Кӧр видзысьяслӧн батальонъяс

Босьтӧма Рувикиысь

РНА-лӧн экспертиза

Logo-ran.png
Вӧчӧма экспертиза
Россияса Наукаяс Академияӧн
Паськыдджыка
Aprove.svg

РНА-лӧн экспертиза

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Вӧчӧма экспертиза
Россияса Наукаяс Академияӧн
Паськыдджыка

Кӧр видзысьяслӧн батальонъяс (сідзжӧ кӧр видзысьяслӧн транспортнӧй батальонъяс) (рочӧн Оленно-лыжные батальоны, оленно-транспортные батальоны) — Айму вӧсна Ыджыд тыш кадся Гӧрд Армиялӧн воинскӧй подразделениеяс, найӧс котыртлісны кӧр видзысьясысь.

История

1941 вося вӧльгым тӧлысьын Мурманск направлениеын действуйтысь Карелия фронтлӧн 14-ӧд армияын вӧлі котыртӧма куим армейскӧй кӧр транспорт (рота). Ӧти транспорт вӧлі мӧдӧдӧма 19-ӧд армияӧ. Тайӧ ротаяссӧ вӧлі котыртӧма Мурманск обласьтса кӧр видзысьясысь, кодъясӧс босьтлісны кӧръяскӧд ӧтлаын.

Сы вӧсна мый Мурманск обласьтын кӧръяслӧн колана лыдыс эз тырмы, 1941 вося вӧльгым тӧлысь 20-ӧд лунӧ Оборона Канму Комитет примитіс И. В. Сталинӧн кырымалӧм 930-с №-а гуся постановление:

Кардор военнӧй кытшын Карелия фронтлы кӧр видзысьясысь 12 батальон формированиеяс лӧсьӧдӧм могысь Оборона Канму Комитет тшӧктӧ: мобилизуйтны Коми АССР-ысь да Кардор обласьтысь кӧръясӧс, дадювъяс да каюръясӧс:

Яран кытш Коми АССР
кӧр 6000 4000
дадюв 1200 800
каюр 600 800

Кӧр видзысьясысь да кӧръясысь эшелонъяс артмӧдісны Яран национальнӧй кытшса Канин-Тиман, Большеземельскӧй да Улыс Печӧра районъясын. Индӧминӧдз — Кардор обласьтса Рикасиха станцияӧдз найӧ мунісны асьныс тӧлын некымын сё километр. 1942 вося тӧвшӧр тӧлысь 25-ӧд лунӧ ОКК-лӧн «О подаче маршевого пополнения фронтам в феврале месяце» ГКО-1214сс №-а постановлениеӧн Оборона министерстволӧн ракета да артиллерия медшӧр веськӧдланінса начальник Н. Д. Яковлевлы вӧлі тшӧктӧма:

12 кӧр видзысьяслысь батальон вооружитны да мӧдӧдны Кареля фронтӧн командуйтысь Фролов ёрт распоряжение улӧ.

1942 вося урасьӧм тӧлысьын Рикасиха станцияысь вылынджык индӧм эшелонъясысь, а сідзжӧ Кардор обласьтса Лешуконскӧй районысь да Коми АССР-ысь воӧм эшелонъясысь 295-ӧд запаснӧй полкын вӧлі котыртӧма медводдза кӧр видзысьяслысь бригада (1-5 №-а кӧр видзысьяслӧн батальонъяс) да 2-ӧд кӧр видзысьяслӧн бригада (6-8 да 10 №-а кӧр видзысьяслӧн батальонъяс), кодъясӧс 1942 вося рака тӧлысьын мӧдӧдісны Карелия фронт вылӧ. 9-ӧд кӧр видзысьяслӧн батальон кольліс 14-ӧд армиялӧн резервӧ. 1942 вося кӧч тӧлысь 25-ӧд лунӧ 5-ӧд да 6-ӧд кӧр видзысьяслӧн бригадаяс подув вылын вӧлі котыртӧма Карелия фронтса 31-ӧд торъя кӧр видзысьяслӧн бригада.

