Важгорт (Удора район)

Важгорт Важгорт
Му:	Рочму
Статус:	сикт
республика:	Коми республика
район:	Удора район
Медводдза казьтыштӧм:	1490
Официал кыв	коми, роч
Олысьяс	548 морт (2007)
Час кытш:	UTC+3+3
Телефон код:	+7 8 2135
Пошта индӧс:	169245
Автомобиль код:	11, 111

Важгорт (рочӧн Важгорт) — Коми Республикаын сикт, Удора районысь Важгорт сикт овмӧдчӧминса шӧрсикт.

Ним артмӧм

Коми важ "важ" да горт "керка", водзті "оланін, сикт". Важгорт - "важ сикт", мый петкӧдлӧ, мый матын эм Выльгорт "выль сикт". Збыльысь, Важгортсянь 10 км улӧджык сулалӧ Выльгорт грезд. Тайӧ кыкнан нимыс паныдасьлӧны 1608 вося перепись дырйи нин, кор Важгорт вӧлі погостӧн нин, и сэтчӧ пырис Выльгорт грезд.

Фольклор

География

Важгорт пукалӧ Ву юлӧн веськыд берегын. Сиктсянь Кослан юрсиктӧдз 154 км, Сыктывкар юркарӧдз 424 км.

История

Комияс овмӧдчисны Вашка вылӧ XIII-XIV нэмъясын. Летопись йитӧ овмӧдчӧмъяслысь ӧти гы Коми муын христианство паськалӧмкӧд. Кор Эжваӧ воис манак Степан да заводитіс тышкасьны татчӧс олысьяслӧн важся языческӧй эскӧмъяскӧд, то уна коми, кодъяс эз кӧсйыны примитны выль эскӧм, вуджисны овны Вашкаӧ:

"А эз кӧсйы кодкӧ вежа эскӧм дорӧ лоны, мунісны найӧ Удораӧ... асланыс гӧтыръяскӧд да челядькӧд"

— гижӧма летописьын

Тыдалӧ, медводдза оланінъясысь ӧтиӧн вӧлӧма Важгорт. Та вылӧ индӧ ачыс нимыс: "важ горт", мӧд ногӧн кӧ, "важ керка", "важ оланін". Важгорт йылысь медводдза юӧръясыс паныдасьӧны ёна сёрӧнджык - XV нэм помын. Великӧй князь Иван ІІІ-лӧн (1490 во) жалӧваннӧй грамотаын эм татшӧм фраза:

"Удораын куим тыртӧм му, кодӧс мырддис владычиналӧн слугаыс... Митька Гридин пилысь да сетіс Удораын поп Иван Никольскийлы (вежа Николай вичкоын служитысьлы)"

.

Сы вӧсна мый XVI-XVII нэмъясса материалъяс серти татшӧм вичкоыс вӧлӧма сӧмын Важгортын, позьӧ чайтны, мый 1490 вося грамотаын сёрниыс мунӧ буретш Важгортса вичкоын служитысь поп йылысь. Сідзкӧ, Важгорт вӧлі 1490 воын. Важгорт йылысь подробнӧйджык юӧръяс эмӧсь 1608 вося дозорнӧй небӧгын. Сэні гижӧма: "Важгортлӧн погост. А погост вылын Христослӧн Воскресение вичко... да Николай Чудотворецлӧн вичко".

Погостын вӧлі 4 вичко да 37 крестьянскӧй овмӧс. Унджык олысьыслысь овсӧ абу висьталӧма, индӧма сӧмын ӧти ов - Буторов (Бутырев): "Гришка да Митька да Иванка Буторовъяс дворын". 37 крестьянскӧй керкаысь 6 вӧлі тыртӧмӧсь: "керкаыс тыртӧм Ивашка Яковлевлӧн (Яковлев - овыс), ветлӧдлӧ керкаясӧд (мӧд ногӧн кӧ, рӧзӧритіс"), "керкаыс тыртӧм Тимошка Степановлӧн, муніс юӧртӧг 1602 воын", "керкаыс тыртӧм Алёшка Ерофеевлӧн, кувсис 1602 воын", "керкаыс тыртӧм Павлик Ивановлӧн, пышйис Двина вылӧ 1602 воын" да с. в. 1602 во оз прӧста пыр казьтывсьы дозорнӧй книгаын: сэки Удораын (кыдзи, колӧ шуны, и став Коми му пасьтаын да и став Роч государствоын) кык вося урожай вотӧм вӧсна заводитчис страшнӧй тшыгъялӧм.

