Важ Выль во

Важ Выль во (рочӧн Ста́рый Но́вый год) — Выль во юлиан календар серти (важ стиль серти).

Важ стиль серти Выль во пуксьӧ ӧшым тӧлысь 31-ӧд лунсянь (ӧні — тӧвшӧр тӧлысь 13-ӧд лун) тӧвшӧр тӧлысь 1 лунся (ӧні — тӧвшӧр тӧлысь 14-ӧд лун) войӧ. Важ Выль во кывтэчасыс — оксюморон. Абу официал гаж, традиционнӧя пасйӧны сійӧ странаясын, кӧні юлиан календар серти вичкояс пасйӧны Рӧштвосӧ ӧшым тӧлысь 25-ӧд лунӧ (ӧні — тӧвшӧр тӧлысь 7-ӧд лунӧ). Сідзкӧ, «Важ Выль во» воан кадпасыс лӧсялӧ юлиан календар серти Выль волы. Гажыс йитчӧма сыкӧд, мый календар традиция серти Рӧштволы колӧ лоны Выль во водзын, а сідзжӧ сыкӧд, мый православнӧй вичкоын григорий Выль во вылӧ воӧ Рӧштво видз, мый дырйи оз позь ёна сёйны-юны да гажӧдчыны.

Гажлӧн география

Выль восӧ юлиан календар серти пасйӧны оз сӧмын сӧвет кадбӧрся лоӧм странаясын, но и мукӧдлаын. Шуам, тайӧ Сербияса православнӧй вичкоувса регионъяс — Войвыв Македония, Сербия да Черногория. Таысь кындзи, Румыния, мыйтакӧ Швейцария да Уэльс, а Шотландияын гажсӧ пасйӧны тӧвшӧр тӧлысь 12-ӧд лунӧ. Тайӧ жӧ луннас пасйӧны ӧткымын африкаса войтыр, кодъяслӧн татшӧм жӧ календарыс^[1]

Важ Выль во странаясын

Россия

Юлиан календар серти 1699 вося ӧшым тӧлысь 30-ӧд лунӧ Пётр І-лӧн индӧд серти Россияын во заводитчӧмсӧ вуджӧдӧма юлиан календар серти кӧч тӧлысь 1 лунсянь тӧвшӧр тӧлысь 1 лун вылӧ^[2]. Важ Выль во пасъян традицияыс чужис 1918 воын григорий календар пыртӧм бӧрын^[3], мый вӧсна юлиан календар серти тӧвшӧр тӧлысь 1 лун кутіс лӧсявны примитӧм григорий календар серти тӧвшӧр тӧлысь 14-ӧд лунлы. Роч православнӧй вичко Важ Выль вося медводдза лунӧ пасйӧ Господньӧ вундыштӧм гаж да Великӧй Василийӧс казьтылӧм. Тайӧ луныс оз ло вичкоса Выль воӧн, кодӧс пасйӧны кӧч тӧлысь 1 (14) лунӧ.

Вӧвлӧм СССР

СССР пазалӧм бӧрын, Россия кындзи, Важ Выль восӧ пасйӧны Беларусьын, Казахстанын, Украинаын, Грузияын, Молдоваын, Арменияын, Кыргызстанын, Азербайджанын, Узбекистанын (40 % олысьыс), балтикабердса странаясын да мукӧд странаясын православнӧй йӧз.

Вӧвлӧм Югославия

Важ Выль во паныдалан традицияыс эм Сербияын и Черногорияын. Сербъяс шуӧны тайӧ гажсӧ Сербияса Выль воӧн. Важ Выль восӧ пасйӧны и Войвыв Македонияын. Сербия Республикаын (Босния да Герцеговина Республика юкӧнъясын) тӧвшӧр тӧлысь 14-ӧд лунӧ оз уджавны^[4].

Швейцария

Важ Выль во юлиан календар серти (важ Вежа Сильвестрлӧн лун, немеч Alter Silvester) пасйӧны ӧткымын немеч кывъя кантонъясын Швейцарияын. Россияысь торъялӧ сійӧн, мый тайӧ абу вичкоса гажсӧ примиттӧм, а йӧзлӧн григорий календар вылӧ вуджӧмсӧ примиттӧмлӧн колясъяс (тайӧ вуджӧмыс протестантскӧй Швейцарияын вӧлі XVII-XVIII нэмъясын).

