Айму вӧсна Ыджыд тыш

Босьтӧма Рувикиысь
Learning.svg

Б. Н. Ельцин нима Президентскӧй небӧгаинысь

Arrow-Right.png
Library.png
Тайӧ гижӧдын вӧдитчӧма
Б. Н. Ельцин нима Президентскӧй небӧгаин фондъясысь материалъясӧн
Паськыдджыка
Айму вӧсна Ыджыд тыш
Медшӧр конфликт: Мӧд мировӧй война
Шуйга столбикыс вывсянь улӧ: 1. Немецкӧй пехота мунӧ сотчысь керка дорті Псков дорса грездын (1941). 2. ЗиС-3 пушкалӧн орудие расчёт лыйлӧ вӧрӧгӧс. Сталинград, 1942. 3. Советскӧй артиллеристъяс Берлин дорын. 1945. Веськыд столбикыс вывсянь улӧ: 1. Москваса ополченечьяслы сетӧны винтовкаяс (1941). 2. Санинструктор бинтуйтӧ доймӧмаӧс Керчь дорса тышын. Крым мездӧм, 1944. 3. Москасаяс пасйӧны Вермӧм лун Гӧрд изэрд вылын. 1945.05.09
Шуйга столбикыс вывсянь улӧ:
1. Немецкӧй пехота мунӧ сотчысь керка дорті Псков дорса грездын (1941). 2. ЗиС-3 пушкалӧн орудие расчёт лыйлӧ вӧрӧгӧс. Сталинград, 1942. 3. Советскӧй артиллеристъяс Берлин дорын. 1945.
Веськыд столбикыс вывсянь улӧ:
1. Москваса ополченечьяслы сетӧны винтовкаяс (1941). 2. Санинструктор бинтуйтӧ доймӧмаӧс Керчь дорса тышын. Крым мездӧм, 1944. 3. Москасаяс пасйӧны Вермӧм лун Гӧрд изэрд вылын. 1945.05.09
Кадпас 1941.06.22 — 1945.05.09
(3 во, 10 тӧлысь, 2 вежон и 3 лун)
Ин Асыввыв, Шӧр, Войвыв и Лунвыв Европа;
Войвыв океанлӧн, Балтика саридзлӧн, Сьӧд саридзлӧн да Азов саридзлӧн акватория
Помка
  • Нацистскӧй Германиялӧн агрессивнӧй экспансионистскӧй идеология серти коліс босьтны «олӧм вылӧ пространствосӧ Асыввылын» сійӧс немецъясӧн колонизируйтӧм могысь.
  • Нацизмлӧн да коммунизмлӧн идеологияяслӧн лӧгалӧм: Гитлер зілис бырӧдны сӧветскӧй государство кыдзи коммунистическӧй идеологиялы мыджӧд
  • Военно-стратегическӧй расчёт: Великобританиясӧ эз артмы босьтны да, немецкӧй командование решитіс веськӧдны агрессиясӧ асыввылӧ, медым СССР ресурсъяс тшӧт весьтӧ водзӧ нуӧдны мирӧвӧй господство лӧсьӧдӧм вӧсна война
Итог СССР-лӧн вермӧм, Германиялӧн капитуляция
Вежсьӧмъяс
  • Нацистскӧй Германия бырӧдӧм
  • Германияӧс оккупируйтӧм да рытыввыв да асыввыв юкӧнъяс вылӧ юклӧм
  • Асыввыв да Шӧр Европаса ӧткымын канмуясын власьт бердӧ просӧветскӧй правительствояс воӧм
  • ӧтувтчӧм Войтыръяслӧн Котыр лӧсьӧдӧм
  • Кык сверхдержава артмӧм
Противникъяс

Канмуяс, кодъяс кутісны «ось»:

