӧмыс — перымса войтырлӧн медся важ паськӧм сикасъясысь ӧти. Тайӧ кизьтӧм дукӧс (удмурт шортдэрем), дӧрӧм (удмурт дэрем, пестросаес). Ассьыс нимсӧ пестросаес босьтӧма сы серти, кыдзи вӧчӧма сосъяссӧ. Сы вӧсна мый дӧрӧмсӧ вурӧма туника сяма еджыд ас кыӧм дӧраысь, соссӧ вурӧма вомӧна визьяса гӧрд-еджыд серӧн кыӧм ас дӧраысь. Дӧрӧмлӧн сьыліладорыс кузьмӧс, бӧждор кузяыс вурӧма вомӧна визьяса гӧрд-еджыд ас кыӧм дӧраысь визь, мукӧддырйи сэтчӧ пыртӧма серӧн кыанторъяс. Комплектӧ содтӧд пырӧ морӧстӧм водздӧра (удмурт азькышет) да аппликативнӧй нагрудник (удмурт муресазь)[55]. Дӧрӧмсӧ пырджык новлісны кизьтӧм дукӧскӧд ӧтув. Сійӧс вӧчлісны дӧрӧм моз жӧ, нёль пельӧса воротника да дженьыдик сосъяса, пельпом вылас вӧлі кузьмӧс вундас, мый пыр тыдаліс дӧрӧмлӧн вышивайтӧм соскыс. Бӧждоръяссӧ, воротниксӧ мичмӧдлісны вышивкаӧн, мукӧддырйи сэтчӧ вурлісны сикӧтш, посни сьӧмпас, каури ракпань; вышивайтӧмкӧд тшӧтш вӧчлісны кумач визь.

Верӧс сайӧ петӧм аньлӧн быд паськӧм гозйын вӧлі ас сикас вышивайтӧм нагрудник (удмурт кабачи). Тайӧ вӧлі 20×30 см ыджда нёль пельӧса дӧра тор, сійӧс дзоньнас вӧлі вышивайтӧма шӧвкӧн. Кабачисӧ пасьтавлісны дӧрӧм вылас, морӧс вундассӧ тупкӧмӧн. ХІХ нэм помын вышивайтӧм нагрудникъяс пыдди лоины аппликативнӧй нагрудникъяс (удмурт муресазь), кутшӧмъясӧс вӧлі вурӧма уна рӧма дӧра торъясысь вышивкаӧн йитӧмӧн. Мукӧддырйи найӧс мичмӧдлісны сьӧмпасӧн да кизьясӧн.

Войвыв удмурткалӧн костюмын быть вӧлі морӧстӧм водздӧра (удмурт азькышет). Найӧс мичмӧдлісны прӧшвиӧн, тачмаӧн, вишивкаӧн. Прӧстӧй лунъясӧ пасьтавлісны сӧмын водздӧра, а праздникъяс дырйи пысалісны сера вӧнь, кытчӧ ӧшӧдлісны кичышкӧд либӧ чышъян (удмурт урдэс кышет).

Нывъяслӧн тшӧкыда паныдасьлысь юр кышӧдӧн вӧлі дӧра шапка, кутшӧмӧс вӧлі мичмӧдӧма кумачӧн да сьӧмпасӧн (удмурт такъя). 10-12 арӧса нывкаяс новлісны гӧгрӧс такъя (удмурт котрес такъя), 14-15 арӧсаяс — кузьмӧс такъя (удмурт кузялэс такъя). Кӧлысь дырйи невеста пасьтавліс кыкнан такъясӧ. Такъя кындзи нывъяс новлісны кумачысь либӧ дӧраысь вурӧм юр кӧртӧдъяс, кутшӧмъясӧс вӧлі мичмӧдӧма вышивкаӧн, дзирдалан чинъясӧн, лентаясӧн, а сідзжӧ еджыд дӧраысь, ситечысь чышъянъяс, праздникъяс дырйи — кашемирысь да шӧвкысь чышъянъяс. Верӧс сайӧ петӧм аньяс плешкӧ кӧрталӧмторъяс да чышъянъяс кындзи новлісны юр чышкӧд (удмурт весяк кышет, йыр котыр), мыйлысь помъяссӧ мичмӧдлісны вышивкаӧн да гӧрд кыӧм визьясӧн[56].

Гожся дукӧс серти тӧвсясӧ вурлісны вундалӧм мышкуӧн, дӧрасӧ коскас чукӧртыштӧмӧн, пытшкӧ вурӧм кузь сосъясӧн клеткаа ас кыӧм дӧраысь (удмурт кильымо шортдэрем). Кизьтӧм дукӧс вылас пасьтавлісны морӧстӧм водздӧра. Новлігӧн сыкӧд тшӧтш пасьтавлісны сійӧс жӧ, мый новлісны гожся паськӧмкӧд, нагрудник да куим пельӧса чышъян кындзи. Тӧвнас новлісны нёль пельӧса чышъянъяс, кутшӧмъясӧс вӧлі вурӧма ас кыӧм дӧра кык визьысь. Дубитӧм ыж куысь тӧвся быдлунъя пасьыс пырджык вӧлі виж рӧма. Праздничнӧй пасьсӧ вӧлі кышӧма дӧраӧн либӧ сійӧ вӧлі сьӧд рӧма.

Лунвыв удмурткалӧн костюмӧ пырӧ: дӧрӧм (удмурт шортдэрем), водздӧра (удмурт айшет), нагрудник (удмурт кыкрак), джуджыд сюмӧдысь вӧчӧм юр кышӧд (удмурт айшон), юр чышкӧд (удмурт чалма), плеш кӧртӧд (удмурт йыркерттэт), чышъян-вевттьӧд (удмурт сюлык), вӧсньыдик нойысь либӧ плисысь гожся вылыс паськӧм (удмурт дӥсь), состӧм дукӧс (удмурт саестэм), джынвыйӧ вурунӧн вурӧм ас кыӧм дӧраысь дукӧс (удмурт зыбын), гортса либӧ фабрикаса вурун нойысь дукӧс (удмурт дукес), пась (удмурт пась)[57]. XIX нэм помын — XX нэм заводитчигӧн лунвыв удмурткалысь традиционнӧй дӧрӧмсӧ войвыв удмуртка серти вурлӧмаӧсь сера дӧраысь, кык боксяньыс сылӧн вӧлі пӧлӧстӧм кӧн, а сідзжӧ кӧнъяса паськыд сосъяс, кутшӧмъяс векнялісны киланьыс, да неыджыд сувтса воротник.

Пӧрччысян нагрудниксӧ (удмурт муресшет, мурескышет, кыкрак) войвыв удмуртъяслӧн кабачи серти пасьтавлісны дӧрӧм улас, веськыда морӧс вылас. Дӧрӧм бӧжас вурлісны 12—15 см кузьта оборки (удмурт сӧзул, итэт, карта), а сы да мыгӧр костын — сера визь. Аньлысь водздӧрасӧ (удмурт ашшет, айшет) войвыв удмуртъяс серти вурлісны джуджыд морӧсӧн, бӧждорас вурлісны оборки[58].

XVIII—XIX нэмъясся аньлӧн мичмӧдчанторъяс пӧвстын медсясӧ вӧліны металлысь мичмӧдчанторъяс: эзысь сьӧмпас (медсясӧ царскӧй шайтъяс да посни эзысь), жетонъяс, быдсикас пража, кизьяс, металлысь накладкаяс да подвескаяс. Дона эзысь мичмӧдчанторъяссӧ уна нэм чӧж видзисны семьялӧн донатор пыдди да сійӧс сетлісны кӧленаысь кӧленаӧ. Тӧдчымӧн этшаджыка вӧдитчисны бисерысь да стеклӧ мольясысь вӧчӧм мичмӧдчанторъясӧн.

