Коми литературнӧй кыв

Коми литературнӧй кыв - тайӧ коми кывлӧн медвылыс форма, мый торъялӧ сёрнисикасъясысь ӧткымын аслыспӧлӧслунӧн: обработайтӧмӧн, нормируйтӧмӧн, уна сикас функцияӧн, стилистическӧя дифференцируйтӧмӧн. Коми литературнӧй кывлӧн эм вомгора да гижӧда формаяс.

История

Торйӧдӧны важся литературнӧй коми кыв да ӧнія литературнӧй коми кыв. Важ литературнӧй коми кыв вӧлі 14-17 нэмъясӧ да могмӧдіс медсясӧ вичкоын служба нуӧдӧм, велӧдӧм да гижасьӧм, а сідзжӧ вӧлі административнӧй веськӧдлан средствоӧн. Коми кыв - важ гижӧда кыв, сылӧн подулас куйлӧ Перымса Степанӧн лӧсьодӧм важ перым анбур.
18-19 нэмъясӧ вӧлі пуктӧма ӧнія коми литературнӧй кывлы подув, но сэки сійӧс эз на вӧв стӧча нормируйтӧма. Ӧнія коми литературнӧй кывсӧ, сылысь нормаяссӧ, вӧлі лӧсьӧдӧма 1918 воын велӧдысьяслӧн Емдінса совещание вылын, сы бӧрын ёна сӧвмисны литературнӧй коми кывлӧн став юкӧныс.
Коми литературнӧй кыв медъёна сӧвмис 20 нэмся 20-30-ӧд воясӧ, кор зіля босьтчисны сӧвмӧдны коми кыв вылын терминология, стильяс, делопроизводство.
Аслас сӧвмӧмын медводдза кадколастӧ ӧнія литературнӧй коми кыв сӧмын неуна торъяліс подув сёрнисикасысь - сыктывкарбердса - да сы дорӧ матысса сёрнисикасысь. Сӧвмӧмкӧд тшӧтш литературнӧй коми кывлӧн нормируйтӧм тшупӧдыс содӧ, чужӧны выль кывъяс да кывтэчасъяс. Найӧ лӧсялӧны сӧмын литературнӧй коми кывлы, шуам, неологизмъяс кывбур, ов, юркар, ас кылӧм да с. в. Кымын ёнджыка сӧвмӧ литературнӧй коми кыв, сымын ёнджыка сылӧн нормаясыс торъялӧны сёрнисикасъясысь. Такӧд тшӧтш сёрнисикасъяс лоӧны литературнӧй коми кыв сӧвмӧдан да озырмӧдан медшӧр ӧшмӧсъясысь ӧтиӧн. 20-ӧд вояссянь литературнӧй коми кыв пыр паськӧдӧ ассьыс сёрнисикас подувсӧ, торйӧн нин лексика, фразеология, грамматика юкӧнын.
«Коми литературнӧй кыв» понятие оз ло ӧткодьӧн художественнӧй литература кывкӧд. Литературнӧй коми кыв - тайӧ пресса, публицистика, наука, канму веськӧдлӧм кыв. Художествоа литературалӧн кывйыс жӧ ёна паськыдджык литературнӧй коми кыв дорысь, сы вӧсна мый художествоа произведениеясӧ гижысьяс векджык пыртӧны и сёрнисикас кывъяс, прӧстӧй сёрни, кодифицируйттӧм заимствованиеяс да с. в. Но художествоа литература босьтӧ зэв тӧдчана ин литературнӧй коми кыв сӧвмӧдӧмын. 60-80-ӧд воясӧ, кор коми литературнӧй кывйӧн вӧдитчӧмыс тӧдчымӧн чиніс, художествоа литература лои литературнӧй коми кыв сӧвмӧдӧмын зэв тӧдчана подулӧн.
Любӧй литературнӧй кыв - история боксянь сӧвмӧм продукт. Сылӧн функциональнӧй нагрузкаыс разнӧй история кадколастын абу ӧткодь. Сійӧ йитчӧма войтырлӧн общественнӧй, политическӧй да культурнӧй сӧвман тшупӧдкӧд, странаын нуӧдан канму кыв политикакӧд. Кымын ыджыдджык литературнӧй кывлӧн функциональнӧй нагрузкаыс, сымын сійӧ ёнджыка сӧвмӧ да озырмӧ. Мӧдарӧ, функциональнӧй нагрузкалӧн векняммӧмыс вайӧдӧ кыв жебмӧмӧ да вошӧмӧ. СССР да Рочму условиеясын литературнӧй коми кыв вылӧ ёна тӧдчис и тӧдчӧ роч кыв, а сідзжӧ кызвын коми сёрнитысьлӧн билингвизм.

