Мыччӧдъяса экономика (национальнӧй проект)

«Мыччӧдъяса экономика» национальнӧй проект
«Мыччӧдъяса экономика» национальнӧй проектлы сиӧм правительстволӧн (2023)
Заводитчан кад	2024 во
Помасян кад	2030 во
Помка	Россияса президент Владимир Путинлӧн индӧд
Видзӧм сьӧм	700 млрд шайт
Сайт	национальныепроекты.рф

Мыччӧдъяса экономика (национальнӧй проект) (рочӧн Экономика данных (национальный проект)) — национальнӧй проект, кодӧс заводитӧма Россияса президент Владимир Путинлӧн индӧд серти. Медводдзаысь вӧлі петкӧдлӧма «Вычисления и связь. Квантовый мир» форум вылын 2023 воын. Сы бӧрся видзӧдӧны Цифрӧвӧй сӧвмӧдан министерство, Экономика сӧвмӧдан министерство, Сьӧм овмӧс министерство да «Цифрӧвӧй экономика» АНО.

Нацпроект серти колӧ могмӧдны страналысь искусственнӧй интеллект да квантӧвӧй компьютернӧй технологияяс юкӧнын асшӧрлунсӧ. Таысь кындзи, сійӧс веськӧдӧма цифрӧвӧй технологияяс пыртӧмкӧд йитчысь социальнӧй да экономическӧй мытшӧдъяс бырӧдӧм вылӧ. Нацпроект збыльмӧдӧм вылӧ 2030 воӧдз вичмӧдӧма 700 млрд шайт.

Ыджыд квантовӧй чеччыштӧм

Владимир Путин лыддьӧ «Мыччӧдъяса экономика» нацпроектсӧ олӧм бурмӧдан медшӧр инструментӧн (2023)

2023 воын «Вычисления и связь. Квантовый мир» Владимир Путин висьталіс «Мыччӧдъяса экономика» нацпроект йылысь да сувтӧдіс ыджыд мог. Тайӧ могсӧ масштаб сертиыс позьӧ ӧткодявны сідз шусяна «ыджыд промышленнӧй чеччыштӧмкӧд», мый вӧчис СССР 1930—1940 воясӧ: вӧчны ыджыд воськов страналӧн технологическӧй, экономическӧй, велӧдчан да веськӧдлан юкӧнын. Кыдзи гӧгӧрвоӧдіс канмуӧн веськӧдлысь, нацпроектлӧн стратегияыс абу цифровизацияын, а «дзик мӧд экономика» лӧсьӧдӧмын, мый сетас позянлун странаын тӧдчымӧн кыпӧдӧны олан тшупӧдсӧ:

Сёрниыс мунӧ оз сӧмын сы йылысь, медым ӧтувтны ӧнія инструментъяссӧ, кодъяс отсалӧны сӧвмӧдны цифрӧвӧй экономика, искусственнӧй интеллект да вылыс технологияа проектъяс, тшӧтш и квантӧвӧй технологияяс сӧвмӧдӧм кузя «туй картаяс». Колӧ лӧсьӧдны буретш передӧвӧй разработкаяс дасьтан да быдлаӧ пыртӧм кузя ӧтувъя механизм. Тайӧ збыльысь инмӧ став технологиялы да олӧмлӧн юкӧнлы, дерт.