Алжир, Марокко, Тунис

Берберъяс традиционнӧя пасйӧны Выль восӧ сідз шусяна «бербер календар» серти — юлиан календар неыджыд торъялӧмъясӧн. Алжирын чукӧрмӧм ӧшыбкаяс вӧсна бербер Выль восӧ пасйӧны тӧвшӧр тӧлысь 12-ӧд лунӧ, а оз 14-ӧд лунӧ. Алжирса президентлӧн 2017 вося ӧшым тӧлысь 27-ӧд лунся индӧдӧн тӧвшӧр тӧлысь 12-ӧд лун шуӧма шойччан лунӧн^[5].

Япония

Японияса Важ Выль во (япон 旧正月 кю:сё:гацу) — тайӧ «риссюн» гаж (япон 立春), тулыс заводитчӧм (а сідзжӧ китайса календар заводитчӧм)^[6].

Культураын тӧдчанлун

Михаил Рощинлӧн «Старый Новый год» пьеса(1967);
Андрей Вознесенскийлӧн «Старый Новый год» кывбур (1975);
Олег Ефремовлӧн да Наум Ардашниковлӧн «Старый Новый год» художественнӧй фильм (1980, СССР, Михаил Рощинлӧн пьеса серти).

Пасйӧдъяс

↑ Конюхов А. Постсоветский оксюморон: что такое старый Новый год (неопр.). Вокруг Света (14 тӧвшӧр тӧлысь 2022).
↑ Старый Новый год: история, традиции, приметы Старый Новый год: история, традиции, приметы (неопр.). Inkazan.ru (Инказан.ру) (12 тӧвшӧр тӧлысь 2024). Шыӧдчан кадпас: 13 тӧвшӧр тӧлысь 2024.
↑ Декрет СНК гласил: «Первый день после 31 января этого года считать не 1-м февраля, а 14-м февраля, второй день считать 15-м и т. д.» (О введении западно-европейского календаря // Собрание узаконений и распоряжений рабочего и крестьянского правительства. П., 1918, № 19, ст. 289).
↑ 14.ЈАНУАР НЕРАДНИ ДАН (неопр.). Шыӧдчан кадпас: 8 тӧвшӧр тӧлысь 2019. Архивируйтӧма 9 тӧвшӧр тӧлысь 2019.
↑ Yannayer, le 12 ou le 14 janvier? Архивса копия 20 ӧшым тӧлысь 2014 Wayback Machine ресурсын, LA DÉPÊCHE DE KABYLIE, 2006-01-15.
↑ Делби, Лайза Крифилд, «Гейша» (Vintage, 2000, с. 124)

Ыстӧгъяс

[:2-1] Конюхов А. Постсоветский оксюморон: что такое старый Новый год (неопр.). Вокруг Света (14 тӧвшӧр тӧлысь 2022).

[2] Старый Новый год: история, традиции, приметы Старый Новый год: история, традиции, приметы (неопр.). Inkazan.ru (Инказан.ру) (12 тӧвшӧр тӧлысь 2024). Шыӧдчан кадпас: 13 тӧвшӧр тӧлысь 2024.

[3] Декрет СНК гласил: «Первый день после 31 января этого года считать не 1-м февраля, а 14-м февраля, второй день считать 15-м и т. д.» (О введении западно-европейского календаря // Собрание узаконений и распоряжений рабочего и крестьянского правительства. П., 1918, № 19, ст. 289).

[4] 14.ЈАНУАР НЕРАДНИ ДАН (неопр.). Шыӧдчан кадпас: 8 тӧвшӧр тӧлысь 2019. Архивируйтӧма 9 тӧвшӧр тӧлысь 2019.

[5] Yannayer, le 12 ou le 14 janvier? Архивса копия 20 ӧшым тӧлысь 2014 Wayback Machine ресурсын, LA DÉPÊCHE DE KABYLIE, 2006-01-15.

[6] Делби, Лайза Крифилд, «Гейша» (Vintage, 2000, с. 124)

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]