Эжва (ю)

Босьтӧма Рувикиысь
Видлалӧм гижӧд
Вычегда
Эжва ю Ирта сикт дорынЭжва ю Ирта сикт дорын
Характеристика
Кузьта 1130 км
Ковтыс 121 000 км²
Ва рӧскод 1160 м³/с (устье)
Ва визлас
Ю йыв  
 • Ин Тиман керӧс
 • География координатаяс 62°19′45″ с. ш. 55°32′49″ в. д.GЯO
Ю вом Вынва
 • Ин Котлас
 • География координатаяс 61°17′00″ с. ш. 46°37′10″ в. д.GЯO
Ин
Ва система Вынва → Еджыд саридз

Страна
Регионъяс Коми Республика, Кардор обласьт
Канму ва реестрын код 03020200112103000013575[1]
Географическӧй нимъяслӧн канму каталогын номер 0071210
Эжва (ю) (Европейская часть России)
Голубая точка — исток
исток
Синяя точка
устье
Логотип РУВИКИ.Медиа Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа

Эжва (рочӧн Вы́чегда) — Роч Войвылын ю, кывтӧ Коми Республикаті да Кардор обласьттi (рочӧн Архангельская область), Вынва юлӧн медыджыд веськыд ю вож.

Этимология

Эжва нимыс артмӧма кык кывйысь — эж (эжа) «эжа, туруна му» да ва «ва, ю», Эж-ва тэчаслӧн вежӧртасыс «видз вывті визувтысь ю»[2].

География

Эжва юлӧн кузьтаыс — 1130 километра, ю ковтысыслӧн ыдждаыс — 121 сюрс км². Ковтыслӧн веркӧсыс артмӧма унаысь йизьӧм бӧрын да торйӧн нин Вой саридзлӧн бӧръя трансгрессия бӧрын. Веркӧсыс шыльыд 120—150 м шӧркодь джудждаӧн. Ю сёртасъясыс паськыдӧсь, аллювиальнӧй сёртасъясыс векниӧсь, террасаястӧмӧсь. Ковтысыс артмӧма пермскӧй куйлан инъяс (сёйяс, мергельяс), изшом известнякысь, юрскӧй да мелӧвӧй породаясысь, кодъяс вевттьысьӧмаӧсь четвертичнӧй куйлан инъясӧн.

Ковтыслӧн площадьыс вевттьысьӧма пармаса вӧръясӧн (коз, пожӧм, кыдз да мукӧд).), паськалӧмаӧсь нюръяс (нюра — 18,6 %-ӧдз). Воргаыс чукыльӧсь, юыслӧн пӧкатыс абу ыджыд (0,000162).

Заводитчӧ Лунвож нима Тиман кряж лунвыв помас Дзюр-Нюр нюрын, Вой-Вожӧ усьӧм бӧрын босьтӧ Эжва ним.

Юксьӧ Вылыс Эжва вылӧ (Улыс Немсянь Нем ю вомӧдз, 346 км), Шӧр (Улыс Немсянь Сыктыв вомӧдз, 489 км) да Улыс Эжва вылӧ (Емва юсянь Нем ю вомӧдз, 296 км). Усьӧ Войвыв Двинаӧ Котлас кар дорын. Визувтӧ Коми Республика да Кардор обласьт муясӧд.

Вылыс Эжва ковтыслӧн вылысса юкӧнъясыс лоӧны 200—250 м судта торъялӧм мылькъяса платоӧн. Сёртасыс 150—200 м пасьтаӧдз, вундалӧма 20-40 м вылӧ. Визулыс чукыльӧсь, уна косьяс, ляпкыдінъяс, вораыс тэрыб (0,6-0,7 м/с). Юыслӧн пасьтаыс 15-20 метрасянь 80-100 метраӧдз, шӧркодь джудждаыс 3 м (медся джуджыдыс 10 метраӧдз).