XVII нэм заводитчигӧн Важгорт вӧлі вӧлӧсьтлӧн шӧринӧн, кытчӧ пырисны нӧшта 9 сикт. XVII нэм шӧрын Важгортын вӧлӧма 64 овмӧс. Тайӧ вӧлі Коми муын медся гырысь овмӧдчанінъясысь ӧти. Но йӧзыс олісны сӧмын 42 керкаын, 22 керкаыс вӧлі тыртӧм. Тыртӧммӧмлы помканас лоисны 1630-1640-ӧд воясся вотӧм урожайяс. Найӧ вайисны тшыгъялӧм да уна олысь кувсисны либӧ мунісны модлаӧ: "Керкаыс тыртӧм Ивашка Ондреевлӧн, Дроздовлӧн пиыслӧн, а сійӧ кувсис 1633 воын, гӧтырыс да челядьыс эз кольлыны", "Керкаыс тыртӧм Федотка Фёдоровлӧн, а сійӧ 1641 воын муніс Сибирӧ" да с. в.

Важмозыс пӧшти став олысьсӧ пасйӧма документын сӧмын ним-вич сертиыс. Овъяс сертиыс шуӧма сӧмын Дроздовӧс, Гужевӧс да Мальцовӧс. Бутыревкӧд тшӧтш тайӧ медся важгортса овъяс. 1678 вося переписнӧй книгаын эмӧсь и мукӧд овъяс: Старцов, Черноусов, Попов, Крошихин, Климентьев, Шибунин, Васютов да Ракин. Ставыс XVII нэмлӧн мӧд джынйын Важгортын вӧлӧма 58 овмӧс. 20-ыс на пиысь вӧліны тыртӧмӧсь: "Мишка Крошихинлӧн керкаыс тыртӧм, лэччис Пинега вылӧ да шырсис манастырӧ, сылӧн Фадейко пиыс 10 во, вердысьыс христианскӧй нимӧн, а гӧрӧмыс сылӧн абу", "Аверчка Семёновлӧн, Попов пилӧн, керкаыс тыртӧм, а ӧні сійӧ олӧ Мезень вылын, а гӧрӧмыс сылӧн куйлӧ тыртӧм", "Ларка Шибунинлӧн керкаыс тыртӧм, муніс вердысьыс гӧтырыскӧд да челядьыскӧд, а кӧні олӧ, сы йылысь некод оз тӧд"...

1719 воын Важгортын вӧлі 51 овмӧс. Лоисны олысьяслӧн татшӧм выль овъяс: Доронкин, Мышев, Макрюков, Амосов, Томилов, Сухоев, Черногудов, Денисов, Быков, Карманов, Лукин, Бубнов, Жуков, Канеев, Королёв, Сужев, Игушев. Плаксин, Кулаков. Бӧрынджык Важгортса олысьыс эз сод.

1873 воын тані вӧлӧма 48 овмӧс, 302 олысь.

ХІХ нэмын Важгорт лои сиктӧн да ыджыдджык вӧлӧстьлӧн шӧринӧн. Ӧні сэтчӧ пырлісны став сикт-грездыс, кодъяс вӧліны Коми муын Ву вылын (ӧнія Йӧртымдін, Пучком да мукӧд сельсӧветъяслӧн, Благоевскӧй да мукӧд посёлокъяслӧн территория). Сиктын вӧлі пошта станция, 1841 воын восьтісны школа, кодӧс 1860 воын вӧчисны училищеӧн, а 1866 воын - 3 отделениеа вичко-приходскӧй школаӧн. 1869 воын школаын велӧдчис 12 зонка, 1875 воын - 17 зонка да 3 нывка, 1884 воын - 37 зонка да 6 нывка. Сиктын вӧлі 6 вузасян лавка.

Быд во тӧвшӧр тӧлысь 6-18 лунъясӧ Важгортын нуӧдлісны ярманга, кытчӧ волісны Коми му пасьталаысь да весиг мукӧдлаысь войтыр. Медшӧр тӧварӧн сэні вӧліны вӧралан прӧмыселлӧн прӧдуктаяс да чери.

1900 воын сиктын воссис библиотека, 1904 воын - недырся детскӧй яслияс, 1906 воын - кык класса училище, кӧні велӧдчисны некымын сиктса челядь, 1909 воын - больнича. Йӧзыс вӧдитісны му (кӧдзлісны сю, ид, шабді, быдтісны капуста, ХIX нэмсянь - картупель), видзлісны скӧт (вӧвъясӧс, гырысь скӧт, кӧръясӧс, ыжъясӧс); кыйисны вӧрса зверь-пӧткаӧс да гӧна зверьясӧс, чери (унджыкысьсӧ кыйисны сьӧмга), отходнӧй прӧмыселъясысь паськаліс вӧр кыскалӧм, а сідзжӧ вӧла-доддя вӧдитчӧм, гынсапӧг вӧчӧм, чеботарство, портняжничество.