Удмурт нывъяс ассьыныс кӧсаяссӧ мичмӧдлісны накосникӧн. Тайӧ дӧраысь либӧ канечысь вӧчӧм векньыдик полока, кытчӧ вурлісны жетонъяс либӧ сьӧмпасъяс. Накосник помасьліс металлысь пластинкаӧн да крепитчыліс бӧрсяньыс такъя дінӧ. Исергаыс (удмурт угы) медся тшӧкыда вӧлі вӧчӧма посни эзысь сьӧмпасъясысь. Тшӧка увтіыс муніс гезтор, мый йитіс исергаяссӧ. Аньяс кияс вылас новлісны металлысь браслетъяс (удмурт поскес) да запястьеяс (удмурт суйпос). Паныдасьліс кык пӧлӧс поскес да суйпос: паськыд, кытчӧ сюйӧма уна рӧма из, да векньыдик, кутшӧмӧс мичмӧдӧма быдмӧг серъясӧн. Сьылі мичмӧданторъяс пиысь медся ёна паськалісны качек да лага. Качек — посни вурӧм сьӧмторъясӧн, сикӧтш да еджыд ракпань радъясысь вӧчӧм сьылі гӧгӧр топыда кытшалысь визь. Аньяс сідзжӧ новлісны ыджыд эзысь сьӧмпасъясысь вӧчӧм сикӧтш, сылӧн ӧтувъя доныс — 40 шайтӧдз, сійӧ тупкис аньлысь сьылісӧ да морӧссӧ коскӧдзыс. Паськыда вӧдитчисны крестлы кӧвйӧн (удмурт кироскал), мый вӧлі сунис кодь, кытчӧ вӧлі ӧшлӧма гырысь эзысь сьӧмпасъяс, посньыдик мольяс, а шӧрас вӧлі ӧшӧдӧма ыргӧн крест. Тайӧ мичмӧдчантор артмӧмсӧ йитӧны удмуртъясӧс кристослы эскӧмӧ пыртан кадкӧд. Таӧдз крест пыдди кироскал вылын новлісны воршуд пас (удмурт дэмдор). Тайӧ жетонъясыс вӧліны рӧдлӧн эмблемаӧн, кытчӧ вӧлі пырӧ аньыс. Аньлӧн мичмӧдчанторъяс лыдын вӧліны уна сикас кӧртӧдъяс, кутшӧмъясӧс пасьталӧны шуйга пельпом вомӧныс веськыд ки улӧ — камали (эзысь сьӧмпасысь вӧчӧм пельпомвомса мичмӧдчантор). Лунвыв удмуртъяслӧн — бутьмар (ӧнія вуджӧдӧм серти — тайӧ эзысь сьӧмпасъясӧн вурӧм лента, кутшӧмӧс пасьталӧны пельпом вомӧныс). Бутьмарыс артмӧ кык визьысь, ӧтиыс на пиысь мунӧ мыш кузя, мӧдыс — морӧс кузя. Визьяссӧ помъясӧдыс вурӧма кольчаяс бердӧ. Ӧти кольчаыс куйлӧ шуйга пельпом вылас, мӧдыс — веськыд ки улас вӧнь дорас. Воддза визьсӧ кык радӧн мичмӧдӧма сьӧмпасъясӧн.

Удмурт аньяслӧн кокъяс вылӧ векджык пасьтавлісны чувки (удмурт чуглэс). Найӧс вурлісны кыз еджыд либӧ уна рӧма дӧраысь либӧ кылісны вурунысь да портянӧй сунисъясысь. Чувки бердас кӧртавлісны кӧв, мый отсӧгӧн чувкисӧ кӧртавлісны пидзӧсъяс улас. Тӧвнас чувки улас пасьтавлісны вурун либӧ куысь кышӧдъяс, а гожӧмнас — дӧраысь. Чувки вылас аньяс гартлісны коксӧ еджыд дӧраысь вурӧм нямӧдӧн (удмурт бинялтон), кутшӧмъяс эз судзны пидзӧсӧдзыс да колисны восьсӧн чувкилысь став вылыс юкӧнсӧ. Удмуртъяслӧн медся тшӧкыда паныдасьлысь кӧмӧн лыддьыссис лапти (удмурт кут). Роч лаптиысь найӧ торъялісны формаӧн да кыӧмӧн, нӧшта налӧн вӧлі ёсь ныр. Лапти дорӧ кӧвъяссӧ кыисны еджыд шабді да сьӧд вурун сунисъясысь, крепыдлун вылӧ содтылісны вӧв си[59].

Удмурт мужичӧйяслӧн национальнӧй паськӧмыс вӧлі ёна мунӧ роч паськӧм вылӧ. Тайӧ пидзӧсӧдз еджыд либӧ бӧрынджык уна рӧма дӧраысь дӧрӧм (сувтса юрйыла дӧрӧм), кутшӧмӧс кӧртавлісны серӧн кыӧм вӧньӧн либӧ тасмаӧн. Мужичӧй дӧрӧм вылын вышивайтӧмыс петкӧдліс, кӧні сійӧ уджалӧ. Праздник лунъясӧ да кевмысигӧн пасьтавлісны уна рӧма паськыд кыӧм вӧнь (удмурт путо) да ыджыд воськолӧн гач, мый тшӧкыдджыка вурлісны еджыд визя лӧз дӧраысь. Тӧвнас мужичӧйяс новлісны дукӧс, праздник вылӧ сикасыс вӧлі вундӧма коскӧдзыс да сэні чукӧртӧма, а быдлунъя олӧмын — абу вундалӧма да коскас абу чукӧртӧма, но коссӧ бура тӧдчӧдіс. Юр кышӧдъяс лыдын — гортса нойысь вурӧм цилиндрическӧй формаа колпак. ХІХ нэмын паськалісны лэба гын шляпаяс. Тӧвнас новлісны ыж ку шапкаяс (удмурт изьы), кӧмкотысь — нямӧд (удмурт бинялтон), лапти, сапӧг, гын сапӧг. Сапӧгыс лыддьыссис праздничнӧй кӧмӧн, сійӧс пасьтавлісны гожӧмын, тӧлын — гын сапӧг[60].

Кухня

Удмуртъяс сёйӧны яй да быдмӧг сёян. Найӧ вотчӧны, чукӧртӧны турун да вуж. Шыдсӧ пуӧны уна пӧлӧсӧс: лапшаа, тшака, шыдӧса, капустаа, хрена да кушмана шыд, юква. Йӧлысь вӧчӧмторъяс пиысь медся ёна паськалӧмаӧсь пӧжӧм шомйӧв, вылльӧв да рысь. Радейтӧны косьтӧм, пӧжалӧм да пуӧм яй, студень (удмурт куалекьясь), вир калбас (удмурт виртырем). Тшӧкыда сёян лыдын паныдасьлӧны пельнянь (рочьяс босьтӧмаӧсь кывсӧ коми кывйысь — удмуртъяслӧн матысса рӧдвуж кывйысь), зыретэн табань сӧчӧн (кольк содтӧмӧн) да перепечьяс — абу юмов сьӧмӧсӧн дуб рудзӧг няньшомысь вывлань кусыньтӧм доръяса восьса шаньгаяс, блинъяс (удмурт мильым), нянь. Юанторъяс пиысь радейтанаяс лыдын: свеклӧ квас (удмурт сюкась), морсъяс, сур, маа сур (удмурт мусур), самӧкур (удмурт кумышка), варсен вина (войвыв районъясын).

