Чилимдінса рудникъяс

Чилимдінса рудникъяс
65°42′00″ с. ш. 50°13′00″ в. д.
Страна	Россия империя
Регион	Чилимдін
Продукция	ыргӧн, эзысь
Восьтӧма	XV нэм
Статус	тупкӧма

Чилимдінса рудникъяс (рочӧн Цилемские рудники) — XV нэм помын Чильма ю вылын восьтӧм ыргӧн да эзысь руда перъянінъяс. Вӧліны Коми Республикалӧн Чилимдін районса ӧнія Нонбург грезд гӧгӧрын. Чилимдінса рудникъяс да на бердын завод лоины Россияса канмулӧн историяын цветнӧй металлургияын медводдза предприятиеясӧн.

Руда корсьӧм

Роч летописьясӧ 1213 воын на веськалӧмаӧсь юӧръяс сы йылысь, мый зарни да эзысь куйлӧдъяс быттьӧкӧ эмӧсь ылі войвывса Чильма ю вылын, Печӧра ю вожын.

1488 воын Москваса ӧксы Иван III шыӧдчис Венгрия королевствоӧн веськӧдлысь Матьяш Хуньяди (Матвей Корвин) да Австрияса эрцгерцог Фридрих дінӧ корӧмӧн мӧдӧдны Роч муӧ мастерӧс, коді «руду знает золотую и серебряную, да который бы руду умел и разделить с землею, занеже в моей земле золотая и серебряная руда есть, да не умеют ее разделить с землею». Найӧ ыстісны татшӧм мастерӧс.

1491 воын Москвасянь Войвылӧ мӧдӧдчис миян страналӧн историяын медводдза мупытшса озырлун корсян-туялан экспедиция, медым корсьны да перйыны эзысь да ыргӧн руда. Веськӧдлісны экспедицияӧн «боярскӧй челядь» Андрей Петров да Василий Иванов Болтин, вӧліны сэні и суйӧрсайса руда туялысьяс. Путешествиеыс (медсясӧ юяс кузя) кыссис кык тӧлысь чӧж. Нёль сюрс километрысь кузьджык туй мунӧм бӧрын найӧ воисны Чилимдінӧ да кык гожся тӧлысь коллялісны корсьысьӧмъясын.

Налӧн зільӧмъясыс помасисны бура — 1491 вося моз тӧлысь 8-ӧд лунӧ вӧлі аддзӧма эзысь да ыргӧн руда, торйӧн нин тӧдчанаӧн вӧлі ыргӧн куйлӧд. Тайӧ бур юӧрнас экспедиция бӧр воис Москваӧ. 1491 восӧ шуӧма лыддьыны Москваса канмуын горно-металлургическӧй прӧмыселлысь история панӧмӧн.

1492 воын Иван ІІІ мӧдӧдіс Чилимдінӧ мӧд экспедиция, кытчӧ пырисны Италияысь мастеръяс (налы колӧ вӧлі сывдыны рудаысь эзысь да ыргӧн) да 240 роч уджалысьӧс Войвыв Вынваысь, Пинегаысь да Устюгысь. А медым могмӧдны найӧс сёян-юанӧн, индісны Коми муысь да орчча муясын олысь роч крестьяна лыдысь нӧшта сё мортӧс. Эмӧсь эскӧдана гижӧдъяс, мый Чилимдінын лӧсьӧдісны рудникъяс, стрӧитісны сывдан пачьяс, а сывдӧм кӧртуловсӧ — ыргӧнсӧ, а, вермас лоны, и эзысьсӧ — юяс да вӧлӧкъяс кузя мӧдӧдлісны Вӧлӧгдаӧ, а сэсянь Москваӧ.

Эжва-Емдінса (Мисаило-Евтихиевскӧй) летопись

1496 воын Нимтӧм шор вомын меститчысь куйлӧдын (бӧрынджык сійӧс шуисны Заводскӧйӧн), коді усьӧ Чильма юӧ Рудянка ю вомысь кӧкъямыс верст вылӧджык, вӧлі стрӧитӧма ыргӧн сывдан завод, кӧні сывдісны ыргӧн, эзысь да зарни. Тайӧ вӧлі роч историяын промышленнӧй производстволӧн медводдза завод. Уралӧс да Рытыввыв Сибирӧс ӧтувттӧдз Чилимдінса рудникъяс вӧлісны Роч канмулы стратегическӧй тӧдчанлунаӧн. Мупытшса озырлун туялан уджсӧ видзӧм да водзӧ нуӧдӧм могысь 1499 воын вӧлі подулалӧма Пустозерскӧй острог.

