Европаса кывъяс лун
Европаса кывъяс лун (рочӧн Европе́йский день языко́в) — кӧч тӧлысь 26-ӧд лунӧ пасйӧм гаж. Вӧлі йӧзӧдӧма Европаса Сӧветӧн (и ошкӧма Европаса Союзӧн) Европаса кывъяс во дырйи — 2001 вося ӧшым тӧлысь 6-ӧд лунӧ[1]. Медшӧр могыс лунлӧн — ышӧдны велӧдны да тӧдмавны уна сикас кыв кыдзи школаын, сідзи и мортлӧн став олӧм чӧжыс, та дырйи европаса кывъяс кывтэчас гӧгӧрвосьӧ Европаса Союзӧ пырысь странаяслӧн официал кывъясысь паськыдджыка.
Могъяс
Кывъяс, тшӧтш и ичӧтъясӧс, видзӧм да сӧвмӧдӧм декларируйтсьӧ кыдзи Евросоюзлӧн официальнӧй кыв политика. Кывъяссӧ видзны да сӧвмӧдны отсалӧны ӧтиысь унджык иностраннӧй кыв велӧдӧм да верстьӧ арлыдын кывъяс водзӧ велӧдӧм. Торйӧн тӧдчӧдсьӧ некымын иностраннӧй кыв велӧдны коланлун.
Шӧр могъяс
• кыскыны йӧзлысь вниманиесӧ культуракостса да кывкостса ӧта-мӧдӧс гӧгӧрвоӧмлысь тшупӧд кыпӧдӧм могысь кывъяс велӧдан мытшӧд дорӧ;
• петкӧдлыны Европалысь кыв да культура унапӧлӧслун озырлунсӧ;
• ышӧдны велӧдны да тӧдны уна кыв кыдзи школаын, сідзи и мортлӧн нэм чӧжыс.
Тӧдчанаторъяс
Европа мутасын лыддьыссьӧ 225 автохтоннӧй кыв, кодъяс пиысь 2/3-ысь унджыкыс либӧ бырӧмаӧсь нин, либӧ быран выйынӧсь вочасӧн этша лыда кывъяс ассимилируйтчӧм вӧснаыс (шуам, ирланд кыв да мукӧд кельт кывъяс).
Сідз, 2009 воын ЮНЕСКО шуис Россияын 136 кыв быран выйынӧн[2].
Мӧдарсянь кӧ, Европаын кыв серпасыс тӧдчымӧн озырмис XX нэмлӧн мӧд джынсянь, кор ыджыд экономическӧй да политическӧй миграция вӧсна пӧшти став европаса странаын, торйӧн нин налӧн юркаръясын, кутіс кывны мирса уна войтырлӧн сёрниыс. Европаса медыджыд мегаполисын (Москваын), а сідзжӧ Петыркарын, ӧні унаӧн сёрнитӧны украина, молдав, кыргыз, узбек, таджик, англичан, француз, китай, вьетнам да уна мукӧд кывйӧн. Германияын ёна кылӧ турок кыв, Швецияын да Францияын - араб, Лондонын бӧръя юасьӧмъяс серти олӧны 336 кыв вылын сёрнитысьяс, на лыдын хинди, урду, африкаса разнӧй кывъяс да мукӧд. Но зэв тшӧкыда «коймӧд странаясысь» мигрантъяслӧн воӧмыс вайӧдӧ этша лыда войтырлӧн автохтоннӧй кывъяслысь положениесӧ омӧльтӧмӧ, сы вӧсна мый иммигрантъяс векджык зільӧны велӧдны сӧмын экономическӧй боксянь медся «выгӧднӧй», доминируйтысь кывйӧн, та дырйи гортын вӧдитчӧны чужан кывйӧн, а став мукӧд кывъяссӧ игнорируйтӧны. Сідз, Ирландияын уна мигрант воӧм вӧсна ёнджыка кутісны вӧдитчыны англичан кывйӧн, мый отсалӧ водзӧ чинны ирландса кывлы, а Финляндияын - суоми кывйӧн ёнджыка вӧдитчӧмыс отсалӧ водзӧ чинны швед кывлы.
Кыв статистика ӧнія Европаын
Медся паськалӧм кывйӧн Европаын (кыдзи чужан кывйӧн сёрнитысьяслӧн лыд серти) лоӧ роч кыв кыдзи география боксянь, сідзи и мутас боксянь (Россиялӧн европаса юкӧнын олӧ 105 миллионысь унджык морт). 15-40 миллион роч кывйӧн сёрнитысьыс, кык кывйӧн сёрнитысьясӧс пыртӧмӧн, олӧ Украинаын (2001 вося перепись серти йӧзлӧн 30% шуисны сійӧс чужан кывйӧн), 6-10 миллион Беларусьын (2001 вося перепись серти йӧзлӧн 58% шуисны сійӧс медшӧр кывйӧн). Ставнас роч кывсӧ лыддьӧны чужан кывйӧн 150 миллионысь унджык морт.
Водзӧ паськалӧм серти мунӧ немеч кыв - 95 миллион гӧгӧр, франсуз кыв - 66 миллион, англичан кыв - 63 миллион, итальян кыв - 60 миллион, испан кыв да поляк кыв - 40 миллион гӧгӧр сёрнитысь да украина кыв - 25-30 миллион гӧгӧр сёрнитысь.
Ӧнія тенденцияяс
Европаын ёнджыка велӧдӧны татшӧм иностраннӧй кывъяс: англичан кыв (38 %), немеч кыв (15 %), франсуз кыв (14 %), роч кыв (7 %), испан кыв (5 %), итальян кыв (3 %).
Роч кыв дінӧ тӧдчымӧн чиніс интересыс, а 1980-ӧд вояс помӧдз сійӧ вӧлі мӧд местаын, но выльысь кыптіс интерес, медводз Польшаын, Болгарияын да мукӧд странаын. Бӧръя воясӧ англичан кывйӧн ёна вӧдитчӧны быдлаын, а немеч, француз да торйӧн нин итальян кывъясӧн кутісны вӧдитчыны этшаджык, зато тӧдчымӧн содіс испан кыв дорӧ интересыс.
Традиционнӧя этша велӧдӧны славян кывъяс[3] (роч кыв кындзи) да финн-йӧгра кывъяс, сы вӧсна мый финн-йӧгра кывъяс чайтсьӧны сьӧкыдджык кывъясӧн индоевропейскӧй кывъяс серти.
Ёнджыка кутісны велӧдны абу индоевропейскӧй кывъяс: китай кыв, араб кыв, турок кыв, корея кыв.
Пасйӧдъяс
- ↑ European Year of Languages: Parliamentary Assembly Recommendation 1539 (2001). Шыӧдчан кадпас: 1 косму тӧлысь 2022. Архивируйтӧма 9 ода-кора тӧлысь 2020.
- ↑ Интернет-журнал «Новая Политика» — ЮНЕСКО: 136 языков в России находятся на грани исчезновения. Архивируйтӧма 26 кӧч тӧлысь 2017 вося.
- ↑ Ирена Братоев. СОЦИАЛЬНЫЙ ОПЫТ ПРИГРАНИЧЬЯ: ИССЛЕДОВАНИЕ ЕВРОРЕГИОНА НЕЙСЕ-НИСА-НЫССА Архивируйтӧма 25 кӧч тӧлысь 2010 вося.
Ыстӧгъяс
- Европейский день языков Архивса копия 26 вӧльгым тӧлысь 2021 Wayback Machine ресурсын
- Проект Европейский День Языков