Духовнӧй культура

Медколан гижӧд: Удмуртияса культура  (рус.) (коми

Йӧзкостса гажъяс, обычайяс да обрядъяс

Удмуртъяслӧн олӧмын тӧдчана ин босьтлісны календарно-обрядӧвӧй гажъяс. Сэки муніс йӧзкостса гаж, кытчӧ тшӧкыда пырӧдчыліс став грездыс. Йӧзыс петкӧдлісны творчествосӧ: устнӧй да поэтическӧй, шылада да хореографическӧй, прикладнӧй да театральнӧй. Тайӧ вӧлі эз прӧста гаж, тадзи быдмысь войтыр тӧдмасис артмӧм оласногӧн, войтырлӧн эстетика видзӧдласъясӧн, морально-этическӧй нормаясӧн да культурно-идеологическӧй донаторъясӧн. Удмурт войтырлӧн календар обрядъясыс да гажъясыс артмисны овмӧс нуӧдан медшӧр удж сикасъяс тӧдчӧм улын (вӧралӧм, чери кыйӧм да му вӧдитӧм), найӧ топыда йитчӧмаӧсь магия петкӧдчӧмъяскӧд, приметаяскӧд да суевериеяскӧд, юрбитан да сьылан заклинаниеяскӧд.

Тувсов-гожся обрядъяс подулын — му вӧдитан уджъяс кежлӧ дасьтысьӧм да найӧс нуӧдӧм вылӧ бурсиӧм корӧм. Ыджыд лун (удмурт Быдӟым нунал, Великтэм) висьталӧ тулыслысь заводитчӧмсӧ да медводдзаысь му вылӧ петӧмсӧ. Сы бӧрын мунысь мӧд лунсӧ пасйисны кыдзи гӧр гаж, кӧдза заводитчӧм (удмурт Кизьыны потон, Кидыс поттон, Геры поттон, Акашка, Акаяшка). Гӧрӧм да кӧдзӧм помалан обрядъяссӧ (удмурт Гырон быдтон, Ю Вӧсь, Бусы Вӧсь да Трӧичасӧ (удмурт Куар басьтон, Куар вӧсян, Трочинь) колӧ видлавны кыдзи ӧтувъя гӧгӧрвоӧмлысь меставывса петкӧдчӧм, мый колӧ нуӧдны кӧдзӧм помалӧм да локтан урожай могмӧдӧм серти аттьӧалан обрядъяс, кутшӧмъяс ӧтлаасисны Трӧичакӧд. Тайӧ гажъяссӧ нуӧдлісны гожся шонді сулалан лунъяс заводитчигӧн[61].

Ар-тӧвся лунъяс, медсясӧ, йитчӧмаӧсь чукӧртӧм урожай серти аттьӧалӧмкӧд да водзӧ вылӧ бур олӧм корӧмкӧд. Арся обрядъясыс заводитчисны Илля лунсянь (удмурт Виль). Сійӧ петкӧдліс выль урожай воӧмсӧ. Илля лун бӧрын мӧд луннас петавлісны вундыны нянь. Помаліс календар обрядъяслысь вогӧгӧрся кытшсӧ арся гаж (удмурт Сӥзьыл юон).

Удмуртъяслӧн календар обрядлӧн тӧвся кытшыс заводитчыліс тӧвся шонді сулалан лунъясӧ. Сійӧс шулісны омӧльяслӧн гажӧдчӧмӧн (удмурт Вожодыр), кодъяс вайӧны мортлы шог да шудтӧмлун. Та вӧсна сэки эз позь уджавны, торйӧн нин вӧчны вурун да песласьны. Христианство тӧдчӧм улын вынсялісны рӧштво-выльвося гажъяс кытшлӧн элементъяс. Сійӧ кутіс лӧсявны Рӧштвосянь Ва вежӧдан лунӧдз кадколастлы[61]. Тӧвся гажъясыс йитчӧмаӧсь семьялӧн обрядъяскӧд, кутшӧмъясӧс нуӧдан подулӧн лоӧ шонді бергӧдчӧм, шуам: кулӧм пӧль-пӧчьясӧс казьтылан обряд (удмурт йыр-пыд сётон) либӧ тувсов да арся казьтылӧмъяс (удмурт тулыс/сӥзьыл кисьтон).

Йӧввыв дырйи исласьӧм (удмурт Вӧй, Вӧйдыр, Вӧй пырон-потон, Вӧй келян, Масленча), лымйын туплясьӧм, обрядъясӧн сёйӧм, кувсьӧм пӧль-пӧчьясӧс «гӧститӧдӧм» петкӧдлісны кузь да сьӧкыд тӧв помасьӧмсӧ, тулыслысь пуксьӧмсӧ.

Удмуртъяслӧн календарно-обрядӧвӧй гажъясыс, кодъяс лоисны йӧзкост олӧмын да творчествоын тӧдчана юкӧнӧн, дзикӧдз эз бырны. На пиысь ӧткымынӧс тӧдчымӧн вежсьӧм бӧрын позьӧ аддзыны и ӧні на.

Фольклор

Йӧзлӧн вежӧрын традиционнӧй йӧзкостса культураыс оз юксьы жанр серти ковтӧмторъяс вылӧ да гӧгӧрвосьӧ кыдзи паськыда (калык ӧнер — войтырлӧн кужанлун, калык тодон-валан — войтырлӧн тӧдӧмлун, калык визь — войтырлӧн вежӧр), сідзи и векньыдджыка (калык кылос — войтырлӧн поэзия, калык кылбурет — устно-поэтическӧй творчество)[62].

Удмурт войтырлӧн олӧмын войтыркостса устнӧй творчестволысь инсӧ, тӧдчанлунсӧ да формаяссӧ яръюгыда петкӧдлӧма ӧти вужъя терминъяслӧн этимологияын: мадь, мадькыл, мадиськон. Mo вужйыс («висьтавны, нимӧдны, сьывны, думыштны, гусятор висьтавны» вежӧртасын) эм пӧшти став финн-йӧгра кывйын, сылӧн вежӧртасыс нэмӧвӧйся — «велӧдны, сӧветуйтны, сетны опыт, тӧдмавны мир».

Важ удмуртъяслӧн поверье серти кывлӧн (удмурт кыл) вӧлі магическӧй вын. Удмуртъяслӧн овмӧсын либӧ семья олӧмын быд тӧдчана воськов дырйи быть шыӧдчылӧмаӧсь енъяс дорӧ, медым корны налысь отсӧг. Та вӧсна обрядсӧ вӧчигӧн либӧ кутшӧмкӧ удж заводиттӧдз (медводдза вотӧс чукӧртӧм, ю вомӧн вуджӧм, бурдӧдчӧм, ключысь ва босьтӧм, нянь чукӧртӧм, скӧт вӧтлӧм да с.в.) шулывлісны заклинаниеяс (удмурт тункыл), закличкаяс, заговоръяс, шӧпкӧдчӧмъяс, шыӧдчӧмъяс да с. в. Обрядъяс серти бытӧвӧй заклинаниеясыс матынӧсь заговоръяслы (удмурт куриськон), туналысьяслы (удмурт туно), тӧдысьяслы (удмурт пелляськись). Паськыда вӧдитчӧны лекарственнӧй заговоръясӧн (удмурт пеллян кыл), заклинаниеясӧн (удмурт кыжкыл, муслун вылӧ заговоръясӧн. Торъялӧны овмӧсса заговоръяс — найӧс семьяса юралысь либӧ тунъяс вӧчлісны семьяса да ӧтувъя кевмысьӧмъяс дырйи[63].

