Сигудӧк
| Сигудӧк | |
|---|---|
 Сигудӧк. Россияса этнография музейлӧн фондысь. | |
| Сикасалӧм |
Струнаа щипкӧвӧй шылад ворсан Струнаа вуджъя шылад ворсан |
Сигудӧк (рочӧн сигудэк, волосяной гудок, коми-перым сигудӧк) — коми да перым коми кык сикас — щипкӧвӧй да вуджъя — струнаа шылад ворсанъяслӧн ӧтувъя ним[1].
Этимология
Шылад ворсанъяслысь нимсӧ — «сигудӧк» — артмӧдӧма кык кыввуж ӧтлаӧдӧмӧн: «си» (рочӧн волос)[2] да «гудӧк» (роч кывйысь пырӧм, «гудок» нимӧн шусьӧ важся скрипка кодь шылад ворсан). «Си» компонентыс петкӧдлӧ, мыйысь вӧчӧма струнаыс.
Сикасалӧм
Сигудӧк — тайӧ лютня сяма вуджъя да щипкӧвӧй шылад ворсан, сійӧс вӧчӧны пуысь. Струнаяссӧ вӧчисны сиысь либӧ сювъясысь, найӧ вермисны лоны разнӧй кызтаӧсь. Струна лыдыс вермис вежласьны кыксянь нёльӧдз, но медся паныдасьліс куим струнаа сигудӧкъяс[3].
Щипкӧвӧй сигудӧкъяс
Медся важъя ворсанъясӧн туялысьяс лыддьӧны гортса кӧлуйысь вӧчӧм ворсанъяс: тасьтіясысь, воръясысь, бӧчкаясысь, кысян станса планкаясысь. Резонатор сикас серти шипкӧвӧй сигудӧкъяслӧн эмӧсь татшӧм сикасъяс:
• Сигудӧк-кумли — чорыд кыдз пуысь вӧчӧм пу чаша, код весьтын зэлӧдчӧны разнӧй кызта вӧв юрсиысь гартыштӧм струнаяс (7-10-13-15 си чукӧрын). Найӧ гартчӧны вугъяс подувса пу колкаяс вылӧ. Сигудӧк-кумли чаша-резонаторлӧн диаметрыс 250-400 мм, джудждаыс 120-150 мм, стенъясыслӧн кызтаыс 10-12 мм. Ворсанногыс — струнаяссӧ зёльӧдӧм. Ворсігӧн инструментсӧ кутӧны пидзӧсъяс костын. Инструментлӧн шыыс — лӧнь, небыд, ньӧжйӧник.
• Сигудӧк-вор — торъялӧ сигудӧк-кумлиысь формаӧн. Тайӧ видыслӧн подулас кык плавкӧс воропа неыджыд кузьмӧс вундалӧм вор, код весьтын зэвтчӧны разнӧй кызта гартлӧм юрси струнаяс. Сигудӧк-ворлӧн ыдждаыс: кузьтаыс 400-550 мм, пасьтаыс 180-250 мм, джудждаыс 100-150 мм, резонатор юкӧнлӧн джудждаыс 80-100 мм, бокса стенъяслӧн кызтаыс 10-15 мм. Ворсанногыс — струнаяссӧ зёльӧдӧм. Инструментсӧ кутӧны пидзӧс вылын. Тайӧ инструментлӧн шыыс, кыдзи и сигудӧк-кумлилӧн, слаб, лӧнь, небыд матӧвӧй тембра.
• Брунган лагун. Инструментлӧн нимыс артмӧма «брунгыны» изобразительнӧй кывйысь да «лагун» (бочонок, кадушка) кывйысь. Сійӧ нёль струнаа щипкӧвӧй ворсан. Резонатор пыдди лоӧ неыджыд бӧчка. Вӧчсьӧ тадзи: сур бӧчка пыдӧсӧ, кытчӧ вӧчӧма неыджыд розь, сюйӧны кӧрт тувъяс, либӧ бокас вӧчӧны выступъяс, кытчӧ гартӧны нёль гартӧм си либӧ сутуга струна. Шыыс артмӧ струнаяс зёльӧдӧмӧн либӧ медиатор отсӧгӧн. Брунган лагунлӧн шыыс неыджыд; си струнаяса — пӧдӧм, матӧвӧй тембра, а сутуга струнаяслӧн, мӧдарӧ — брунгана.
