Кӧрт Айка
Кӧрт Айка — коми мифологияын Вылыс Эжваса вына тун, коді паныд сувтіс Перымса Степанлы [1].
Мифологияын тӧдчанлун
Кӧрт Айка йылысь преданиеяс топыда йитчӧмаӧсь Кӧрткерӧс сикт нимлӧн артмӧмкӧд (Кӧрт керӧс, кӧрт нӧрыс). Кӧрт вӧлі колана атрибутӧн Кӧрт Айкалӧн: сылӧн вӧлі кӧрт туша, сійӧ новліс кӧрт паськӧм да шапка, сылӧн вӧлі кӧрт керка, пыж, ньӧввуж да ньӧвъяс.
Кӧрт Айкаӧс эз позь нинӧмӧн дойдны, ни вины, кыдзи и мукӧд тунъясӧс.
Кӧрт Айка грабитіс Эжва кузя кывтысь суднояссӧ да пыжъяссӧ, найӧс сійӧ сувтӧдліс ю вомӧн нюжӧдӧм кӧрт чепӧн. Таысь кындзи, Кӧрт Айка вӧлі медводдза кузнечӧн, сы вӧсна мый сыӧдз кӧрт дорны некод эз куж, мӧд ногӧн кӧ, вӧлі быттьӧкӧ абу бур культурнӧй геройӧн, сы вӧсна мый аслас тӧдӧмлунӧн некодкӧд эз юксьыв.
Аслас кӧрт способностьяскӧд тшӧтш Кӧрт Айкалӧн, кыдзи и мукӧд вына тунъяслӧн, вӧлі вӧр-ва стихияяс вылын помтӧм власьт. Сылӧн кывъяс серти пемдісны шонді да тӧлысь, луныс пӧри войӧ да мӧдарӧ. Сійӧ вермис вӧчны, медым юыс визувтіс мӧдарӧ, а кос поводдя дырйи заводитны ёна зэрны; вермис сувтӧдны кывйӧн ю кузя кывтысь пыжӧс [2].
Предание серти, Перымса Степанӧс Эжва катыд пыжӧн кывтігӧн, кыдзи и сыӧдз уна мукӧдӧс, сувтӧдіс Кӧрт Айкалӧн оланінсянь матын ю вомӧн нюжӧдӧм кӧрт чеп. Асьсӧ пернапасалігӧн Степан кучкӧма чепӧ крестнас, сійӧ потӧма да вӧйӧма ю пыдӧсӧ. Тайӧс аддзӧм бӧрын Кӧрт Айка шуӧма нимкыв, и ю веркӧсын кыпӧдчӧмаӧсь зэв гырысь гыяс, кодъяс грӧзитӧмаӧсь путкыльтны пыжсӧ. Крест пас да крест отсӧгӧн Степан лӧньӧдӧма гыяссӧ да сувтӧма берегӧ. Кӧрт Айка ыджыд чернас ӧвтчигтыр уськӧдчӧма сы вылӧ. Степан тӧдӧма, мый тунсӧ нинӧмӧн оз позь босьтны, да тшӧктӧма аслас спутникъяслы вешйыны бокӧ, а ачыс мунӧма паныд да кучкӧма плешкас чернас. Кӧрт Айка усьӧма, шы абу сетӧма да кулӧма. Сылӧн гу местаын сэсся кыптіс Кӧрткерӧс сикт.
Перымса Степанлӧн вына тунъяскӧд тыш йылысь вель уна предание пӧвстын вариант, кор сійӧ аслас киӧн виӧ ассьыс противниксӧ, овлӧ шоча. Пырджык Степан водзсасьӧ аслас противниклы сӧмын сэтчӧдз, кытчӧдз тун оз бырӧд ассьыс вынсӧ. Та бӧрын сійӧс волшебнӧй средствояс отсӧгӧн виӧны либӧ Степанлӧн спутникъясыс, либӧ тунлӧн рӧдвужыс, кодъяс заводитӧны эскыны выль вералы.
Культураын тӧдчанлун
• Кӧрт Айка йылысь предание медводдзаысь гижӧма Е. Кичигин да йӧзӧдӧма ХIХ нэм шӧрын.
• Кӧрт Айка йылысь медводдза литературнӧй гижӧдӧн вӧлі М. Н. Лебедевлӧн «Кӧрт Айка» поэма[3].
• Дасьтӧма короткометражнӧй кино «Кӧрт Айка» (режиссёрыс Игорь Кирушев).
• Кӧрткерӧс районын нуӧдӧны «Кӧрт Айка» гаж - кузнечьяслӧн фестиваль.
• М. Н. Лебедев нима Кӧрткерӧсса шӧр библиотека нуӧдӧ «Кӧрт Айка му кузя» автобусӧн экскурсия.
Литература
Атлас Республики Коми. – М.: Дизайн. Информация. Картография, 2001. – 551 с.
Жаков К. Ф. Под шум северного ветра рассказы, очерки, сказки и предания / Каллистрат Жаков; [сост., вступ. ст. д-ра филол. наук А. И. Туркина]. – Сыктывкар: Коми кн. изд-во, 1990. – 460 с.
Игнатов В. Г. Легенды и сказания народа коми: альбом репродукций / сост. М. П. Свириденков; текст А. К. Микушев. – Сыктывкар: Коми кн. изд-во, 1985. – 48 л.
Лебедев М. Н. Бӧрйӧм гижӧдъяс / М. Н. Лебедев; ред. И. Подоров; серпасалic М. Безносов. – Сыктывкар: Коми госиздат, 1940. – 318 л. б. – На коми яз.
Лебедев М. Н. Кӧрт-Айка : поэма-мойд = Кӧрт-Айка : поэма-сказка / сост., автор вступ. статьи В. А. Лимерова ; худож. А. Гордеева. - Сыктывкар: ОО "Анбур", 2018. - 32 с.: ил. - На коми, рус. яз.
Лебедев М. Н. Кӧрт-Айка - Железный свекор: зырян. предание / М. Н. Лебедев. – Усть-Сысольск: Изд. А. А. Цембера, 1910 (Тип.-скоропечатня З. Д. Следникова и К). – 16 с.
Лимеров П. Ф. Коми несказочная проза : учеб. пособие по спецкурсу / П. Ф. Лимеров. - Сыктывкар : СГУ, 1998. - 96 с.
Микушев А. К. Эпические формы коми фольклора / А. К. Микушев ; Акад. наук СССР, Коми филиал. - Ленинград : Наука, Ленинградское отделение, 1973. - 253 с.
Мифология Коми. – Москва - Сыктывкар: ДИК, 1999. – 480 с.: ил., карт.
Му пуксьӧм: коми войтырлӧн мифология / лӧсьӧдiс, коми кыв вылӧ вуджӧдiс П. Ф. Лимеров; серпасалic А. В. Мошев. – Сыктывкар: Коми небӧг лэдзанiн, 2005. – 622, [2] л. б.: серпас. – На коми, рус. яз. – Пер. загл.: Сотворение мира.
Сказки северных ветров. Кӧрт Айка / пересказ Н. М. Новикова; худож. Е. А. Сокерина. - Сыктывкар: ООО «Коми республиканская типография», 2018. - 16 с.
Беляев Г. «Кӧрт Айка» йылысь / Геннадий Беляев // Войвыв кодзув. – 1994. – № 7. – С. 62-63.
Лебедев М. Н. Кӧрт Айка / М. Н. Лебедев // Войвыв кодзув. – 1994. – № 7. – С. 64-69.