Удмуртъяслӧн обрядӧвӧй поэзияыс торъялӧ уна сикас сьылан жанрӧн. Войвыв удмуртъяс торйӧдӧны кык сикас шылада творчество: крезь — шылад, кывтӧм сьыланкыв да мадь — кывъя сьыланкыв, тшӧкыдджыка сюрӧса. Обрядӧвӧй сьылӧм — аслыспӧлӧс пас, ритуальнӧй кыпыд гажлунлӧн символ.

Уна сикас сьыланног (удмурт гур) кольӧма лунвыв удмуртъяслӧн. Войвыв Удмуртияын паськалӧмаӧсь сюрӧстӧм кывъяса сьыланкывъяс — э, ялэ, я, яй, дон междометиеясӧн либӧ торъя кывтэчасъясӧн.

Удмуртъяслӧн, кыдзи финн-йӧгра войтырлӧн, сьыланкывъяслы лӧсялӧ свободнӧй импровизация — «сьыла сійӧс, мый аддза» принцип серти. Торъя семья олӧмын сьӧкыд лоӧмторъясыс (нывлӧн чужан керкаысь мунӧм, матысса мортлӧн кувсьӧм, салдатӧс колльӧдӧм) артмӧдісны аслыспӧлӧс жанр — бӧрдӧдчанкывъяс (удмурт келян гур). Торъя чукӧрын кольпалан, ворсан да йӧктан сьыланкывъяс.

Удмуртъяслӧн фольклорын абу обрядӧвӧй юкӧнсӧ петкӧдлӧма произведениеясӧн, кутшӧмъяс пырӧны абу мойдса (кывйӧн дженьыда быд сикас висьталӧмъяс, былинаяс, вӧвлӧмторъяс) да мойдса прозаӧ. Тайӧ став сикас пемӧс йылысь мойдъяс, новеллаяс. Быдтӧм-велӧдӧм могысь удмурт войтырлӧн чукӧрмӧма жанръяслӧн быдса группа, кӧні кывйыслӧн эм велӧдан мог — приметаяс, велӧдан поверкаяс да табуяс, кывйӧзъяс да шусьӧгъяс, афоризмъяс, кывйӧн уна сикас ворсӧм. Челядь творчестволысь аслыспӧлӧс сикассӧ петкӧдлӧны дэльӧдчанторъяс, найӧ лоӧны ворсан фольклор юкӧнӧн[64]. Удмурт фольклор лоӧ удмуртса культураын торйӧдны позьтӧм юкӧнӧн да художествоа литература артмӧдан подулӧн.

Литература

Удмурт литература пырӧ томджык литератураяс лыдӧ да ӧткымын учёнӧйлӧн видзӧдлас серти сійӧ сӧвмис да артмис ыджыд ӧдӧн. Пётр Домокошлӧн периодизация серти, удмурт литературалӧн сӧвмӧмыс муніс некымын тшупӧдӧн:

  • 1767—1889 вояс — удмурт литература чужан условиеяс артмӧм;
  • 1889—1918 вояс — оригинальнӧй удмурт литература панас;
  • 1918—1938 вояс — удмурт литература артман кадколаст;
  • 1938—1956 вояс — тоталитарнӧй режимлӧн литература;
  • 1957 восянь — йӧзкотыр олӧм демократизируйтан кадса литература[65].

Удмурт кыв вылын кывбурсӧ медводдзаысь босьтчылӧмаӧсь лӧсьӧдны сэк, кор вуджӧдӧмаӧсь Екатерина II императрицалöн 1767 воын Вениамин Пуцек-Григорович юрнуӧдӧм улын Казаньӧ воӧмлы да 1778 воын Казаньса наместничество восьтӧмлы сиӧм чолӧмалан роч текстъяс. Збыльысь удмурт литература чужан воӧн лыддьӧны 1889 во, а панысь гижӧдӧн — медводдза удмурт учёнӧй Григорий Верещагинлысь «Вотяки Сарапульского уезда Вятской губернии» этнографо-социолого-историческӧй удж, торйӧн кӧ, «Чагыр, чагыр, дыдыке» ӧввӧдан сьыланкыв[66].

Удмурт кыв вылын медводдза поэтическӧй гижӧдсӧ — Михаил Можгинлысь «Беглой» балладасӧ — вӧлі йӧзӧдӧма 1910 воын. Кедр Митрейлӧн (Дмитрий Иванович Корепановлӧн) медводдза кывбура трагедия — «Эш-Терек» петіс 1915 воын. Тайӧ жӧ авторлӧн удмурт кыв вылын медводдза романыс — «Секыт зӥбет» — петіс 1929 воын[67].

1930—1950 вояс кежлӧ сӧвмӧ литературалӧн став жанрыс. Петкӧдчӧны выль нимъяс (П. Блинов, А. Лужанин, Т. Архипов, М. Коновалов, И. Гаврилов, Ф. Кедров). Веськӧдлысь темаӧн лоӧ социализм стрӧитӧм да выль мортӧс быдтӧм-туйдӧм.

1950—1980 воясӧ удмурт гижысьяслӧн творчествоын тӧдчана ин босьтӧ йӧз костын йитӧдъяс йылысь тема. Петкӧдчӧны приключенческӧй да детективнӧй повесьтъяс. Торъялӧ ань лирикалӧн нырвизь.

1990—2000 воясӧ удмурт литература сӧвмӧдӧмын медтӧдчана нырвизьӧн лоӧ документально-художественнӧй, мемуарно-биографическӧй проза. Тайӧ кадколастса авторъяслӧн творчествоын (Н. Куликов, А. Волков, В. Шибанов, Л. Емельянов) торъялӧны выль нырвизьяс: этнофутуризм, религиозно-христианскӧй нырвизь, «массӧвӧй» литературалӧн эстетика[68].

Челядьлӧн удмурт литературалы подув пуктысьӧн шуӧма Кузебай Гердӧс (Кузьма Павлович Чайников, 1898—1937), кодӧс паськыда тӧдісны 20-ӧд воясӧ кыдзи енбиа поэтӧс, прозаикӧс, фольклористӧс, драматургӧс, музыковедӧс, вуджӧдчысьӧс да йöзкотырын уджалысьöс. Сыӧн йӧзӧдӧма 80 гӧгӧр кывбур да 50 сайӧ висьт, кӧні прӧстӧй, челядьлы гӧгӧрвоана, серпаса кывйӧн петкӧдлӧма социальнӧй петкӧдчӧмъяс да чужан вӧр-валысь мичлунсӧ[69].

Театр искусство

Театр искусство — Удмуртияса культураын медся важ да сӧвмӧм нырвизьясысь ӧти. Танi чужисны нималана композитор Пётр Ильич Чайковский да СССР-са нимйӧза артистка Ольга Леонардовна Книппер-Чехова.

Удмуртияса театр искусствосӧ петкӧдлӧны: Удмурт Республикаса канму роч драма театр, П. И. Чайковский нима Удмурт Республикаса опера да балет канму театр (1958 восянь), Удмурт Республикаса национальнӧй канму театр (1931 восянь), Удмурт Республикаса аканьяслӧн канму театр (1935 восянь), «Айкай» фольклорнӧй сьылӧм да йӧктӧм серти удмуртияса канму театр (1990 восянь), «Молодой человек» том йӧзлы муниципальнӧй театр (1991 восянь), Сарапульскӧй драма театр (1911 восянь), Глазовса «Парафраз» драма театр (1983 восянь), Ижевск карса том видзӧдысьяслӧн театр, «Точка» театр, «Птица» театр (1988 восянь), Революция улича вылын Глазовса «Парафраз» драма театр, «Балаганчик» челядьлы театр (1991 восянь), «7 чудес» челядьлы интерактивнӧй театр (2014 восянь).

