Изьва район

Босьтӧма Рувикиысь
Видлалӧм гижӧд
муниципальнӧй район
Ижемский район
Изьва район
Дӧрапас Канпас
Дӧрапас Канпас
65°00′33″ с. ш. 53°55′01″ в. д.GЯO
Страна  Россия
Адм. шӧрин Изьва[5]
Муниципальнӧй районса юралысь-администрацияӧн юрнуӧдысь Трубина Виталия (у. в.)[1]
Сӧветӧн веськӧдлысь Артеев Владимир[2]
История да география
Артмӧдан кадпас 1929 во
Ыджда 18435,57[3] км²
Час кытш UTC+3:00
Олысь лыд
Олысь лыд

↘16 469[4] морт (2021)

  • (2,29 %)
Олысь лыд (квадратнӧй километр му вылын) 0,89 морт/км²
Войтырсикасъяс комияс (88,9 %)
рочьяс (9,7 %)
Лыдпаса идентификаторъяс
Телефон код 82140
Официальнӧй сайт
Ижемский район на карте
Логотип РУВИКИ.Медиа Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа

Изьва район (рочӧн Ижемский район) — тайӧ Россия Федерацияса Коми Республикаын административно-территориальнӧй единица да муниципальнӧй юкӧн (муниципальнӧй район)[6].

Юрсикт: Изьва

Официальнӧй символъяс

• Изьва районлӧн дӧрапас
• Изьва районлӧн канпас

Районӧн веськӧдлӧм

1929 вося сора тӧлысь 15-ӧд лунсянь сора тӧлысь 17-ӧд лунӧдз уджаліс Изьва районса рабочӧй, кресьтяна да красноармееч депутатъяс Сӧветлӧн медводдза съезд. Сора тӧлысь 19-ӧд лун вӧлі рабочӧй, кресьтяна да красноармееч депутатъяс Сӧветлӧн Изьва районса исполнительнӧй комитетлӧн медводдза пленум. Райисполкомса медводдза председательӧн вӧлі бӧрйӧма Илья Кононович Филиппов.

1936 вося ӧшым тӧлысь 5-ӧд лунсянь, СССР-са Выль Оланподув примитӧм бӧрын, Изьва районса рабочӧй, кресьтяна да красноармееч депутатъяслӧн Сӧвет да сылӧн исполком выль ногӧн кутіс шусьыны Изьва районса уджалысь депутатъяслӧн Сӧветӧн да сылӧн исполнительнӧй комитетӧн.

1963 вося урасьӧм тӧлысь 1 лунӧ Коми АССР-са сиктъяс ыдждӧдӧм да промышленнӧй районъяс артмӧдӧм йылысь РСФСР-са Медвылыс Сӧвет Президиумлӧн Индӧд серти вӧлі котыртӧма Изьва-Чилимдін сиктса район, шӧриныс лои Чилимдін сиктын[7]. Та вӧсна вӧлі котыртӧма Изьва-Чилимдін районса уджалысь депутатъяслӧн сӧвет да сылӧн исполнительнӧй комитет.

1965 вося тӧвшӧр тӧлысь 11-ӧд лунӧ «Коми АССР-лӧн административно-территориальнӧй юклӧмын вежсьӧмъяс йылысь» Коми АССР-са Медвылыс Сӧвет Президиумлӧн Шуӧмӧн вӧлі бӧр котыртӧма Изьва район, шӧрин — Изьва сикт. Та вӧсна вӧлі котыртӧма Изьва районса депутатъяслысь сӧвет да сылысь исполком.

1977 вося йирым тӧлысь 7-ӧд лунсянь СССР-са выль Оланподув примитӧмкӧд йитӧдын Изьва районса уджалысь депутатъяслысь сӧветсӧ нимтісны Изьва районса народнӧй депутатъяслӧн Сӧветӧн.

Коми ССР-са Верховнӧй Сӧветлысь 1991 во вӧльгым тӧлысь 28-ӧд лунся «Экономическӧй реформаяс дырйи Коми ССР-ын олӧмӧ пӧртысь власьт йылысь» Шуӧм да Коми ССР-са Министръяс Сӧветӧн Веськӧдлысьлысь 1991 во ӧшым тӧлысь 11-ӧд лунся тшӧктӧм олӧмӧ пӧртӧм могысь Изьва районса исполкомлӧн 1991 во ӧшым тӧлысь 16-ӧд лунся 1 №-а шуӧмӧн Народнӧй депутатъяслӧн Сӧветсӧ вӧлі бырӧдӧма сылысь полномочиеяссӧ районса администрацияӧн веськӧдлысьлы сетӧмӧн.

