Эжвагорувса сёрнисикас
Эжвагорувса сёрнисикас — коми кывлӧн дас сёрнисикасысь ӧти, сійӧ пырӧ рытыв-войвыв сёрнисикасъяс группаӧ Емва, Удора да Изьва сёрнисикасъяскӧд ӧтвылысь[1].
Паськалӧм
Паськалӧма Эжва юлӧн Пожӧг вожлӧн шӧр визув мутасын да Эжва ю пӧлӧн овмӧдчанінъясын - ӧтарсяньыс, Сыктывдін районса Час сиктсянь да мӧдарсяньыс Емдін районса Межӧг сиктӧдз. Войвылын Эжвагорувса сёрнисикас орччаасьӧ Удора да Емва сёрнисикасъяскӧд, рытыввылын - Архангельск обласьтса роч сёрнисикасъяскӧд, асыв-лунвылын - Сыктывкарбердса сёрнисикаскӧд.
Артмӧм да сӧвмӧм
Археологическӧй мыччӧдъяс серти, мортлӧн медводдза сулаланінъяс Эжва ковтысын лоисны миян эраӧдз 7-6 сюрс воясӧ. Татчӧ йӧзлӧн овмӧдчӧм, мыйкӧд йитчӧма сёрнисикас артмӧмыс, муніс дыр кад чӧж. Улыс Эжваса вужвойтырлӧн артманногыс вӧлі сьӧкыд. Уна нэм чӧжӧн комияс, рочьяс, карел-вепсъяс да мукӧд войтыр да племяяс сорласисны. Та йылысь висьталӧны историческӧй документъяс, географическӧй нимъяс, кывйын заимствованиеяс да Улыс Эжваын олысьяслӧн овъяс. Сы серти, кутшӧм войтыр (племя) лоис унджыкӧн сійӧ либӧ мӧд мутасын, вермыліс либӧ роч (Межӧгсянь улынджык Эжва вомӧдз), либӧ коми кыв (Межӧгсянь да вылынджык). Кыдзи висьталӧма Епифаний Премудрыйӧн "Перымса Степанлӧн олӧм-вылӧм" гижӧдын, 14 нэм помын улыс Эжваын овмӧдчылісны нин комияслӧн пӧль-пӧчыс.
Улыс Эжва сиктъяс йылысь медводдза историческӧй пасйӧдъяссӧ вайӧдӧма 15 нэмся Жалованнӧй грамотаясын, кӧні казьтывсьӧны уна сикт-грезд: Емдін кар, Акват погост (ӧнія Оквад), Ыб, Коковиса грездъяс (ӧнія От). 16 нэмся гижӧда небӧгын казьтывсьӧны Зӧвсьӧрт, Гам, Межӧг, Камсамас да мукӧд сикт, кӧні 200 гӧгӧр овмӧс. Овмӧс лыдын ыджыд вежсьӧмъяс эз вӧвны 18-19 нэмъясӧдз, кор йӧз лыдыс водзӧ содіс.
Аслыспӧлӧслунъяс
Уна сикас войтыр сорласьӧм да мукӧдлаысь комияс воӧм понды Эжва горулын артмис асшӧр сёрнисикас, сылы лӧсялӧны татшӧм аслысполӧслунъяс:
• Эжвагорувса сёрнисикас лоӧ В-Лӧвӧй сёрнисикасӧн;
• Морфема помын шусьӧ -йд, -йт: байд "бадь", гайд "гадь", нюйт "нюйт", шайт "шайт";
• Небыд согласнӧйяс бӧрын, а сідзжӧ [и] да[э] гласнӧйяс бӧрын суффикс слогъясын вӧдитчӧны [и] и [э] (коми литературнӧй кывйын [ы] да [ӧ] пыдди): ӧдзес (ӧдзӧс пыдди), молид (мольӧд пыдди), биись (биысь пыдди), тээн (тэӧн пыдди);
• Кыв заводитчигӧн [и] да [э] гласнӧйяс водзын [г] шыыс вуджӧма [дь]ӧ, а [к] шыыс - [ть] шыӧ: дежӧд "гежӧд", дез "гез", изти "изки", йити "йики" да мукӧд;
• Инфинитивлӧн -ны да -ны суффиксъяскӧд ӧттшӧтш эм -нӧ (-нэ) вариант: солавнӧ "солавны", мынтӧднӧ "мынтӧдны";
• Ёна паськалӧма инфинитивлӧнмуна лыда форма: пожъясьныяс "пожъясьны", юныяс "юны", гӧститныяс "гӧститны";
• Колян када да тшӧктан формаа соссяна кадакывйын паныдасьӧ [и] шы (лит пыдди. э): иг мун "ме эг мун", из шу "сійӧ эз шу", ин мун "эн мун" да мукӧд.
• Эжвагорувса сёрнисикасын эм уна кыв, кодъяс абуӧсь лунвывса сёрнисикасъясын: аня "ордӧмин, мыль", воч "пу тувъяс", жагла "чери жабраяс", йишт "омут", кослук "тумак, кулакӧн кучкӧм", кӧнасьны "сотчыны (сёян йылысь"), волявны "талявны, талявны", нуравны "гусьӧник сьывны" да с. в.
• Эжвагорувса сёрниын эмӧсь заимствованиеяс, кодъяс пырӧмаӧсь карелъяс да вепсъяс кывъясысь; на пӧвстын сэтшӧм кывъяс, кыдзи козив "пряслица", маль "зыр", пагавны "воштыны садьтӧ", кӧрзег "пыж нырын тас" да мукӧд.
Туялӧм
Эжвагорувса сёрнисикассӧ туялісны Д. Фокош-Фукс, В. И. Лыткин, А. С. Сидоров. Д. Фокош-Фукслӧн кывкудйын вайӧдӧма тайӧ сёрнисикасысь кывъяссӧ. В. И. Лыткинлӧн уджъясын сетӧма сёрнисикаслы характеристика, вайӧдӧма медся ёна вӧдитчана кывъяс. XX нэмся 50-60-ӧд воясӧ системнӧя туяліс В. А. Сорвачева. Аслас монографияын сійӧ пыді видлаліс сёрнисикаслысь фонетическӧй, морфологическӧй да лексическӧй аслыспӧлӧслунъяссӧ, эрдӧдіс рытыв-войвывса сёрнисикасъяс группакӧд сылысь ӧтувъя чертаяссӧ.
Литература
• Лыткин В. И. Диалектологическая хрестоматия по пермским языкам. — М., 1955.
• Баталова Р. М. Коми(-зырянский) язык // Языки мира: Уральские языки. — М.: «Наука», 1993. — 214—229 с. — ISBN 5-02-011069-8.
• Нижневычегодский диалект // Коми язык. Энциклопедия. — М.: Изд-во ДиК, 1998. — С. 288-290. — ISBN 5-7903-0045-6.
• Сорвачева В. А. Нижневычегодский диалект коми языка. — М., 1978.
• Игушев Е.А. Коми сёрнисикасъяс. — Сыктывкар, 1996.
• Безносикова Л. М., Забоева Н. К., Айбабина Е. А., Коснырева Р. И. Коми сёрнисикас кывчукöр. — Сыктывкар, 2012.