Удмурт войтырлӧн историяын медводдзаысь чужан кыв вылын спектакльсӧ Л. Н. Толстойлӧн «От ней все качества» пьеса серти пуктісны 1918 вося моз тӧлысь 2-ӧд лунӧ Глазов уездса Ягошур сиктын. Тайӧ — медводдза самодеятельнӧй любительскӧй национальнӧй театр, кӧні режиссёрӧн да медшӧр рольяссӧ ворсысь артистъясӧн вӧліны велӧдысьяс. Удмуртияса драма театрсӧ вӧлі восьтӧма 1931 воын. 1996 восянь нимтӧма Удмурт Республикаса канму национальнӧй театрӧн[70].

1961 воын петіс медводдза удмурт опера — Г. А. Корепановлӧн «Наталь» опера. 1962 воын лӧсьӧдӧма медводдза удмуртскӧй балет «Италмас», авторыс — Г. М. Корепанов-Камский[71].

Велӧдчӧм

Удмуртъяс пӧвстын роч да церковнославянскӧй кывъяс вылын тöдöмлун паськалӧмыс йитчӧма Кристослы эскӧмӧ пыртӧм, мый заводитчис ХVIII нэмлӧн медводдза нёльӧд юкӧнын[72]. Удмуртъясӧс Кристослы эскӧмӧ пыртӧмкӧд ӧттшӧтш сӧвмис удмурт (вотскӧй) кыв: артмисны выль функциональнӧй стильяс, озырмис кыввор. Велӧдчӧм йӧз пӧвстын паськаліс мӧвп, мый челядьӧс колӧ велӧдны чужан кыв вылын. ХІХ нэм помын — ХХ нэм заводитчигӧн паськаліс удмурт просветительяслӧн — медводдза удмурт педагогъяслӧн, учёнӧйяслӧн да литераторъяслӧн Г. Е. Верещагинлӧн, К. А. Андреевлӧн, И. В. Васильевлӧн, И. С. Михеевлӧн да мукӧдлӧн уджыс. Миссионерскӧй школаяс йылысь 1902 вося ведомостьын пасйӧма ӧкмыс удмурт да квайт сораса школа. Ставнас Вятка губернияса куим уездын миссионерскӧй школаясын велӧдчис 359 удмурт кага[73].

Сӧвет кадся веськöдлан котыр вӧзйис народнӧй образование юкӧнын выль стратегия, кодлӧн ӧти аспект — канмуын олысь этша лыда войтырöс велöдöм-югдöдöм. РСФСР-са велöдан наркоматӧн лӧсьӧдӧм медводдза документъяс лыдын вӧлі «Ичӧт лыда войтырлӧн школаяс йылысь» 1918 во йирым тöлысь 31-öд лунся шуöм, кӧні индыссис РСФСР-ын став велӧдан тшупӧдын (ичöт школасянь вылыс школаӧдз) войтырöн аслас чужан кыв вылын велӧдӧмсö котыртӧм вылӧ инöд[73].

1920 во кежлӧ удмуртъясӧн кызвын овмӧдӧм мутасын (Вятка губ. Сарапульскӧй, Елабужскӧй, Глазовскӧй, Малмыжскӧй уездъяс) вӧлі восьтӧма 176 удмурт школа. Заводитісны дасьтыны удмурт челядьлы велöдчан небöгъяс, лэдзӧма «Букварь», «Лыддьысян небӧг», «Удмурт кыв серти грамматика», методическӧй пособиеяс. Но школаын велӧдчан арлыда 40 %-ӧдз челядьыс кольлісны школаысь бокын, 500 сюрс удмурт эз кужны лыддьысьны да гижны, эз тырмыны велöдысьяс. Удмурт кыв тӧдысь велӧдысьясӧс дасьтӧм могысь 1920-ӧд воясӧ Ижевскын, Можгаын, Глазовын, Выль Мултанын воссисны педтехникумъяс, а быд уездын котыртлісны недыр кадся педагогика курсъяс.

1941/1942 велӧдчан вояс кежлӧ республикаын вӧлі 330 удмурт улыс тшупӧда школа (на лыдын 1338 класс), абу тыр шӧр школа — 52 (348 класс), шӧр школа — 4 (45 класс). Медводдзасянь нёльӧд классъясӧдз велӧдісны ставсӧ удмурт кыв вылын, мукӧд классын — чужан да роч кывъяс вылын, 9-10-ӧд классъясын — сӧмын роч кыв вылын. Войнабӧрса кадӧ национальнӧй школалӧн уджалан юкöныс водзӧ чиніс, да 1950 во кежлӧ Удмуртияын эз коль ни ӧти удмурт шӧр школа[73][74].

1980—1990-ӧд вояс тшупӧдын странаын вуж выйӧныс вежсьӧны ӧтйӧза да социально-экономическӧй верктуйяс. Тӧдчана вежсьӧмъяс мунӧны и велӧдан системаын: заводитчӧ чужан кывъяслысь да культураяслысь публичнӧй тӧдчанлунсӧ бӧр лӧсьӧдан, найӧс велӧдан юкӧнӧ бӧр пыртан удж. Кыв да велӧдан политика юкӧнын подула оланпастэчас актъясӧн лоисны «РСФСР-са войтырлӧн кывъяс йылысь» (1991 во) да «Велӧдчӧм йылысь» (1992 во) федеральнӧй оланпасъяс. «Велӧдчӧм йылысь» оланпас гарантируйтіс Россия Федерацияса став гражданалы чужан кыв вылын медшӧр ӧтувъя тӧдӧмлун босьтӧм вылӧ инöд. 1990-ӧд воясӧ удмурт кыв велӧдан национальнӧй общеобразовательнӧй учреждениеяслӧн лыдыс пыр содіс, аслас пикӧдз воис (425) 1997/1998 велӧдчан воын. 2012/2013 велӧдчан воясӧ уджаліс 251 национальнӧй школа, кӧні удмурт кывсӧ велӧдіс 16 189 велӧдчысь. На пиысь кызвыныс — 231 (92 %) — меститчис сиктса районъясын; сэні велӧдчис 14 611 велӧдчысь (90,3 %). Удмуртияса каръясын удмурт кывсӧ велӧдӧмаӧсь 20 школаын (1578 велӧдчысь), на пиысь 553-ыс — Кузебай Герд нима Ижевскса гимназияын да 45 — Италмас посёлокын Республиканскӧй лицей-интернатын[73].

Религия

Удмуртъяслӧн енлы эскӧм йылысь медводдза дженьыдик гижӧдъяссӧ вӧлі опишитӧма ХVІІІ нэмын. Христианство примиттӧдз удмуртъяслӧн вӧлі языческӧй эскӧм. Талы лӧсяліс уна пӧлӧс ен да лов. Удмуртъяслӧн вӧлі 40 гӧгӧр ен, быдӧн дорӧ колӧ вӧлі матыстчыны ас ногӧн, на ним кузя котыртлісны быдсяма обрядъяс, кевмысьӧмъяс, вись вайӧм[75]. Медшӧр енъяс лыдын торйӧдӧны Инмарӧс, Кылдысинӧс (Му-Кылчин) да Квазьӧс (Куазь), а лёклунсӧ петкӧдлісны Керемет либӧ Шайтан. Важ удмурт Олимплӧн триадаыс ас костас юкліс тыдалана мирыслысь куим юкӧнсӧ:

  1. югыд сӧдз енэжсӧ да тӧлысь-шондісӧ да кодзувъяссӧ;
  2. мусӧ да сэні олысьяссӧ;
  3. став лоӧмторсӧ, кутшӧмъяс артмӧны енэж да му костын[76].