Нацпроект збыльмӧдігӧн президент индіс торъя воськовъяс:
• мыччӧдъяс чукӧртан системаяс бурмӧдӧм (вывті чувствительнӧй квантӧвӧй сенсоръяс вӧчӧм, кутшӧмъяс сетӧны позянлун кыпӧдны объектъяс позиционируйтӧмлысь стӧчлунсӧ — спутникӧвӧй да мувывса связь системаясын, а сідзжӧ сетӧны позянлун казявны висьӧмъяссӧ водз тшупӧдын — дзоньвидзалун видзан юкӧнын);
• збыль кадӧ мыччӧдъяс сетан системаяс бурмӧдӧм (колӧ промышленнӧй робототехникалы, беспилотнӧй транспорт системаяслы, карса гӧгӧртас автоматизируйтӧмлы);
• мыччӧдъяс арталан да видзан асшӧр инфраструктура лӧсьӧдӧм (облачнӧй платформаяс да мыччӧдъяс обработайтан шӧринъяс, кутшӧмъяс колӧны канму органъяслӧн, предприятиеяслӧн, связь операторъяслӧн бура уджалӧм могысь);
• квантовӧй да фотоннӧй технологияяс подув вылын компьютеръяс лӧсьӧдӧм да лэдзӧм;
• юӧръяс видзан системаяс бурмӧдӧм (квантӧвӧй коммуникация да квантӧвӧй шифруйтӧм);
• мыччӧдъясӧн уджалан национальнӧй стандартъяс да протоколъяс лӧсьӧдӧм;
• мыччӧдъяс обработайтан да анализируйтан алгоритмъяс лӧсьӧдӧм (сы лыдын искусственнӧй интеллект юкӧнын решениеяс, а сідзжӧ отечественнӧй уджтасулов);
• код видзанінъяс лӧсьӧдӧм (Россияса да суйӧрсайса канмуясса программистъяслы уджалӧм вылӧ судзсяна сервисъяс).

Медшӧр инвесторнас абу сӧмын нацпроектлӧн лыддьӧдлӧм нырвизьяс, но и перспективаа технологическӧй стартапъяс сьӧмӧн могмӧдігӧн лоӧ буретш канму. Кыдзи пасйис Mobile Research Group-са ведущӧй аналитик Эльдар Муртазин, цифра боксянь сӧвмӧм серти Россия зумыда нин пырӧ 2024 во кежлӧ индӧм вит страна-лидер лыдӧ, да тӧдчӧдіс, мый нацпроектлӧн медшӧр могъясысь ӧтиӧн лоӧ абу мукӧд канмукӧд технологическӧй ордйысьӧм, а ассьыс регионъяссӧ сідз шусяна «цифрӧвӧя ӧткодялӧм»:

Вичмӧдӧм сьӧмыс сетас позянлун вӧчны ӧти либӧ мӧд ногӧн ыджыд воськов. Тезисыс зэв прӧстӧй: тайӧ сійӧ, мый колӧ сӧвмӧм могысь. Талун регионъясыс ёна кольччӧны бӧрӧ цифрӧвӧй юкӧнын Москва серти. Но босьтны кӧ паськыдджыка, Россияӧс миркӧд орччӧдӧмын, то ми огӧ кольччӧй.

Технологическӧй асшӧрлун

Россияса квантӧвӧй шӧрин котыртысь Руслан Юнусов, Владимир Путин да «Росатом» Атомнӧй энергия кузя канму корпорацияса генеральнӧй директор Алексей Лихачёв (2023)

Нацпроект збыльмӧдігӧн отечественнӧй инженеръяс да учёнӧйяс водзын сулалысь сьӧкыдлунсӧ да кывкутӧмсӧ метафорическӧя гӧгӧрвоӧдіс ӧтчыд «Росатомӧн» веськӧдлысь Алексей Лихачёв. Корпорацияӧн веськӧдлысь нуӧдіс параллель квантӧвӧй компьютер да медводдза сӧветскӧй ядернӧй бомба лӧсьӧдӧм костын, ӧд ӧтисӧ и мӧдсӧ лӧсьӧдлісны подувсянь, и найӧ вӧлі зэв коланаӧн страналысь асшӧрлунсӧ могмӧдӧм вылӧ:

Кор тэнӧ корӧны правительствоӧ да висьталӧны, мый куим-нёль воӧн… колӧ петкӧдлыны результат, кодлӧн мыгӧрыс абу гӧгӧрвоана, технологияыс абу, но тэ бӧрся кутасны видзӧдны правительство да наукаяс академия. Та боксянь, дерт, пыр жӧ сувтӧ син водзын Лаврентий Павлович Бериялӧн образыс, коді веськӧдліс атомнӧй отрасльӧн сійӧс лӧсьӧдігӧн, и окота, дерт, не янӧдны сӧветскӧй да российскӧй атомнӧй промышленносьтлысь вылӧ кыпӧдӧм дӧрапассӧ. Тайӧ, дерт, сэтшӧм эмоциональнӧй юкӧн.