Командуйтысьяс
  • Тыва Народнӧй Республика Салчак Тока
  • Польша Михал Жимерский
  • Польша Францишек Юзвяк
  • Польша Станислав Поплавский
  • Польша Войцех Ярузельский
  • Чехословакия Людвик Свобода
  • Чехословакия Отакар Ярош
  • Албания Энвер Ходжа
  • Албания Мехмет Шеху
  • Франция Пьер Пуйяд
  • Франция Луи Дельфино
  • Болгария Дамян Велчев
  • Болгария Владимир Стойчев
  • Royal standard of Romania (King, 1922 model).svg Михай I
  • Румыния Константин Василиу-Рэшкану
  • Финляндия Карл Маннергейм
  • Финляндия Аксель Айро
  • Flag of Mussolini as Capo del governo of Fascist Italy.svg Бенито Муссолини  †
  • Италия Джованни Мессе
  • Италия Итало Гарибольди
  • Flag of the Supreme Warlord of the Royal Hungarian Defence Forces (1939-1945, on land).svg Миклош Хорти
  • Flag of the Supreme Warlord of the Royal Hungarian Defence Forces (1939-1945, on land).svg Ференц Салаши
  • Венгрия Густав Яни
  • Венгрия Ференц Сомбатеи
  • Standard of Marshal Ion Antonescu.svg Ион Антонеску  #
  • Румыния Петре Думитреску
  • Румыния Константин Константинеску
  • Flag of the President of Slovakia (1939–1945).svg Тисо Йозеф
  • Словакия Фердинанд Чатлош
  • Standard of the Poglavnik of NDH.svg Анте Павелич
  • Хорватия Виктор Павичич  †
  • Хорватия Марко Месич  капитулировал
Польша Леопольд Окулицкий
  • Польша Стефан Ровецкий  †
  • Югославия Драголюб Михайлович
Вынъяс

Ставнас мобилизуйтӧма Гӧрд армияӧ 1941—1945: 34 476 700 морт[6][7]

Ставнас мобилизуйтӧма 1941—1945: 19 000 000 гӧгӧр морт[7]

Воштӧмъяс

26 600 000[8], на лыдын 8 668 400 военнӧй
Бӧр бергӧдны позьтӧм воштӧмъяс — 11 444 100 морт[7]

11 900 000, на лыдын 5 076 700 военнӧй[7][9]
Бӧр бергӧдны позьтӧм воштӧмъяс — 8 649 200 морт (абу лыддьӧма 1,6 млн мортӧс, кодъясӧс босьтӧма пленӧ 1945 вося ода-кора тӧлысь 9 лун бӧрын. Оз тӧдны воштӧмъяссӧ Фольксштурмлысь, полициялысь, коллаборационистъяслысь [7]

Ӧтувъя воштӧмъяс
34 361 700 морт
Логотип РУВИКИ.Медиа Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа

Айму вӧсна Ыджыд тыш (рочӧн Великая Отечественная война) (1941—1945) — СССР-лӧн вир кисьтана тыш нацистскӧй Германиякӧд да сылӧн союзникъяскӧд: Болгария, Венгрия, Италия, Румыния, Словакия, Финляндия, Хорватия.

Тайӧ вӧлі Мӧд мирӧвӧй войналӧн (1939—1945) зэв тӧдчана юкӧнӧн[10][11]. Аслас масштабъяс серти лои мирӧвӧй историяын медся ыджыд да вир кисьтана вооружённӧй конфликтӧн[10][12][13][14].

Нацистскӧй Германияӧн веськӧдлысьяс заводитісны дасьтысьны Сӧветскӧй Союзлы паныд война кежлӧ пыр жӧ Франциялӧн 1940 воын капитулируйтӧм бӧрын. СССР-ӧ пырӧм кузя немеч командованиеӧн лӧсьӧдӧм планлы сетісны кодӧвӧй ним — «Барбаросса». Сійӧ мыджсис Рытыввыв Европаын испытайтӧм блицкриг («молния моз мунысь война») стратегия вылӧ да чайтіс жугӧдны Краснӧй Армиялысь медшӧр вынъяссӧ «ӧти дженьыд кадся кампания» дырйи. Параллельнӧя дасьтісны «Генеральнӧй план Ост», кодӧс кӧсйисны пӧртны олӧмӧ Сӧветскӧй Союзӧс вермӧм бӧрын. «Ост» план серти колӧ вӧлі дзикӧдз бырӧдны сӧветскӧй государство, босьтны да петкӧдны сылысь ресурсъяссӧ да озырлунъяссӧ рытыввылӧ, «германизируйтны» страналысь мутассӧ Уралӧдз, бырӧдны да мырдӧн мӧдлаӧ вуджӧдны татчӧс олысьяслысь унджык юкӧнсӧ[15].