Асланыс енъясыскӧд удмуртъяс юксьылісны пӧшти ставнас, мый налӧн вӧлі, мыйлӧн вӧлі збыльвывса либӧ символическӧй дон. Инмарлы вись вайигӧн вирсӧ, лыяссӧ, вись пыдди ваян пемӧслысь яй юкӧнсӧ сотлісны, медым Енмыс казяліс тшынсӧ, тӧдмаліс молитваяс да корӧмъяс йылысь, Кылдысинлы — гуавлісны — «козьнавлісны» мулы, Куазьлы — пемӧслысь кусӧ ӧшлісны коз вылӧ[77].

Ыджыд йӧзасьӧм босьтіс 1894 вося делӧ, кор Важ Мултан сиктса удмуртъясӧс мыжалӧмаӧсь мортӧс вись пыдди вайӧмын, кутшӧмӧс бӧрынджык шуӧмаӧсь Мултансаӧн. Тӧдчана пайыс сэні вӧлі В. Г. Короленколӧн, коді тӧдчис ёрд процессыслӧн бур помӧдз. Мултанса делӧ йылысь йӧзӧдӧма «Русское богатство» лист бокъясын, корреспондентнас, а сэсся редакторнас вӧлӧма В. Г. Короленко[78].

Енлы выль эскӧм да роч йӧзкӧд орччӧн олӧм тӧдчӧм улын вочасӧн мунӧ ӧта-мӧд пытшкӧ йиджан процесс, та вӧсна чужӧны религиознӧй синкретизмлӧн аслыспӧлӧс образъяс: Николай Чудотворец ӧтлаасьӧ удмурт Нюлэсмурткӧд, Кылчин лоӧ видзысь анделӧн да с. в.

Демография

Удмуртъяслӧн вель ёна сӧвмӧма демография культураыс. Традиционнӧй ӧтйӧза нормаяс киритісны челядьӧс виӧмсӧ, вир сорлалӧмсӧ, уна гӧтырӧн олӧмсӧ, дивитісны гозъя олӧм пежалӧмсӧ, аборт, контрацепция, гӧтрасьтӧг (верӧстӧг) олӧмсӧ, юксьӧмсӧ, челядь абутӧмлунсӧ. Йӧзотырсӧ вӧлі туйдӧма уна челядя семьяяс лӧсьӧдӧм вылӧ[79].

Удмуртъяс зумыд эскисны, мый гозъя олӧм — мортлӧн естественнӧй состояние да весиг быть вӧчан мог. Гӧтрасян арлыдыс вежласис 16-17 да 20-22 арӧсъяс костын. Нывъяс пырджык вӧліны ыджыдджыкӧсь верӧспуяс серти[80]. Удмуртъяслысь мукӧд войтырсикас йӧзкӧд гӧтрасьӧмсӧ пасйӧма XVIII нэм заводитчигӧн на. Уна йӧзӧс Кристослы эскӧмӧ пыртӧм бӧрын сора гӧтрасьӧмъясыс паськалісны, XIX нэмын сійӧ паныдасьліс нин став вӧлӧсьтын.

Удмуртъяс олісны ыджыд семьяясӧн. Тшӧкыда ӧти керкаын оліс некымын гозъя. Торйӧдлытӧм ыджыд семьяяс пӧвстын паныдасьлісны и зэв уна лыда семъяяс. Семьяяслӧн 1885 вося лыддьӧг серти Сарапул уездса Сосновка сиктысь С. Семёновлӧн семьяын вӧлӧма 33 ай рӧд да 38 энь рӧд, семьяын вӧлі 19 гозъя[81].

Удмуртъяслӧн демографическӧй да асьтӧ видзан оласног культураын ӧти юкӧнӧн вӧлі йӧзкостса медицина. Сійӧ збыльмӧдіс морт да вӧр-ва, сыын лоӧмторъяс, морт да йӧзкотыр йитан мог. Религиозно-мифологическӧй, «иррациональнӧй» бурдӧдан методъясыс ёна паськалӧмаӧсь да вӧліны пыр коланаӧсь. Ставлы тӧдсаӧсь К. Юнглӧн теоретическӧй положениеясыс сы йылысь, мый традиционнӧй обрядъяс, поверъеяс, ритуалъяс сійӧ либӧ мӧд культураын збыльмӧдӧны оз сэтшӧма религия, кыдзи психопрофилактическӧй мог, мый могмӧдӧ дзоньнас войтырыслысь психическӧй дзоньвидзалунсӧ[79].

Вель сьӧкыд вӧр-ва да климат условиеясыс, видз-му овмӧсын сьӧкыд уджыс, удмурт крайын социально-экономическӧй да социально-политическӧй омӧль олӧмыс чинтісны удмуртъяслысь нэмсӧ, кызвыннас найӧ олӧны 50-60 арӧсӧдз. XX—XXI нэмъясын демографическӧй поведениелӧн культураыс вежсис эз бурланьӧ, кӧть эськӧ ӧткымын медтӧдчана туйвизьыс кольӧма, торйӧн нин сиктын.

2023 вося тӧвшӧр-косму тӧлысьясын Удмуртияын олысь лыдыс чиніс кык сюрсысь унджык морт вылӧ. Росстатлӧн 2023 вося тӧвшӧр тӧлысь вылӧ юӧръяс серти Удмурт Республикаын титульнӧй нацияӧс петкӧдлысьяслӧн лыдыс лоис 299 874 морт, а 2010 воын артавсис 410,584 сюрс морт[82].

2022 вося тӧвшӧр-косму тӧлысьяскӧд ӧткодялӧмӧн республикаын кулысьяслӧн лыдыс чиніс 11,4 % вылӧ (Россия пасьтала — 17,9 % вылӧ, ВФК-ын — 14,2 % вылӧ). Йӧзлӧн кулан ӧтувъя коэффициентыс лои 1000 олысь вылӧ 12,6 кулысь.

2023 вося нёль тӧлысьӧн Удмурт Республикаын вӧлі пасйӧма 1706 ӧтлаасьӧм да 1842 юксьӧм. 2022 вося тайӧ жӧ кадколаст серти пасйӧм гӧтрасьӧмъяслӧн лыдыс чиніс 3,7 % вылӧ, юксьӧмъяслӧн лыдыс — содіс 10 % вылӧ[83].

Удмурт кывйӧн сёрнитысьыс чинӧ. ЮНЕСКО-лӧн юӧр серти, кывйыс вермас бырны.