Отечественнӧй квантовӧй компьютерсӧ лӧсьӧдісны «Росатомлӧн» патронаж улын торъя лабораторияын. Разработчикыс Илья Семериков ас ногыс сӧвмӧдіс Алексей Лихачёвлысь мӧвпсӧ, гӧгӧрвоӧдіс, кутшӧм зіля уджалӧны и ачыс физик, и сылӧн уджъёртъясыс Илья Заливако да Саша Борисенко — выль нога «шарашкаӧ» ас вӧляысь пырӧм узникъяс. Татшӧм ӧткодялӧмыс ньӧти абу случайнӧ, ӧд буретш сійӧ КБ-ясас, кӧні уджалісны Туполев, Королёв, Термен и вӧлі вӧчӧма авиастроение, двигателестроение да ракетостроение юкӧнын зэв ыджыд воськов. 2023 воын выль технологияяс серти форум дырйи Илья Семериков висьталіс, мый ионнӧй квантӧвӧй процессор вылын уджалігӧн унджык кадсӧ колляліс лабораторияын, а эз семьяын:

Илья Семериков висьталіс Владимир Путинлы, мый веськыда олӧ лабораторияын (2023)

Сэксянь, кӧнкӧ куим во нин, ми олам лабораторияын — субӧтаясӧ, вежалунъясӧ, выльлунъясӧ. Миянӧс мездӧ сӧмын сійӧ, мый ФИАН пӧдласьӧ дас ӧти часын. Эз кӧ, ми эськӧ сэні и узьлім тані.

Квантӧвӧй компьютерлысь прототип лӧсьӧдтӧдз Илья Семериковлы ковмис чукӧртны аслыспӧлӧс коллектив. Кыдзи сійӧ висьтасис 2023 воын интервьюын, та вылӧ муніс матӧ дас во. Инженерлӧн чайтӧм серти, мӧвпъяссӧ збыльмӧдӧм вылӧ колӧ нӧшта дасӧс:

Мый миянлы зэв тӧдчана да нимкодь, сійӧ [квантовӧй компьютер — ред.] вӧчӧ кутшӧмкӧ коланаторъяс, кодъяс оз веськыда петны сысянь, мӧд ногӧн кӧ, сійӧ моделируйтӧ молекулаяс, а оз занимайтчы кутшӧмкӧ научнӧй абстракцияӧн. Миянлы тайӧ зэв тӧдчана. Дерт, миян кӧсйӧм — вӧчны колана квантӧвӧй компьютер. Вӧчны сэтшӧм квантӧвӧй компьютер, мый эськӧ збыльысь решитіс пуктӧм задачаяссӧ суперкомпьютер дорысь ӧдйӧджык, мыйысь эськӧ вӧлі пӧльзаыс уна йӧзлы.

Цифрӧвӧй экономикаын лоны вермӧмъяс

«Мыччӧдъяса экономика» нацпроект збыльмӧдігӧн экономика сӧвмӧдан министерстволы да удж министерстволы тшӧктӧма нуӧдны удж рыноклысь быдвося анализ, медым донъявны искусственнӧй интеллект технологияяс пыртӧмкӧд йитчӧм лоны вермӧмъяссӧ да Россияын уджӧн могмӧдӧм вылӧ налысь тӧдчӧмсӧ.

Пасйӧдъяс