Шӧр Эжва ковтыс босьтӧ паськыд шыльыдін Тиман кряж да Войвыв Увала вевтас костын. Вылыс юкӧнас визувтӧ Керчомскӧй сёртасті, коді куйлӧ Немскӧй вевтас да Жежимпармскӧй вевтас костын. Улынджык — паськыд равниннӧй увтас, коді торъялӧ ыджыд нюрӧн. Ковтыслӧн веськыдвыв юкӧнас паськалӧмаӧсь тыяс (Донты, Синдор). Сӧвмӧм карст (р. Нем, Войвыв Кельтма, Емва). Сёртасыс 10 км пасьтаӧдз. Виддзыс паськыд, векджык кык бока, быдмӧма видзьясӧн, нюрсялӧма, уна вис (видзьяс), станицаяс. Воргаыслӧн пасьтаыс 100 метрасянь 680 метраӧдз, лыаысь да сёйысь, галькиа, абу зумыд, бергалӧ (120-ысь унджык), ляпкыдінъяс да діяс. Джудждаыс перекатъяс вылын 0,5 м-ӧдз, тшӧтшкӧсінын — 1,5-5 м. Визулыслӧн ӧдыс 0,3-0,6 м/с (гожся межа) 1,5-1,8 м/с-ӧдз (ытва дырйи). Эжва пырӧ помавтӧм меандрируйтӧм юяс лыдӧ.

Улыс Эжвалӧн ландшафтнӧй да гидрологическӧй условиеясыс ӧткодьӧсь Шӧр Эжвалӧн условиеяскӧд.

Эжва да Кама ковтысъяссӧ XIX нэмын йитіс Войвыв Екатерининскӧй канал, мый вӧчлісны сквознӧй сёртасын, кӧні визувтӧны Войвыв Кельтма да Лунвыв Кельтма юяс. Кельтманскӧй депрессияын палеосёртаса пыр йизьӧм дырйи Эжвасянь Камаӧ вуджліс ва (Кельтминскӧй спиллвей) (сы вӧсна мый Эжвасӧ вӧлі тыртӧма гӧравыв йиӧн). Войвывсянь лунвылӧ медбӧръяысь ваыс вуджліс таті 100 сюрс во сайын кымын[3][4].

Гидрология

Ваыс содӧ лымйысь (43-48 %), ыджыд пай босьтӧ мупытшса ва (35-40 %-ӧдз), мый лоӧ карстӧвӧй породаяслӧн (известнякъяс, доломит) паськалӧм вӧсна. Ваыс — 162-сянь (Немдін) 601 м³/с-ӧдз (Сыктывкар). Тувсов ытва дырйи юыс кыпӧдчӧ некымын метра вылӧ (Сыктывкар дорын — 2-сянь 6-ӧдз) шӧр тшупӧдысь вылӧджык, ойдӧдӧ ойдланінсӧ уна километр пасьта. Вогӧгӧрса валӧн вогӧгӧрса шӧркодь расход — 1160 м³/с, мый лӧсялӧ 36,5 км³ вогӧгӧрся визувлы.

Валӧн шӧр рӧскод (м³/с) Эжва юын тӧлысьяс серти 1962 - 1999 вояс
(вӧлі мерайтӧма гидрология пост вылын Федяково грезд дорын, 65 км ю вомсяньыс)[5]

Эжва юлӧн вожъяс

Эжвалӧн ставнас 1137 вож. На пиын медгырысьыс:

Босьтӧ ас пытшкас 1137 вож. На пӧвстын медся гырысьясыс: Вӧль, Висер, Емва, Ёльва, Яренга — веськыдвылын; Лунвыв Мылва, Нем, Войвыв Кельтма, Лӧкчим, Сыктыв, Виледь — шуйгавылын. Ӧткымын вожъяслӧн эм ыджыд чери овмӧс тӧдчанлун (сьӧмга кульман юяс): Войвыв Кельтма, Емва да мукӧд.

Сплавнӧй. Тулысын судноясӧн позьӧ ветлыны Вӧльдін пристаньӧдз (959 км), гожӧм-ар кадӧ — Кулӧмдінӧдз (693 км).

Воргалӧн вежласьӧм да лыаяслӧн вӧрӧм серти Эжва босьтӧ Россияын медводдза места, мый сьӧктӧдӧ судноясӧн ветлӧмсӧ.

Медшӧр пристаньяс: Сольвычегодск, Яренск, Межӧг, Айкатыла, Сыктывкар, Кулӧмдін.