Аслыспӧлӧслунъяс

Литературнӧй кывлӧн эм некымын признак, найӧ торъялӧны история чӧж. Татшӧм признакъясӧн лоӧны:

1. зумыд нормативнӧй системалӧн эмлун;
   
2. обработайтӧмлун, мый вӧсна литературнӧй кывлӧн эм престиж;
3. гижӧда да вомгора формаяслӧн эмлун;
4. многофункциональность, мӧд ногӧн кӧ, йӧзлӧн олӧмын уна юкӧн могмӧдӧм (сёрни, велӧдчӧм, общественно-политическӧй олӧм, йӧзӧс юӧртан средствояс да с.в. д. );
5. мутас да социальнӧй сёрнисикасъяс бӧрӧ кольӧм, да сёрнисикаскостса да этническӧй йитӧдъяс могмӧдан средство;
6. социальнӧй дифференциация, функциональнӧй стильяслӧн эмлун.
   

Ӧнія коми литературнӧй кыв серти индӧм признакъясыс абу ставныс ӧткодь тӧдчанаӧсь. Шуам, вӧдитчан тшупӧд сертиыс литературнӧй коми кыв сулалӧ ёнджыкасӧ Коми Республикаса общественно-политическӧй олӧмын периферияын, кызвыннас могмӧдӧ семья да быт юкӧн, мыйтакӧ велӧдӧм, национальнӧй культура, йӧзӧс юӧртан средствояс. Коми кывйӧн шоча вӧдитчӧны канму веськӧдлӧмын, делопроизводствоын, стӧч да ӧткымын общественнӧй наукаясын (экономикаын, философияын, педагогикаын), зэв этша вӧдитчӧны юриспруденцияын, та вӧсна литературнӧй коми кывйын абу сӧвмӧма социальнӧй дифференциация, абу тырвыйӧ лӧсьӧдӧма уна функциональнӧй стиль (научнӧй, делӧвӧй, канцелярскӧй).

Литература

• Айбабина Е .А. Особенности функционального развития коми языка в современных условиях. Серия препринтов «Научные доклады» Коми научного центра Уральского отделения РАН, вып. 186. Сыктывкар, 1988;
• Бараксанов Г. Г. Формирование языковых норм коми литературного языка. Сыктывкар, 1964;
• Бараксанов Г. Г. История коми литературного языка и проблемы языковой нормы. Серия препринтов «Научные доклады» Коми научного центра Уральского отделения РАН, вып. 158. Сыктывкар, 1986;
• Бараксанов Г. Г., Федюнёва Г. В. Коми литературнӧй кыв сӧвман туйяс. — Коми кыв ӧнiя олӧмын. Научно-практическӧй конференциялӧн материалъяс. Сыктывкар, 1990, 30-41;
• Бараксанов Г. Г., Федюнёва Г. В. Пути и проблемы развития современного коми литературного языка. — “Linguistica Uralica”, №1, Tallinn, 1991, 61-67;
• Безносикова Л. М. “Роль диалектной лексики в формировании словарного состава коми литературного языка”. М., 1985;
• Гуляев Е. С. Очерки истории коми литературного языка. Научный отчет. Сыктывкар, 1974. Архив Коми научного центра Уральского отделения РАН, ф. 5, оп. 2, ед. хр. 101;
• Коми кыв ӧнiя олӧмын. Проблемы функционирования коми языка в современных условиях. Материалы научно-практической конференции. Сыктывкар, 1990;
• Лыткин В. И. Коми-зырянский язык. — Закономерности развития литературных языков народов СССР в советскую эпоху. Тюркские, финно-угорские и монгольские языки. М., 1969, 302-351;
• Лудыкова В.М. Литературный коми язык: история и современное состояние (социолингвистический аспект) : монография / В.М. Лудыкова. – Сыктывкар: Изд-во СыктГУ, 2014. – 143 с.;
• Цыпанов Е. А. Проблемы языка — проблемы народа. — “Север”, 1989, №4, 97-102;
• Цыпанов Е. А. Потенции коми литературного языка и языковая политика. — Финно-угроведение. Йошкар-Ола, 1996, №2, 67-78.
• Цыпанов Е.А. Литературный коми язык // Коми язык. Энциклопедия. — М.: Изд-во ДиК, 1998. — С. 233-235. — ISBN 5-7903-0045-6.

Ыстӧгъяс