Уськӧдчытӧм йылысь договор торкӧмӧн, 1941 вося лӧддза-номъя тӧлысь 22-ӧд лунӧ нацистскӧй Германиялӧн да сылӧн союзникъяслӧн войска война объявиттӧг пырисны СССР-лӧн мутасӧ[16][14].

Войналӧн медводдза тшупӧдын (1941 вося лӧддза-номъя тӧлысь 22-ӧд лунсянь 1942 вося вӧльгым тӧлысь 18-ӧд лунӧдз) Сӧветскӧй Союз воштіс уна йӧзӧс, воштіс страналӧн рытыввылын ыджыд мутасъяс да воштіс тӧдчана ресурсъяс. Та вылӧ видзӧдтӧг, Гӧрд Армиялӧн героическӧй водзсасьӧм отсӧгӧн «молния моз войналысь» немецкӧй плансӧ вӧлі торкӧма, Москва вӧсна тышын вермахтлысь наступлениесӧ вӧлі сувтӧдӧма. Боевӧй действиеяслӧн босьтӧм опыт да экономика военнӧй лад вылӧ перестроитӧм лӧсьӧдісны Гӧрд Армиялы дорйысьӧмысь наступайтны вуджӧм вылӧ подув.

Мӧд тшупӧдын (1942 вося вӧльгым тӧлысь — 1943 вося ӧшым тӧлысь) сӧветскӧй армия вуджис стратегическӧй наступлениеӧ, шедӧдіс ыджыд вермӧмъяс Сталинград да Курск дорын, да мездіс СССР-лысь тӧдчана мутассӧ, мыйӧн лои войнаын дзикӧдз вежсьӧм да босьтіс Германиялысь стратегическӧй инициативасӧ.

Войналӧн коймӧд тшупӧдын (1944 вося тӧвшӧр тӧлысь — 1945 вося ода-кора тӧлысь), СССР-лысь мутассӧ тырвыйӧ мездӧм бӧрын, Гӧрд Армия наступайтіс Асыввыв Европаын да Балканъясын, вермахтлысь медшӧр вынъяссӧ жугӧдӧмӧн. 1945 вося тулысын сӧветскӧй войска босьтісны Берлин, мырдӧн заставитісны Германияӧс кырымавны кыв шутӧг капитуляция.

Война чӧжӧн Сӧветскӧй Союз антигитлеровскӧй коалицияын вӧчис медся ыджыд ущерб Германиялӧн да сылӧн европейскӧй союзникъяслӧн вооружённӧй вынъяслы, тайӧн отсаліс найӧс жугӧдны Европаын[17][18][19][20][21][22]. Куим во чӧжӧн (1941—1944) СССР-лы паныд вӧлі веськӧдӧма Германияса став вынъясысь 90 % гӧгӧр. 1944 вося лӧддза-номъя толысьын Нормандияын антигитлеровскӧй коалиция серти союзнӧй войскаяслӧн десант бӧрын Асыввыв фронт вылын водзӧ кольлісны став немецкӧй войскаысь 2⁄3[23]

Вермысь странаяс лыдын Сӧветскӧй Союз вӧлі Нюрнбергскӧй трибунал вылын мыждысьӧн, коді сетіс инӧда донхялӧм Германияӧн панӧм агрессивнӧй войналы, война дырйи нацистъясӧн вӧчӧм военнӧй преступлениеяслы да йӧзлы паныд преступлениеяслы, а сідзжӧ шуис медшӧр нацистскӧй преступникъяслы приговоръяссӧ.

Айму вӧсна Ыджыд тышын сӧветскӧй народлӧн вермӧмлы сиӧма СССР Верховнӧй Сӧвет Президиумлӧн индӧдӧн ода-кора тӧлысь 9-ӧд лун — Вермӧм лунӧн[24].

История

1941 вося лӧддза-номъя тӧлысь 22-ӧд лунӧ фашистскӧй Германия война юӧртӧг уськӧдчис Сӧвет Союз вылӧ. Медводдза кадас СССР-са вынъясын вӧліны зэв ыджыд воштӧмъяс. Дженьыд кадӧн вӧчӧма вӧлі ставсӧ, медым ӧдйӧджык вуджӧдны война рельсъясӧ канму органъяс, промышленносьт, транспорт да видз-овмӧслысь уджъяссӧ.