Вомсяньыс пӧрадок серти:

  • 6 км: Икса (веськыд)
  • 6 км: Лименда (Нымӧндін, Немӧндін) (шуйга)
  • 13 км: Важ Эжва (шуйга.)
  • 25 км: Нюба (Неб-Ю, Неб-Ю-Рень) (веськыд)
  • 29 км: Ыджыд Ватса (шуйга)
  • 33 км: Копытовка (шуйга)
  • 37 км: Ыджыд Коряжемка (шуйга)
  • 39 км: Важ (веськыд)
  • 48 км: Виледь (Вилянь) (шуйга)
  • 54 км: Улыс Лупья (Лопья, Лунья) (шуйга)
  • 66 км: Варзокса (веськыд)
  • 69 км: Торновка (веськыд)
  • 80 км: Чакулка (веськыд)
  • 92 км: Чаинка (веськыд)
  • 93 км: Секур (шуйга)
  • 99 км: Вылыс Лупья (Лупья, Лунья) (шуйга)
  • 102 км: Бердышевка (веськыд)
  • 105 км: Сойга (веськыд)
  • 111 км: Тундийка (веськыд)
  • 116 км: Шулега (веськыд)
  • 119 км: Сендуга (веськыд)
  • 123 км: Мирюнник (веськыд)
  • 128 км: нимтӧм (шуйга)
  • 129 км: Урдомка (веськыд)
  • 142 км: пр. Полой Прось (веськыд)
  • 144 км: Кичева (веськыд)
  • 149 км: вис нимтӧм (шуйга)
  • 164 км: вис Ленскӧй Полой (веськыд)
  • 171 км: Вожемка (шуйга)
  • 197 км: Шиес (Шиэс, Шнег) (шуйга)
  • 200 км: Яренга (веськыд)
  • 203 км: Кижмола (веськыд)
  • 210 км: Йӧртым (веськыд)
  • 218 км: Чернокурка (веськыд)
  • 227 км: Кунесью (шуйга)
  • 233 км: нимтӧм (шуйга)
  • 243 км: вис нимтӧм (шуйга)
  • 247 км: Ёль (веськыд)
  • 251 км: вис нимтӧм (шуйга)
  • 272 км: Шежамка (Шежма-Ю) (веськыд)
  • 283 км: вис нимтӧм (веськыд)
  • 298 км: Емва (Юлва, Эжва катыдын) (веськыд)
  • 304 км: Юрумка (веськыд)
  • 307 км: вис нимтӧм (веськыд)
  • 315 км: вис Лука-Полой (веськыд)
  • 331 км: Ичӧт Чернам (веськыд)
  • 334 км: Нёбъю (Ниод) (веськыд)
  • 341 км: Пожӧг (шуйга)
  • 354 км: Кылӧгъю (шуйга)
  • 363 км: Язьёль (шуйга)
  • 368 км: Эндыю (веськыд)
  • 377 км: Тыбадью (веськыд)
  • 385 км: нимтӧм (веськыд)
  • 386 км: нимтӧм (веськыд)
  • 398 км: вис Серт-Полой (шуйга)
  • 405 км: Кизесъю (веськыд)
  • 415 км: Дырнас (шуйга)
  • 420 км: Сыктыв (шуйга)
  • 440 км: Льӧм (Бол. Лем, Лем-Ю, Лиома) (шуйга)
  • 453 км: Ташъю (веськыд)
  • 466 км: Кияю (шуйга)
  • 468 км: пр. нимтӧм (веськыд)
  • 476 км: Важ Эжва (веськыд)
  • 491 км: Пожъян (шуйга)
  • 493 км: Локчим (Лончима, Лочкима, Локшма) (шуйга)
  • 506 км: нимтӧм (шуйга)
  • 507 км: Пожъян (шуйга)
  • 514 км: Ёль (веськыд)
  • 525 км: Чортас (веськыд)
  • 527 км: Угдым (шуйга)
  • 548 км: Понанъю (веськыд)
  • 550 км: Вишера (веськыд)
  • 552 км: Уръёль (шуйга)
  • 563 км: Реньнёб (веськыд)
  • 564 км: вис Вож-Ежва (веськыд)
  • 572 км: вис Лабором-Ты (шуйга)
  • 579 км: Новик (веськыд)
  • 582 км: Эжъесъю (шуйга)
  • 597 км: Чевъю (Чев) (веськыд)
  • 607 км: Аныб (шуйга)
  • 615 км: Шорӧн (шуйга)
  • 618 км: Кузобъю (веськыд)
  • 632 км: Дереваннӧй (шуйга)
  • 645 км: Ыджыддін (веськыд)
  • 664 км: Кужъю (веськыд)
  • 670 км: Носим (шуйга)
  • 673 км: Шожым (шуйга)
  • 677 км: Кулӧмдін (веськыд)
  • 684 км: нимтӧм (шуйга)
  • 691 км: Вуктыл (шуйга)
  • 701 км: Кезидкуръя (шуйга)
  • 709 км: Кельчанки (шуйга)
  • 709 км: Севернӧй Кельтма (Кельтма) (шуйга)
  • 710 км: Сед-Ю (Себ-Ю, Себ) (шуйга)
  • 740 км: Жежимъю (веськыд)
  • 751 км: Виль (веськыд)
  • 764 км: нимтӧм (веськыд)
  • 770 км: Парчью (шуйга)
  • 781 км: Ньюшор (веськыд)
  • 785 км: Нем (шуйга)
  • 796 км: Лопъю (Нёбдін) (шуйга)
  • 809 км: Домъёль (Домна) (веськыд)
  • 814 км: Лунвыв Мылва (шуйга)
  • 818 км: Тимшер (Тимшир, Тимшера) (шуйга)
  • 822 км: Онтижега (веськыд)
  • 834 км: Ыджыд Ырым (Ырым) (шуйга)
  • 853 км: Ваполь (веськыд)
  • 864 км: Ыб (веськыд)
  • 872 км: Ыджыдъизъя (веськыд)
  • 880 км: Ыджыд Пурга (веськыд)
  • 886 км: Ыджыд Пурга (веськыд)
  • 893 км: Пожӧг (веськыд)
  • 902 км: Гиблэчшор (веськыд)
  • 926 км: Помӧс (веськыд)
  • 939 км: Косью (шуйга)
  • 942 км: Воль (Выль, Волжемка) (веськыд)
  • 942 км: шор Бол. Волкумлес (веськыд)
  • 960 км: Кенжан (веськыд)
  • 963 км: Черь-Вычегодскӧй (Ежва-Черь) (веськыд)
  • 967 км: Подора (шуйга)
  • 1002 км: шор Сэрдъёль (шуйга)
  • 1007 км: Пузла (шуйга)
  • 1014 км: Веръю (Вор-Ю) (веськыд)
  • 1031 км: Вежаю (Вожаю) (веськыд)
  • 1042 км: Сед-Ю (веськыд)
  • 1074 км: шор Власий Пасашор (шуйга)
  • 1083 км: Войвож (веськыд.)