• Сигудӧк-пӧв — тайӧ ворсанлӧн эм кык медшӧр сикас. Медводдзаыс — веськыд пельӧса либӧ трапеция формаа пӧвтор, кутӧдӧн, бокӧвӧй вундалӧмъястӧм да резонаторнӧй гуранъястӧм, торъя кызта нёль гартлӧм юрси либӧ сюв струнаясӧн. Пӧвъяслӧн вылыс юкӧнас струнаяссӧ крепитӧны пу либӧ кӧрт кӧрт тувъясӧн, а улыс, торцевӧй юкӧнас гартлӧны розьясӧ. Эм сідзжӧ кык струнаа пу подставка. Инструментъяслӧн ыджда: кузьтаыс — 600 мм гӧгӧр, пасьтаыс — 200-300 мм. Сигудка-пӧвлӧн мӧд сикас — тайӧ кузьмӧс трапеция кодь, неуна гӧгрӧсмӧм пӧвтор (400 мм кузьта да 200 мм пасьта) неыджыд овальнӧй резонаторнӧй джудждаӧн водзладорас да подтёсӧн бӧрладорас инструментсӧ кокньыда кутӧм вылӧ. Струна подставкаяссӧ сюйӧма специальнӧй вырезъясӧ. Гӧрбыльтчӧм юрси струнаяс (3-сянь 4-ӧдз) крепитӧма торцевӧй вырезъясын. Ворсігас кутӧны пӧлыньтӧмӧн, пидзӧсъяссӧ мыджӧмӧн. Тайӧ инструмент сикасыс лоис подулӧн сылӧн водзӧ вылӧ сикасъяс сӧвмӧдӧм вылӧ, тшӧтш и дуга сямаӧн вӧдитчӧмӧн. Перым Коми кытшса Кочёво районын фольклористъяс пасйӧмаӧсь тайӧ сикасыслысь разновидностьсӧ, кодлӧн подулын кысян стансянь планка (коми-перым дзав). Татшӧм инструментӧн балалайкаӧн моз ворсісны кызвыннас нывбабаяс.
Вуджъя сигудӧкъяс
Комияслӧн да перым комияслӧн мутасын туялысьяс аддзӧмаӧсь 11 хордофон сикас[4]. Налӧн эмӧсь уна пӧлӧс формаяс. Вӧчанног сертиыс ворсанъяссӧ юкӧны тшупӧм корпуса да вундалӧм сьыліа-рукояткаа ворсанъяс вылӧ; тэчӧм корпуса да садитӧм сьыліа ворсанъяс вылӧ; пу остовӧ пыртӧм жӧч корпуса ворсанъяс вылӧ. Медся ёна вӧліны паськалӧмаӧсь кодйӧм корпуса сигудӧкъяс, кодъясӧс сьыліыскӧд да юрыскӧд тшӧтш вӧлі вӧчӧма небыд пӧрӧдаа пуысь: пипуысь, ловпуысь, ньыв пуысь либӧ пожӧмысь. Сигудӧкъяслӧн кузьтаыс овлӧ 600-750 мм; кузьтаыс, 2 корпусыс — 300-450 мм; пасьтаыс — 140-200 мм, джудждаыс — 33-45 мм; сьыліыс — 60-200 мм; юрыс — 150-165 мм. Сигудӧкъяслӧн корпусыс — плоскӧй, прямоугольнӧй, овальнӧй либӧ пыж кодь формаа, бокас неыджыд фигурнӧй нёптола.
Артмӧм да паськалӧм
Туялысьяс лыддьӧны, мый сигудӧк подулас, тыдалӧ, вӧлӧма вӧралан инструмент, торйӧн кӧ, вӧралан ньӧввуж, кодлӧн вудж везйыс ньӧв лэдзигӧн сетӧ тіньгӧм кодь шы. Тыдалӧ, важ коми вӧралысьяс казялӧмаӧсь тайӧс, и зэлӧдӧм вудж везлӧн юргӧмыс чужтӧма ӧти, кык да куим струнаа шипкӧвӧй да вуджъя ворсанъяс лӧсьӧдӧм йылысь мӧвп, мыйысь и лоӧма сигудӧк[5]. Тайӧс, а сідзжӧ тайӧ инструментсӧ важӧн нин лӧсьӧдӧмсӧ эскӧдӧ коми мифология, коді сигудӧккӧд йитӧ му вылын шыладлысь артмӧмсӧ.