Эзысь рудаясыс вӧлӧмаӧсь перйӧм вылӧ гӧльӧсь, да тайӧ уджсӧ ӧдйӧ эновтӧмаӧсь.

XVI нэмын Иван IV дырйи выльысь босьтчылӧмаӧсь перйыны Чилимдінса рудаяссӧ. Кӧртулов перйӧм да сывдӧм вылӧ вӧлі корӧма Саксонияысь специалистъясӧс, но рудалӧн омӧль качество вӧсна перйӧмсӧ ӧдйӧ дугӧдісны.

1618—1620 воясӧ заводитлӧмаӧсь рудасӧ перйыны Строгановъяс. Но бара нинӧм эз артмы — рудасӧ вӧлі аддзӧма этша, а качествоыс вӧлӧма зэв омӧль.

Водзӧ, бара жӧ нинӧм водзӧ вылӧ эз артмы, Чилимдінын ыргӧн рудасӧ босьтчылӧмаӧсь перйыны 1668—1675 воясӧ.

1702 вося рака тӧлысьын Чилимдінӧ вӧлі мӧдӧдӧма руда корсьысь выль экспедиция. Сэтчӧ пырисны дворянин Фёдор Огарев подьячӧйясыскӧд, руда корсьысь кык мастер, Лука Агафонов да салдатъяс. Чилимдінын куим во уджалӧмысь налы вӧлі мынтӧма да вайӧма Москваӧ руда перъян делӧяслӧн Тшӧктӧдӧ «плавленой меди 3 пуда 30 фунтов 40 золотников, медных изгарин 2 пуда и 12 пудов медной руды».

Чилимдінын руда перъянінъясӧ 1837 воын воліс нималана роч ботаник Александр Шренк да аддзис уна важ шахта, а сідзжӧ кирпичысь вӧчӧм пачьяса важ стрӧйбаяслысь, кӧбрӧгъяслысь, из шом чукӧръяслысь, дорччан да сывдан пачьяслысь колясъяссӧ.

Нонбург грездын казьтылан пӧв. Сиӧма Чилимдінса рудникъяслы 500 во тырӧмлы

1896 воын Чилимдінӧ туялӧмъясӧн воліс нималана роч геолог И. П. Бартенев. 1897 вося «Известия Русского географического общества» журналын йӧзӧдӧм отчётын сійӧ пасйис, мый Чильма вылын руда важ перъянінъяс улӧ вӧлі босьтӧма нёль квадратнӧй верстысь унджык площадь. Татысь, сылӧн арталӧм серти, вӧлі перйӧма 50 миллион гӧгӧр пуд ыргӧн руда.

Заводлӧн вальдӧм стрӧйба

Заводлӧн вальдӧм стрӧйба йылысь казьтывлӧ 1837 воын А. И. Шренк аслас «… Европаса Россия асыв-войвывті самоедъяслӧн тундраяс пыр Войвывса Урал гӧраясӧдз» небӧгын.

1896 воын местасӧ, кӧні вӧліны Чилимдінса рудникъяс, туяліс И. Бартеневлӧн экспедиция. Вӧлі аддзӧма горнӧй уджъяслысь колясъяс — веськыд канаваяс, мый йылысь вӧлі юӧртӧма «Роч Императорскӧй географическӧй котырлӧн запискаясын». Сійӧ, мый татшӧм канаваыс вӧлі зэв уна, сетіс сылы позянлун вӧчны кывкӧртӧд, мый руда перйӧмыс вӧлі ыджыд да кыссис уна во чӧж. Но А. Черновлӧн 1917 вося гожӧмын корсьысьӧмъясыс петкӧдлісны, мый тайӧ канаваясыс артмӧмаӧсь естественнӧя.