Овмӧдчӧминъяс

Пасйӧдъяс

  1. Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 3. Северный край / под ред. Н. М. Жила. — Л.: Гидрометеоиздат, 1965. — 612 с.
  2. А. И. Туркин. Топонимический словарь Коми АССР. Сыктывкар: Коми книжное издательство, 1986.
  3. Воды рек, стекающих сейчас в Северный Ледовитый океан, когда-то текли в бассейн Каспийского моря на востоке республики Коми работает экспедиция Института географии РАН Институт географии РАН (рус.). igras.ru. Шыӧдчан кадпас: 19 косму тӧлысь 2021. Архивируйтӧма 28 кӧч тӧлысь 2020., 02/09/2020
  4. В таёжных лесах Коми работает экспедиция палеогеографов (рус.). scientificrussia.ru. Шыӧдчан кадпас: 19 косму тӧлысь 2021. Архивируйтӧма 17 ода-кора тӧлысь 2021., 2 сентября 2020 г.
  5. Статистика на сайте ArcticRIMS. rims.unh.edu. Шыӧдчан кадпас: 15 ӧшым тӧлысь 2019. Архивируйтӧма 14 тӧвшӧр тӧлысь 2020.

Литература

  • Вычегда // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
  • Вычегда // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. Институт географии РАН. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.
  • Шокальский Ю. М. Вычегда // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.