Сигудӧкъяс медсясӧ вӧліны паськалӧмаӧсь Эжва йывса вӧралысьяс пӧвстын. Сигудӧкъяс вылын ворсісны кыдзи гортаныс, сідзи и вӧралігӧн вӧр керкаясын.
Мифологияын тӧдчанлун
Сигудӧк вӧчӧм бӧрын, комияслӧн важся чайтӧмъяс серти, му вылын лоис шылад.
Ворсан лӧсьӧдӧм йылысь комияслӧн эм интереснӧй мифологическӧй висьт — быттьӧкӧ сигудӧк вӧчӧмкӧд йитчӧмаӧсь кык герой — демиург: бур Ен да пакӧститчысь Омӧль. Ен вӧчис сигудӧк, но сійӧ эз юргы, сэки Омӧль сӧветуйтіс Енлы йитны сигудӧк корпус пельӧсӧ коз сир ёкмыль да зыравны сійӧн вуджсӧ. Ен вӧчис, мый сӧветуйтісны, и, збыльысь, заводитіс юргыны шылад. Медводз Енмыс радліс, а здук мысти зэв ёна скӧрмис — ӧд артмис, мый абу сійӧ сигудӧксӧ лӧсьӧдысьыс. Буретш та вӧсна Ен ёрис ворсансӧ. Сэксянь сигудӧклысь шыяссӧ кутісны радейтны быдпӧлӧс пеж ловъясыс[6].
Тайӧ мотивыс (сигудӧк шылад дорӧ пеж вынлӧн муслун) тшӧкыда паныдасьлӧ коми мойдъясын. А нӧшта коми вӧралысьяс, вӧравны лӧсьӧдчигӧн, сьӧрысь пыр босьтісны сигудӧк, тӧдісны, мый вӧрса ловъяслы сьӧлӧм вылас воӧ сы вылын ворсӧмыс, медым гажӧдны не сӧмын асьнысӧ да ёртъяссӧ, но и бурмӧдны сьӧлӧмнысӧ вӧрса духъяслысь.
Пасйӧдъяс
- ↑ Чисталёв П. Сигудӧк // Республика Коми. Энциклопедия. Том III. — Сыктывкар: Коми книжное издательство, 2000. — С. 43.
- ↑ Большой коми-русский словарь. Сигудӧк (рус.). dict.fu-lab.ru. Шыӧдчан кадпас: 14 сора тӧлысь 2025.
- ↑ Сигудӧк (рус.). Артефакт. Шыӧдчан кадпас: 14 сора тӧлысь 2025.
- ↑ Семакова И. Б. О проблемах развития традиционных смычковых хордофонов финно-угорских и соседних с ними народов // Ежегодник финно-угорских исследований. — 2010. — № 3.
- ↑ Горчаков А.Г. Коми музыкальные инструменты в кн. Историко-культурный атлас Республики Коми., М., 1997, стр. 290
- ↑ Конаков Н.Д. Мифология коми. Сигудӧк (рус.). Шыӧдчан кадпас: 14 сора тӧлысь 2025.
Литература
- Сигудэк // Атлас музыкальных инструментов народов СССР. — М.: МузГИз, 1963. — С. 58—59.
- Чисталев П. Сигудэк — струнный смычковый инструмент народа коми // Народные музыкальные инструменты и инструментальная музыка. Сборник статей и материалов. Часть 2 / Под общ. ред. Е.В. Гиппиуса. — М.: Советский композитор, 1988. — С. 149—163. — 325 с.
- Горчаков А.Г. Коми музыкальные инструменты // Историко-культурный атлас Республики Коми. — М., 1997. — С. 290.
Ыстӧгъяс
- Коми народные музыкальные инструменты // Проект Виталия Сергеевского