Кӧр видзысьяслӧн батальонъяс кындзи, Карелия фронт составын вӧлі котыртӧма транспортнӧй подразделениеяс[1] — кӧр транспорт ротаяс. Кӧр транспортъяслӧн медтӧдчана могъясӧн вӧліны тыш мунанінъясысь доймӧмаясӧс эвакуируйтӧм, грузъяс, оружие да снарядъяс вайӧм. Кӧр видзысьяслӧн батальонъяс да кӧр транспортъяс ӧткымын ӧшмӧсын шусьӧны кӧр видзысьяслӧн транспортнӧй батальонъясӧн[2].

Тӧдчанлун

Фронт вылын кӧр транспорт подразделениеяс вӧлісны вежны позьтӧм отсасьысьясӧн: найӧ новлӧдлісны доймӧмаясӧс; вайлісны унапӧлӧс грузъяс; новлӧдлісны пошта, сы лыдын и важнӧй донесениеяс; нуӧдісны тылӧ партизанъясӧс, кодъяс на отсӧгӧн вермисны пырны тылӧ 300 да унджык километр вылӧ; участвуйтлісны разведка операцияясын да вайлісны десантникъясӧс враг тылӧ[3].

Кӧръяс мунісны сэті, кыті эз вермы мунны ни ӧти транспорт — ни танк, ни вӧв либӧ автомобиль. Боечьяс шулісны тайӧ формированиеяссӧ «сюра батальонъясӧн» да «арктическӧй танкъясӧн». Врагъяс шулісны найӧс «руд призракъясӧн», кодъяс воӧны тӧдлытӧг да вошӧны еджыд пемыдас. На йылысь уна гижис фронтӧвӧй заметкаын военнӧй корреспондент Константин Симонов[4].

Кӧръяс шы сеттӧг ветлӧдлісны быдлаті, весиг доймигӧн да кулігӧн эз сетны некутшӧм шы[5].

Кӧръяс лым вывті вермисны новлӧдлыны грузсӧ 300 килограммӧдз. Каюръяс тшӧкыда корсьлісны уськӧдӧм сӧветскӧй самолётъяс да петкӧдлісны не сӧмын лётчикъясӧс, но и кыскисны самолётъяссӧ. Ставнас война воясӧ вӧлі петкӧдӧма 162 самолёт.

Донъявны позьтӧм вӧліс кӧр визысьяслӧн отсӧгыс раненӧйясӧс петкӧдігӧн: кӧр куӧ гартыштӧм морт эз кынмы. Ставнас кӧръяс отсӧгӧн фронт линия вылысь да прӧтивниклӧн пыді тылсьыс вӧлі петкӧдӧма 10142 ранитчӧм салдатӧс. Кӧръяс нуисны фронт вылӧ 7985 военнослужащӧйӧс да 17 087 тонна боеприпас да сёян-юан. Кӧръяслы войнаыс помасис 1944 воын Карелия да Мурманск обласьт мездӧм бӧрын. 10 сюрс «призывнӧй» кӧр пиысь ловйӧн колис сӧмын сюрс гӧгӧр[6][7].

Паметь

• Нарьян-Марын сувтӧдӧма «Айму вӧсна Ыджыд тыш воясӧ кӧр батальонъяслӧн подвиглы» паметник.
• Вӧльгым тӧлысь 20-ӧд лунӧ Яран асвеськӧдлан кытшын индӧма казьтылан лунӧн — «Айму вӧсна Ыджыд тышын кӧр да транспорт батальонъясын участвуйтысьясӧс казьтылан лунӧн»[8].
• 2015 вося моз тӧлысьӧ Коми Республикаса Нӧвикбӧж грездын сувтӧдӧма воин-кӧр видзысьяслы паметник[9].
• 2020 вося ӧшым тӧлысьын Мурманскын восьтісны кӧр видзысь воинъяслы паметник, мый 25 во чӧж зілисны сувтӧдны водзмӧстчысьяс-саами[7].
• 2024 восянь Коми Республикаын пасйӧны Айму вӧсна Ыджыд тышын кӧр видзысьяслӧн транспортнӧй батальонъясын участвуйтысьясӧс казьтылан лун[10].
• Сыктывкарын Россия Федерацияса финн-йӧгра культура шӧрин дасьтіс да йӧзӧдіс «Оленно-транспортные батальоны в снегах Заполярья» небӧг.
• 2025 вося йирым тӧлысьын Чилимдін районса Окунев Нос сиктын восьтісны кӧр видзысьяслӧн батальонъяслы памятник[11].