Пасйӧдъяс

  1. ↑ Национальный состав населения Российской Федерации согласно переписи населения 2021 года. Шыӧдчан кадпас: 25 тӧвшӧр тӧлысь 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2010 года. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года. Шыӧдчан кадпас: 15 тӧвшӧр тӧлысь 2026. Архивируйтӧма 30 косму тӧлысь 2020.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Удмурты в субъектах РФ. minnac.ru. Шыӧдчан кадпас: 15 тӧвшӧр тӧлысь 2026.
  4. ↑ 1989 воын йӧзӧс гижалӧм серти РСФСР-ын оліс 714 833 удмурт да бесермянин
  5. ↑ Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по регионам России. web.archive.org. Шыӧдчан кадпас: 15 тӧвшӧр тӧлысь 2026.
  6. ↑ Агентство Республики Казахстан по статистике. Перепись 2009. web.archive.org. Шыӧдчан кадпас: 15 тӧвшӧр тӧлысь 2026.
  7. ↑ 1989 воын йӧзӧс гижалӧм серти Казахстанын оліс 15 855 удмурт
  8. ↑ Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по республикам СССР. demoscope.ru. Шыӧдчан кадпас: 15 тӧвшӧр тӧлысь 2026.
  9. ↑ Всеукраїнський перепис населення 2001. Русская версия. Результаты. Национальность и родной язык. Шыӧдчан кадпас: 15 тӧвшӧр тӧлысь 2026.
  10. ↑ 1 2 3 4 Удмуртский. web.archive.org. Шыӧдчан кадпас: 15 тӧвшӧр тӧлысь 2026.
  11. ↑ 1 2 3 4 Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по республикам СССР. Шыӧдчан кадпас: 15 тӧвшӧр тӧлысь 2026. Архивируйтӧма 6 тӧвшӧр тӧлысь 2012.
  12. ↑ Национальный состав населения Республики Беларусь. Шыӧдчан кадпас: 15 тӧвшӧр тӧлысь 2026. Архивируйтӧма 18 сора тӧлысь 2020.
  13. ↑ Национальный состав населения по субъектам Российской Федерации. docs.yandex.ru. Шыӧдчан кадпас: 15 тӧвшӧр тӧлысь 2026.
  14. ↑ Latvijas iedzīvotāju sadalījums pēc nacionālā sastāva un valstiskās piederības. pmlp.gov.lv. Шыӧдчан кадпас: 15 тӧвшӧр тӧлысь 2026.
  15. ↑ Численность населения по этнической принадлежности, родному языку, гражданству, полу, возрастной группе и месту жительства (региону), 31.12.2021 г. Шыӧдчан кадпас: 15 тӧвшӧр тӧлысь 2026. Архивируйтӧма 19 лӧддза-номъя тӧлысь 2022.
  16. ↑ Lietuvos Respublikos 2011 metų visuotinio gyventojų ir būstų surašymo rezultatai. web.archive.org (15 рака тӧлысь 2013). Шыӧдчан кадпас: 15 тӧвшӧр тӧлысь 2026.
  17. ↑ Максимов С. А. Самоназвания удмуртов и бесермян, их варианты, названия соседних народов в языке удмуртов и бесермян // Linguistica Uralica. — 2008. — № 2. — С. 108—118.
  18. ↑ Кто такие удмурты? mo-pontonniy.ru. Шыӧдчан кадпас: 15 тӧвшӧр тӧлысь 2026.
  19. ↑ Удмурты. minnac.ru (4 ӧшым тӧлысь 2020). Шыӧдчан кадпас: 15 тӧвшӧр тӧлысь 2026.
  20. ↑ Люди с Вятки. nazaccent.ru (14 вӧльгым тӧлысь 2016). Шыӧдчан кадпас: 15 тӧвшӧр тӧлысь 2026.
  21. ↑ Белых С. К., Напольских В. В. Этноним удмурт: исчерпаны ли альтернативы? // Linguistica Uralica. T. 30 : журнал. — 1994. — № 4.
  22. ↑ Сахарных Д. М. Названия удмуртов: происхождение и семантика. — Ижевск: Портал «Удмуртология», 2008. Архивировано 5 тӧвшӧр тӧлысь 2009 года.
  23. ↑ Сахарных Д. М. Названия удмуртов: происхождение и семантика. — Ижевск: Портал «Удмуртология», 2008. Архивировано 5 тӧвшӧр тӧлысь 2009 года.
  24. ↑ Удмурты. finno-ugry.ru. Шыӧдчан кадпас: 15 тӧвшӧр тӧлысь 2026.
  25. ↑ Гориченская Л. «Югдон» – духовный ориентир. rampa-rb.com (28 урасьӧм тӧлысь 2022). Шыӧдчан кадпас: 15 тӧвшӧр тӧлысь 2026.
  26. ↑ 1 2 'Широбоков И. Г. Материалы к антропологии пермских народов XVII-XIX вв. (краниологические данные) // Ежегодник финно-угорских исследований. — Ижевск: Изд-во УдГУ, 2014. — Вып. 3. — С. 80—98.
  27. ↑ Аксянова Г. А. К антропологической характеристике южных удмуртов // Этнографическое обозрение : журнал. — 2003. — № 2. — С. 110—126.
  28. ↑ Чураков В. К исследованию этнической истории удмуртов. udmurt.info. Шыӧдчан кадпас: 15 тӧвшӧр тӧлысь 2026.
  29. ↑ Чураков В. К проблеме расселения пермских нородов в конце I — первой половине II тыс. н. э // Иднакар: методы историко-культурной реконструкции : журнал. — 2008. — № 1. — С. 4—20.
  30. ↑ Коковцев П.К. Еврейско-хазарская переписка в X веке. сувары.рф. Шыӧдчан кадпас: 25 тӧвшӧр тӧлысь 2026.
  31. ↑ Полное собрание русских летописей. psrl.csu.ru. Шыӧдчан кадпас: 25 тӧвшӧр тӧлысь 2026.
  32. ↑ Чураков В.С. Об обстоятельствах появления каринских арских князей на Вятке. udmurt.info. Шыӧдчан кадпас: 25 тӧвшӧр тӧлысь 2026.
  33. ↑ Документы по истории Удмуртии ХV-ХVII веков / сост. П. Н. Луппов. — Ижевск: Удмурт. кн. изд-во, 1958.
  34. ↑ Соловьёв С. М. Проблемы аграрной истории Удмуртии / редкол.: В. Е. Владыкин (отв. ред.) и др. — Ижевск: Удмурт. ин-т истории, яз. и лит. Урал. отд-ния АН СССР, 1988. — 173 с.
  35. ↑ 1 2 Финно-угорские народы России: генезис и развитие: учеб. пособие / под ред. В. А. Юрчёнкова. — Саранск, 2011. — 224 с.
  36. ↑ 1 2 Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. demoscope.ru. Шыӧдчан кадпас: 25 тӧвшӧр тӧлысь 2026.
  37. ↑ Декрет Всероссийского центрального исполнительного комитета и Совета народных комиссаров об образовании Автономной Области Вотякского (Удмуртского) Народа. 4 ноября 1920 г. docs.historyrussia.org. Шыӧдчан кадпас: 25 тӧвшӧр тӧлысь 2026.
  38. ↑ Солдаткин А. От Вотской автономии – к Удмуртской Республике. d-kvadrat.ru (28 ӧшым тӧлысь 2020). Шыӧдчан кадпас: 25 тӧвшӧр тӧлысь 2026.
  39. ↑ Страничка истории. 28 декабря 1934 года. О преобразовании Удмуртской автономной области в Удмуртскую Автономную Советскую Социалистическую Республику. izh.ru. Шыӧдчан кадпас: 25 тӧвшӧр тӧлысь 2026.
  40. ↑ Архивы Удмуртии. Удмуртия в зеркале 20-го столетия. Историческая хроника. gasur.ru. Шыӧдчан кадпас: 25 тӧвшӧр тӧлысь 2026.
  41. ↑ Удмуртология. Изучение удмуртского языка. Лекция четвёртая. udmurt.info. Шыӧдчан кадпас: 25 тӧвшӧр тӧлысь 2026.