Легенда

Эм сідз шусяна «Иван III-лӧн зарни талер» йылысь легенда: быттьӧ Чилимдінын век жӧ перйӧмаӧсь неуна зарнисӧ, мыйысь 1497 воын вӧлі вӧчӧма Вежа Николай серпасӧн сьӧмпас. Сійӧс Иван III козьналӧма Феодосия нылыслы. Сэки сійӧс позис эськӧ лыддьыны Россия историяын аймуса зарниысь вӧчӧм медводдза сьӧмпасӧн.

Валашскӧй талер

Тайӧ зарни «Валашскӧй талер» — буретш татшӧм ним улын Эрмитажын видзӧны тайӧ вӧчӧмторйыслӧн кӧртулов копияыс. Сылысь оригиналсӧ вӧлі гусялӧма XIX нэм мӧд джынйын. И ӧні ёнджыкасӧ эскӧдӧма сэтшӧм видзӧдлас, мый тайӧ вӧвлӧма нывбабалӧн зарниысь мичмӧдчантор, мый абу йитчӧма Чилимдінкӧд. Но чутсӧ наука туялӧмъясын пыр на абу пуктӧма.

История памятник

Урочищесӧ, кӧні вӧліны рудникъясыс да пачьясыс, ӧнӧдз на нимтӧны важ мозыс — «Заводъяс дорын», а Чильмалӧн матысса ӧти вож шусьӧ Рудянкаӧн. Рудник колясъяссӧ пыртӧма федеральнӧй тӧдчанлуна история да культура памятникъяс лыддьӧгӧ.

2020 воын Коми Республикаса кыв, литература да история институтлӧн пресс-служба юӧртіс, мый сора тӧлысь 20-ӧд лунсянь моз тӧлысь 3-ӧд лунӧдз археология отряд нуӧдіс «Эзысь да ыргӧн рудникъяс (вит шахта)» федеральнӧй тӧдчанлуна культура озырлун объект туялӧм серти наука-туялан уджъяс. Видлалӧмаӧсь Чильма ю ковтысысь участок Филиппов сиктсянь «Заводъяс дорын» местаӧдз. Медсясӧ видзӧдісны Рудянка юсянь Заводскӧй шорӧдз ковтысын участоксӧ. Медводз туялӧма «Заводъяс дорын» местасӧ: шорлы паныд юлысь веськыд берегсӧ да шорлысь кыкнан берегсӧ, торйӧн нин сідз шусяна «Руда куйлан эрд» местасӧ.

Вӧлі вӧчӧма кывкӧртӧд, мый ӧнія кадӧ «Ыргӧн-эзысь рудникъяс» объектсӧ, кыдзи археология памятникӧс, кӧні вит шахта, реестрӧ пыртӧм вылӧ подулыс абу. Дзик ӧти подулалан кывкӧртӧд, кутшӧмӧс позьӧ вӧчны талун: кӧнкӧ Чильма ю ковтыс участок вылын Рудянка ю вомсянь Косма юӧдз вермисны кольны эскӧданторъяс, мый XV—XVII нэмъяс помын татчӧ волісны разведка нуӧдан экспедицияяс. Найӧс корсьӧм могысь колӧ нуӧдны археология корсьысьӧмъяссӧ ыджыдджык площадьяс вылын, корны туялӧмъяс нуӧдӧм могысь геологъясӧс, палеогеографъясӧс да геоморфологъясӧс.

Пасйӧдъяс

Литература

• И. Х. Шумилов. Первенец горнорудного промысла России (рус.) // Изучение, сохранение и использование объектов геологического наследия северных регионов. — Сыктывкар: Геопринт, 2007. — С. 125—127.
• Алексей Иевлев. Серебряные копи царя Ивана // Красное знамя. — 2011.
• А. Иевлев. Уровни исторической памяти // Вестник Института геологии Коми научного центра УрО РАН. — Сыктывкар, 2006. — Вып. 7.
• А. Иевлев. Миф, развеянный Черновым // Красное знамя. — 2012.

Ыстӧгъяс

• «Медная лихорадка» на берегах Цильмы  (неопр.).
• Цилемские рудники - начало горного дела на Руси  (неопр.).