2016 вося косму тӧлысь 30-ӧд лунӧ Россияса оборона министрӧс вежысьлӧн отсасьысь, Россияса военно-историческӧй котырлӧн Шӧр сӧветӧ пырысь генерал-майор Александр Кириллин юӧртіс, архивъяс уна во чӧж туялӧм бӧрын мый Айму вӧсны Ыджыд тышын СССР воштіс 8 миллион 866 сюрс 400 морт (усьӧмаяс, пленӧ веськалӧмаяс да юӧртӧг вошӧмас). Немеч пленысь бӧр воӧма 1,8 млн морт. Война кадӧ немеч армия воштӧма 6,7 млн мортӧс.[25]

Коми му Айму вӧсна Ыджыд тыш кадӧ

Война мӧд лунас нин тыш вылӧ кутісны босьтны запасӧ гижлӧм военнообязаннӧйъясӧс. Коми АССР-са военкоматъясӧ медводдза вежонас вӧлі вайӧма армияӧ босьтӧм 2 сюрс гӧгӧр заявление. Республикаса военкоматъяс пыр Айму дорйыны мӧдӧдчӧма 169,6 сюрс морт, на пиысь 100 сюрс гӧгӧр пукалысь.

Комияс тышкасисны став фронтса 25 дивизияын. Асьнысӧ нимӧдісны 263 стрелковӧй дивизия, 24-ӧд Самара-Ульяновск Гӧрд дӧрапаса стрелковӧй дивизия (тышкасис Рытыввыв, Калинин, Сталинград, 4-ӧд Украинаса, 1-дза Украинаса фронтъясын, тышъяс помаліс ода-кора тӧлысь 14-ӧд лунӧ Берлин дорын), 28-ӧд Гӧрд дӧрапаса Невельса стрелковӧй дивизия (тышкасис Калинин, Балтикабердса, 2-ӧд Балтикабердса фронтъясын, тышъяс помаліс ода-кора тӧлысь 9-ӧд лунӧ Бухарест улын, кор вӧлі Вылыс Главнокомандование Ставка бердын).

Айму вӧсна Ыджыд тышъяс дырйи фронтъясын тышкасис кык сюрс сайӧ ныв Коми муысь. Изьва да Усва районъясын вӧлі лӧсьӧдӧма кӧр баталёнъяс: 4 сюрс сайӧ кӧръясӧн война вылӧ мунісны 800 кӧр видзысь да ветеринар. Найӧ тышкасисны сэні, кӧні оз вермы вӧлі мукӧдсикас транспорт. Кӧръяслы да йӧзлы ковмис мунны 1150 километр 40 градус кӧдзыд дырйи.

Коми Республикаысь уна йӧз вӧліны нималана военачальникъясӧн. Генерал-лейтенант Д. Г. Дубровский (Сивков) вӧлі фронтын военнӧй сӧветӧ пырысьӧн, гвардиса полковник Н. В. Митюшев командуйтіс «Катюша» миномётнӧй полкӧн, С. И. Турьев — дивизияӧн, М. Осипов, А. Жилин — танкъяса бригадаясӧн, Иван Выборов да Николай Митюшев — полкӧн. Айму вӧсна Ыджыд тыш кадӧ асьсӧ бура петкӧдлӧмысь да повтӧмлунысь Коми АССР-ысь 25 мортлы сетӧма Сӧветскӧй Союзса Герой ним.

1941 воын промышленносьт петкӧдліс выль тшупӧдъяс. Кер вӧлі пӧрӧдӧма 1,7 млн куб. метр вылӧ унджык, на лыдын 1 млн куб. метр война могъяса кер. 1940 во серти кык пӧв унджык лэдзӧма прӧдукция, ёнджыкасӧ выльсикасторъяс. 1942 воын нин вӧр овмӧсъяс вӧчалісны лыжияс, Чилимдінса замша заводын кутісны вӧчны авиациялы аслыссикас замша.