  42. ↑ Основы финно-угорского языкознания / В. И. Лыткин. — М.: Издательство «Наука», 1974. — 483 с.
  43. ↑ Сахарных Д. М. О периодизации истории удмуртской письменности. udmurt.info. Шыӧдчан кадпас: 25 тӧвшӧр тӧлысь 2026.
  44. ↑ Тараканов И. В. Удмуртский язык: становление и развитие. — Ижевск: Удмуртия, 2007. — С. 76—84.
  45. ↑ Чураков В. С. Из истории изучения названий удмуртских родов // Этнографическое обозрение. — 2007. — № 4. — С. 149—159.
  46. ↑ Чураков В. С. Происхождение названий удмуртских родов. udmurt.info. Шыӧдчан кадпас: 25 тӧвшӧр тӧлысь 2026.
  47. ↑ 1 2 Владыкин В. Е., Христолюбова Л. С. Удмурты, вотяки. hrono.ru. Шыӧдчан кадпас: 25 тӧвшӧр тӧлысь 2026.
  48. ↑ Декоративно-прикладное искусство и ремесла Удмуртии. somb.ru (8 сора тӧлысь 2022). Шыӧдчан кадпас: 16 тӧвшӧр тӧлысь 2026.
  49. ↑ Владыкин В. Е. Религиозно-мифологическая картина мира удмуртов. — Ижевск: Удмуртия, 1994. — 383 с.
  50. ↑ Владыкин В. Е. Поселения и жилище // Этнография удмуртов: учеб. пособие. – 2-е изд., перераб. и доп / В. Е. Владыкин, Л. С. Христолюбова. — Ижевск, 1997. — С. 61—71.
  51. ↑ 1 2 Виноградов С. Н. Кладезь удмуртской философии и магии. — Ижевск: Инвожо, 2010. — 146 с.
  52. ↑ Владыкин В. Е. Этнография удмуртов: учебное пособие по краеведению. - 2-е изд., перераб. и доп / В. Е. Владыкин, Л. С. Христолюбова. — Ижевск: Удмуртия, 1874. — 245 с.
  53. ↑ Волкова Л. А. Земледельческая культура удмуртов (вторая половина XIX - начало XX века). — Ижевск: Удмуртский институт истории, языка и литературы УрО РАН, 2003. — 398 с.
  54. ↑ Шкляев Г. К. Очерки этнической психологии удмуртов: Монография. — Ижевск: Удмуртский институт истории, языка и литературы, 2003. — 300 с.
  55. ↑ Лебедева С. Х. Удмуртская народная одежда. — Ижевск: Удмуртия, 2008. — С. 9—13, 13-18.
  56. ↑ Лебедева С. Х. Традиционная одежда и украшения // Удмурты: ист.-этногр. очерки / С. Х. Лебедева, Л. С. Христолюбова. — Ижевск, 1993. — С. 125—141.
  57. ↑ Владыкин В. Е. Одежда // Этнография удмуртов: учеб. пособие / В. Е. Владыкин, Л. С. Христолюбова. — Ижевск: Удмуртия, 1997. — С. 73.
  58. ↑ Лебедева С. Х. Удмуртская народная одежда / С. Х. Лебедева. — Ижевск: Удмуртия, 2008. — 9-13, 13-18 с. — ISBN 978-5-7659-0463-3.
  59. ↑ Лебедева С. Х. Удмуртская народная одежда / С. Х. Лебедева. — Ижевск: Удмуртия, 2008. — 9-13, 13-18 с. — ISBN 978-5-7659-0463-3.
  60. ↑ Национальный костюм. web.archive.org. Шыӧдчан кадпас: 27 тӧвшӧр тӧлысь 2026.
  61. ↑ 1 2 Владыкин В. Е. Календарные обряды и праздники // Этнография удмуртов: учеб. пособие / В. Е. Владыкин, Л. С. Христолюбова. — Ижевск: Удмуртия, 1997. — С. 97—106.
  62. ↑ Культура Удмуртии. руни.рф. Шыӧдчан кадпас: 27 тӧвшӧр тӧлысь 2026.
  63. ↑ Удмуртия, Россия. ermakvagus.com. Шыӧдчан кадпас: 27 тӧвшӧр тӧлысь 2026.
  64. ↑ Удмуртская Республика: Энциклопедия. — Ижевск: Изд-во «Удмуртия», 2000. — 800 с. — ISBN 5-7659-0732-6.
  65. ↑ Метелев Д., Малых А. Удмуртская литература. alfa-dialog.ru. Шыӧдчан кадпас: 27 тӧвшӧр тӧлысь 2026.
  66. ↑ Домокош П. История удмуртской литературы / перевод с венгерского В. Васовчик. — Ижевск: Удмуртия, 1993. — С. 175—178.
  67. ↑ Дмитриева Л. А. Творчество Кедра Митрея: литературные модели и жизненные стратегии: монография / УИИЯЛ УдмФИЦ УрО РАН. — Ижевск, 2019. — 168 с.
  68. ↑ Зайцева Т. И. Удмуртская проза второй половины XX — начала XXI века: человек и мир, эволюция, особенности художественного воплощения. — Саранск, 2009. — 41 с.
  69. ↑ Кузебай Герд. nmur.ru. Шыӧдчан кадпас: 27 тӧвшӧр тӧлысь 2026.
  70. ↑ Кондрашкина Е. А. Проблемы функционирования удмуртского языка в Удмуртской Республике. cyberleninka.ru. Шыӧдчан кадпас: 27 тӧвшӧр тӧлысь 2026.
  71. ↑ История театрального и музыкального искусства Удмуртии. iz-article.ru. Шыӧдчан кадпас: 27 тӧвшӧр тӧлысь 2026.
  72. ↑ Законы о начальных и средних школах 1864 г. музейреформ.рф. Шыӧдчан кадпас: 27 тӧвшӧр тӧлысь 2026.
  73. ↑ 1 2 3 4 Васильева О. И., Воронцов В. С. Национальная школа в Удмуртии: история и современность. cyberleninka.ru. Шыӧдчан кадпас: 27 тӧвшӧр тӧлысь 2026.
  74. ↑ Васильева Г. Н. История и перспективы развития национального образования в Удмуртской Республике: дис. ... канд. пед. наук. — Ижевск, 2006. — 199 с.
  75. ↑ Волкова Л. А. Земледельческая культура удмуртов (вторая половина XIX — начало XX века). — Ижевск: Удмуртский институт истории, языка и литературы УрО РАН, 2003. — С. 307—324.
  76. ↑ Никольский Е. В. Специфика удмуртского политеизма: Первобытная религия и инородные влияния. cyberleninka.ru. Шыӧдчан кадпас: 27 тӧвшӧр тӧлысь 2026.
  77. ↑ Удмурт оскон: вашкала куриськонъёс, вӧсяськонъёс, статьяос = Удмуртская вера: древние молитвы-заклинания, статьи / [авт. предисл. С. Н. Виноградов]; сост. В. Е. Владыкин, С. Н. Виноградов. — Ижевск: Удмуртия, 2010.
  78. ↑ Чиркова О. В. Участие В. Г. Короленко в Мултанском деле. korolenko.lit-info.ru. Шыӧдчан кадпас: 27 тӧвшӧр тӧлысь 2026.
  79. ↑ 1 2 Никитина Г. А. Демографическое поведение удмуртов в конце XIX – начале XX века // V Уральский демографический форум. — С. 314—320.
  80. ↑ Верещагин Г. Е. Вотяки Сосновского края / Собр. соч. в 6 т. - Т. 1.. — Ижевск, 1995.
  81. ↑ Государственный архив Кировской области (ГАКО). Ф.176. Оп. 1. Д. 2779. 6, л. 46об.–50.
  82. ↑ «Не хочу быть удмуртом»: больше 100 тысяч жителей республики сменили национальность. udm-info.ru (11 тӧвшӧр тӧлысь 2023). Шыӧдчан кадпас: 27 тӧвшӧр тӧлысь 2026.
  83. ↑ О демографической ситуации в Удмуртской Республике за январь – апрель 2023 года. malayapurga.ru (30 лӧддза-номъя тӧлысь 2023). Шыӧдчан кадпас: 27 тӧвшӧр тӧлысь 2026.

Литература

Ыстӧгъяс

Босьтӧма "https://kv.ruwiki.ru/w/index.php?title=Удмуртъяс&oldid=482095"-ысь