  • Паметникъяс
  • «Айму вӧсна Ыджыд тыш воясӧ кӧр батальонъяслӧн подвиглы» паметник, Нарьян-Мар

    «Айму вӧсна Ыджыд тыш воясӧ кӧр батальонъяслӧн подвиглы» паметник, Нарьян-Мар

  • Воин-кӧр видзысьяслы паметник, Нӧвикбӧж

    Воин-кӧр видзысьяслы паметник, Нӧвикбӧж

  • Воин-кӧр видзысьяслы паметник, Мурманск

    Воин-кӧр видзысьяслы паметник, Мурманск

Видзӧдӧй тшӧтш

Пасйӧдъяс

  1. ↑ ОЛЕНЕТРАНСПОРТНЫЕ ПОДРАЗДЕЛЕНИЯ. Шыӧдчан кадпас: 26 лӧддза-номъя тӧлысь 2017. Архивируйтӧма 1 сора тӧлысь 2017.
  2. ↑ Искажена ли историческая правда? | Общественно-политическая газета Ненецкого АО - Няръяна вындер. nvinder.ru. Шыӧдчан кадпас: 25 урасьӧм тӧлысь 2021. Архивируйтӧма 7 кӧч тӧлысь 2019.
  3. ↑ Верные четвероногие бойцы (рус.). Новости Тюмени. Шыӧдчан кадпас: 22 урасьӧм тӧлысь 2021. Архивируйтӧма 2 рака тӧлысь 2021.
  4. ↑ Арктические танки (рус.). Северные Ведомости. Шыӧдчан кадпас: 22 урасьӧм тӧлысь 2021.
  5. ↑ Олений батальон. Как сражались с фашистами люди и животные, Аргументы и факты. Коми. Шыӧдчан кадпас: 11 рака тӧлысь 2025.
  6. ↑ Оленно-транспортные батальоны (рус.). NExplorer. Шыӧдчан кадпас: 22 урасьӧм тӧлысь 2021.
  7. ↑ 1 2 В Мурманске открыли памятник воинам-оленеводам. Активисты добивались этого 25 лет. «Новая газета» (10 ӧшым тӧлысь 2020). Шыӧдчан кадпас: 12 ӧшым тӧлысь 2020. Архивируйтӧма 11 ӧшым тӧлысь 2020.
  8. ↑ 26 июня 2013 года N 58-ОЗ ЗАКОН НЕНЕЦКОГО АВТОНОМНОГО ОКРУГА О ПАМЯТНОЙ ДАТЕ НЕНЕЦКОГО АВТОНОМНОГО ОКРУГА «ДЕНЬ ПАМЯТИ УЧАСТНИКОВ ОЛЕННО-ТРАНСПОРТНЫХ БАТАЛЬОНОВ В ВЕЛИКОЙ ОТЕЧЕСТВЕННОЙ ВОЙНЕ» Принят Собранием депутатов Ненецкого автономного округа (Постановление от 18.06.2013 года N 157-сд). Шыӧдчан кадпас: 24 лӧддза-номъя тӧлысь 2017. Архивируйтӧма 1 ӧшым тӧлысь 2017.
  9. ↑ В Коми открыли первый памятник воинам-оленеводам. ИА «Комиинформ» (31 моз тӧлысь 2015). Шыӧдчан кадпас: 12 ӧшым тӧлысь 2020. Архивируйтӧма 17 йирым тӧлысь 2015.
  10. ↑ Указ Главы Республики Коми от 29.07.2024 № 91 «Об установлении в Республике Коми Дня памяти участников оленно-транспортных батальонов в Великой Отечественной войне»
  11. ↑ В Коми открыли третий памятник оленно-транспортным батальонам (рус.). Комиинформ (6 йирым тӧлысь 2025). Шыӧдчан кадпас: 13 йирым тӧлысь 2025.

Литература

  • Ненецкий автономный округ. Энциклопедический словарь / Л. Ю. Корепанова (гл. ред.). — М.: Аванта+, 2001. — 304 с. — ISBN 5-8483-0040-2.
  • Канев Ю. В. Оленная армия. — Архангельск: Типография № 2, 2010. — 263 с. — ISBN 978-5-903764-26-6.

Ыстӧгъяс

Босьтӧма "https://kv.ruwiki.ru/w/index.php?title=Кӧр_видзысьяслӧн_батальонъяс&oldid=480519"-ысь