Изьваын са заводын П. Палкин веськӧдлӧм улын панісны лэдзны керамикаысь горелкаяс. Горелкаяс вӧчӧм могысь сырьё корсигӧн мыждӧм геолог В. А. Калюжный аддзис гӧра чукӧрын титан. Кӧрттуй пос вӧчигӧн кӧрт пыдди кутісны вӧдитчны пуӧн. Войвыв Печора кӧрт туйлы вӧлі вайӧма Москваын Сӧвет дворечлы дасьтӧм конструкцияяс, а сідзжӧ Москва-Волга канал вомӧн кӧрт послы дасьтӧмторъяс. Коми муын ёна вӧлі бурмӧдӧма кӧрт туй, мый сетіс позянлун унджык нуны Вӧрткутаысь изшом, кер да мукӧдтор. 1943 воын немечьяс шыбитісны Коми муӧ диверсант чукӧр, медым бырӧдны Печора вомӧн кӧрттуй поссӧ, но тайӧ котырсӧ вӧлі кыйӧма.

Коми АССР-ысь унатор вӧлі нуӧны Айму вӧсна Ыджыд тыш кадӧ. «Ухтакомбинатом» война кадӧ кык пӧв содтіс мусир перйӧм; 1945 воын вӧлі перйӧма 172,5 сюрс тонна. Термическӧй саысь вӧлі вӧчӧны сэсся унасикас резина.

ӧдйӧ сӧвмис Печора изшом бассейн, кытысь изшом муніс Войвыв саридз флотӧ, Ленинградӧ, Кировӧ, Горькийӧ, Москваӧ. Айму вӧсна Ыджыд тыш кадӧ вӧлі вӧчӧма 29 выль шахта Воркутаын да Интаын, на пиысь 12-сӧ кутісны уджӧдны. 1945 воын «Воркутауголь» вӧлі перйӧ 2,2 млн тонн изшом.

Уна мужичӧйӧс вӧлі босьтӧма война вылӧ. Та вӧсна чиніс кер пӧрӧдӧм. 1940 воын кӧ Коми АССР-ысь вӧлі петкӧдӧма 6,8 млн. м³, 1944 воын — сӧмын 4,2 млн. Вӧр вӧлі мунӧ СССР-са 40 заводӧ.

Война кадӧ, 1940 восянь 1945 воӧдз, 19 пӧв содіс Коми АССР-ын мастерскӧй да цех лыдыс. Сэні вӧчисны армиялы да йӧзлы коланаторъяс: кӧм, пась, шапка, кепысь да с.в. Сыктывкарын кыпӧдӧма вӧлі кучикысь кӧм вӧчан комбинат, кӧні вурисны 100 сюрс кӧмӧдз. Коми АССР-ын вӧлі лэдзӧны 400 гӧгӧр вӧчастор.

1940 воын кӧ колхозъясын уджаліс 100,4 сюрс морт, 1944 воын — сӧмын 82,4 сюрс. Ковмис колхозын удж кыдзи вӧчны мукӧдтор: пӧрӧдчыны да кылӧдчыны, новлыны груз и с.в. Колхозъясын война кадӧ вӧлі уджалӧны 10-11 час, бырӧдісны отпускъяс. Уджалісны тшыг нисьӧ пӧт, эз тырмы техника да уджалысь ки. Та вылӧ колхозъяс вӧлі сетӧны унджык прӧдукция — 12 сикас видз-му да пемӧс видзантор.

Война кадӧ Комиысь колхозъяс сетісны канмулы 47,3 сюрс тонна тусь, 89 сюрс тонна картупель, 15,5 сюрс тонна овош, 14 сюрс тонна яй, 25,6 сюрс тонна йӧв; уна вурун, кучик, дона ку. Уна миллион шайт йӧзыс чукӧртісны, медым вӧчны «Коми колхозник» да Коми АССР нима танковӧй колоннаяс, «Печораса комсомолец» да «Коми пионер» авиакотыръяс, торъя танкъяс да самолётъяс. Коми АССР-са олысьяс Оборона фондӧ 59,1 млн шайт, сдайтісны 4800 скӧт юр, 202 тонна тусь, 236 сюрс литра йӧв, 126,4 сюрс тонна градвыв пуктас.

Паметь

2019 восянь Москваын Айму вӧсна Ыджыд тышын сӧветскӧй войтырлӧн подвиг йылысь паметьсӧ видзӧмлы сиӧм Вермӧм кад войтыркостса фестиваль-конкурс.