1918 воын Важгортын вӧлі 124 овмӧс, 536 олысь, 1926 воын - 139 овмӧс, 598 олысь (280 мужичӧй, 318 нывбаба).

1930 воын сиктын вӧлі начальнӧй школа, крестьянскӧй том йӧзлӧн школа, керка-читальня, приёмнӧй покой, сиктса больнича, агропункт, ветеринарнӧй пункт, пароходнӧй стоянка, политграмота школа (воссис 1924 воын), милиция участок, потребительскӧй общество, кредитнӧй товарищество, Госторг агентство, Крестьянскӧй общественнӧй взаимопомощьлӧн комитет.

1933 воын воссис семилетка-школа, кодӧс вӧчисны шӧр школаӧн 1952 воын. 1970 воын Важгортын вӧлі 783 олысь, 1979 воын - 872 олысь. 1989 во кежлӧ олысьыс чиніс 752 мортӧдз (356 айлов, 396 нывбаба, коми).

1992 воын сиктын оліс 714 морт, 1995-647 морт 259 овмӧсын.

Олысь лыд

Медводдза овъяс

Медся важ овъяс - Бутырев, Дроздов, Гужев, Мальцев, Черноусов, Рогов, Старцев.

Культура

Велӧдӧм

Нималана йӧз

• Безносикова Люция Михайловна — коми кыв туялысь-лексиколог, Коми Республикаса наукаын нимӧдана уджалысь (чужис 1940). Л. М. Безносикова дасьтӧма сё нелямынысь унджык научнӧй гижӧд, найӧс йӧзӧдӧма Роч муын, Эстонияын, Венгрияын да Финляндияын. Мукӧд авторъяскӧд тшӧтш сійӧ дасьтылӧма статьяяс энциклопедияясӧ: «Коми кыв» (1998), «Коми Республика» (1997, 1999), «Коми Республикаса историко-культурнӧй атлас» (1997).
• Афанасьева Елена Евгеньевна — коми кывбуралысь (чужис 1967). 2010 восянь пырӧ Россияса гижысь котырӧ. Коми Республикаса гижысь котырлӧн правлениеӧн веськӧдлысьӧс вежысь. Наградитӧма Коми Республикаса Юралысьлӧн Почёт грамотаӧн (2017), Россияса гижысь котырлӧн Почёт грамотаӧн (2021), "Коми Республикалы 100 во" Коми Республикаса юбилейнӧй медальӧн (2021). "Вося медбур небӧг" республикаса конкурсын лауреат (2017).
• Худяков Владимир Михайлович (1956—2000) — нималана серпасасьысь. Ассьыс уджсӧ бура вӧчӧмысь вӧлі сетӧма Коми Республикаса Юралысьлысь именнӧй стипендия.
• Ерогодский Михаил Петрович (1878-1937) — вежавидзысь, псаломщик. 1902 вося февраль 28 лунӧ Великоустюжскӧй епископ Гавриил вӧлі пыртӧма Михаилӧс чужан Важгорт сиктса Воскресенскӧй вичкоӧ псаломщикӧн висьысь батьыс пыдди (псаломщик - служитысь, коді кывкутӧ вичкоса клирос вылын правильнӧя сьылӧм да лыддьӧм вӧсна). 1903 воын владыка Гаврил сетіс сылы стихарка новлӧм вылӧ бурсиӧм.

Тӧдчана эмторъяс

Ӧшмӧсъяс

• Историко-культурный атлас Республики Коми. — М.: Дрофа, 1997.
• Республика Коми. Энциклопедия в 3-х томах. — Сыктывкар: Коми книжное издательство, 1997, 1998, 1999. — Т. I, II, III.
• История Коми АССР (с древнейших времён до наших дней). — Сыктывкар: Коми книжное издательство, 1978.
• Атлас Республики Коми. — М.: Дрофа, 2000.
• Жеребцов И. Л. Где ты живешь: Населенные пункты Республики Коми. Историко-демографический справочник. — Сыктывкар, 2000.
• Административно-территориальное и муниципальное устройство Республики Коми (на 1 августа 2006 г.). Издание шестое, официальное. — Сыктывкар: ГУ «ТФИ РК», 2006. — 278 с. с.

Ыстӧдъяс

Важгорт сиктувса оланінъяс
Ӧнія оланінъяс: Важгорт • Выльвидз • Кӧдж • Паспом • Чирк •