Видзӧдӧй сідзжӧ

Ӧшмӧсъяс

Пасйӧдъяс

  1. ↑ Марина В. В. Словакия в войне против СССР. 1941—1945 годы // Новая и новейшая история, 2011, № 4 (июль-август) — С. 35—53.
  2. ↑ Мировые войны XX века: в 4 кн. Кн. 3. Вторая мировая война: исторический очерк / Институт всеобщей истории РАН; сост. А. П. Жилин; отв. ред. В. К. Шацилло. — М.: Наука, 2005. — С. 261. — ISBN 5-02-034955-0
  3. ↑ Чернышёва О. В. Швеция в годы Второй мировой войны. — М., 1980. — С. 94.
  4. ↑ Dahlberg, Hans. I Sverige under 2:a världskriget (швед.). — Stockholm: Bonnier fakta, 1983. — ISBN 91-34-50308-0.
  5. ↑ Oleg Beyda. ‘Wehrmacht Eastern Tours’: Bulgarian Officers on the German-Soviet Front, 1941–1942 // The Journal of Slavic Military Studies. — 2020-01-02. — Т. 33, вып. 1. — С. 136–161. — ISSN 1351-8046. — doi:10.1080/13518046.2020.1723237.
  6. ↑ Великая Отечественная война 1941–1945 годов. — М.: Кучково поле, 2012. — Т. 2. — 1008 с. — ISBN 978-5-9950-0236-9.
  7. ↑ 1 2 3 4 5 Кривошеев, Россия и СССР в войнах XX века
  8. ↑ Кривошеев и др., 2010, с. 376—377.
  9. ↑ Арнтц Г. Людские потери во Второй мировой войне. — М., 1957.
  10. ↑ 1 2 The Oxford Companion to World War II, 1995, p. 434.
  11. ↑ Великая Отечественная война 1941–1945, Большая российская энциклопедия. Шыӧдчан кадпас: 2 косму тӧлысь 2025.
  12. ↑ Collins et al., 1990, p. 149.
  13. ↑ Stahel, 2009, p. 1.
  14. ↑ 1 2 Kirchubel, 2013, p. 13.
  15. ↑ Военный энциклопедический словарь. — М.: Научное издательство «Большая российская энциклопедия», издательство «Рипол классик», 2002.
  16. ↑ Bergström, 2007, pp. 11.
  17. ↑ История Второй мировой войны 1939—1945 / редколл., гл. ред. А. А. Гречко. — в 12 т. — М.: Воениздат, 1982. — Т. 12. — С. 33—34.
  18. ↑ Макс Хейстингс. Вторая мировая война: Ад на земле = All Hell. Let Loose The World At War 1939—1945. — М.: Альпина нон-фикшн, 2015. — P. 433. — ISBN 978-5-91671-352-7. — «поскольку англо-американские войска не сумели уничтожить армии Гитлера, а только потеснили их с оккупированной территории, Красная армия вплоть до 1945 г. оставалась, как и была с 1941 г., главным инструментом уничтожения нацизма»
  19. ↑ Bellamy, Chris. Absolute War: Soviet Russia in the Second World War. — Macmillan, 2007. — С. xix. — ISBN 978-0-375-41086-4. — «That conflict, which ended sixty years before this book’s completion, was a decisive component — arguably the single most decisive component — of the Second World War. It was on the eastern front, between 1941 and 1945, that the greater part of the land and associated air forces of Nazi Germany and its allies were ultimately destroyed by the Soviet Union in what, from 1944, its people — and those of the fifteen successor states — called, and still call, the Great Patriotic War»
  20. ↑ Bourke, 2001, p. 162.
  21. ↑ Dobbs, Tucker, 2005, pp. 407.
  22. ↑ Kirchubel, 2013, p. 15.
  23. ↑ Barber, Harrison, 2006, pp. 224—225.
  24. ↑ Указ Президиума Верховного Совета СССР от 08.05.1945 "Об объявлении 9 мая Праздником Победы" (с изменениями и дополнениями) | ГАРАНТ. base.garant.ru. Шыӧдчан кадпас: 9 косму тӧлысь 2025.
  25. ↑ В Минобороны уточнили данные по потерям СССР в Великой Отечественной войне (рочӧн; 2016.04.30 лун)

Ыстӧгъяс

Босьтӧма "https://kv.ruwiki.ru/w/index.php?title=Айму_вӧсна_Ыджыд_тыш&oldid=443149"-ысь