«Коми ССР-ын меставывса асвеськӧдлӧм йылысь» Коми ССР-са Оланпас олӧмӧ пӧртанног йылысь" Коми ССР-са Медвылыс Сӧветлӧн 1991 во йирым тӧлысь 24-ӧд лунся Шуӧм подув вылын Изьва районса народнӧй депутатъяслӧн Сӧветлӧн 1992 во сора тӧлысь 22-ӧд лунся Шуӧмӧн бӧрйисны Народнӧй депутатъяслысь 12 морта Ичӧт Сӧвет[8].

Коми Республикаса Медвылыс Сӧветлӧн 1994 во рака тӧлысь 11-ӧд лунся XII-19/7 №-а «Коми Республикаын меставывса бӧрйӧм власть органъяс йылысь» Коми Республикаса Оланпас олӧмӧ пӧртӧм йылысь" Шуӧм серти Изьва районса народнӧй депутатъяслӧн Сӧвет да Изьва районса администрация пӧртӧма Изьва районса Сӧветӧ да Изьва районса администрацияӧ.

«Коми Республикаын меставывса асвеськӧдлӧм» йылысь Коми Республикаса Оланпас серти Изьва районса Сӧветлӧн 1998 во сора тӧлысь 28-ӧд лунся Шуӧмӧн Изьва районлӧн 1998 во лӧддза-номъя 1 лун кежлӧ административнӧй мудоръясын артмӧдӧма Изьва район муниципальнӧй юкӧн.

«Россия Федерацияын меставывса асвеськӧдлӧм котыртан ӧтувъя принципъяс йылысь» 2003 во йирым тӧлысь 6-ӧд лунся 131-ФЗ №-а Россия Федерацияса Оланпас збыльмӧдӧмын ӧткымын юалӧм йылысь" «Изьва район» муниципальнӧй юкӧнса Сӧветлӧн 2006 во тӧвшӧр тӧлысь 24-ӧд лунся 248 №-а шуӧмӧн «Изьва район» муниципальнӧй юкӧнса Сӧветлы сетӧма выль ним — «Изьва» муниципальнӧй районса Сӧвет.

География

Куйлӧ республикалӧн рытыв-войвылын. Граничитӧ Чилимдін, Ускар, Сосногорск да Печора районъяскӧд да Уква кар кытш мутасӧн. Юрсиктсянь Сыктывкарӧдз — 544 км, медматысса кӧрт туй станцияӧдз — 102 км[9].

Изьва район пырӧ Ылі Войвыв районъяс лыдӧ[10].

Рельефыс шыльыд, ыджыдджык юкӧнсӧ босьтӧ Печӧра увтас.

Тані кӧдзыд кузь тӧв да шӧркодь шоныд гожӧм. Тӧвшӧр тӧлысьлӧн шӧркодь температураыс: −18 °C, сора тӧлысьлӧн: +15 °C. Вогӧгӧрся шӧркодь осадокъяс 400—500 мм.

Ю вез: Печӧралӧн шӧр юкӧныс да сылӧн вож — Изьва ю.

Мупытшса озырлунъяс

Сотчан сланецъяс (Айюваса куйлӧд), мусир, Чилимдін районкӧд граница вылын бокситъяс.

Быдмӧгъяс да пемӧсъяс

Вӧрыс кызвыннас козъя. Паныдасьлӧны пожӧм да ниа. Видзьяс уна, торйӧн нин Изьва ю кывтыдын. Вӧръясыс озырӧсь тшакӧн, чӧдйӧн, пувйӧн, нюръясын быдмӧ турипув да мырпом, ойдлан видзьяс вылын сьӧд да гӧрд сэтӧр. Вӧръяс озырӧсь пемӧсъясӧн (ур, кӧч, тулан, лысва, йӧра, дозмӧр, тар, сьӧдбӧж да мукӧд). Юясын олӧны дона чери пӧрӧдаяс: сьӧмга, нельма, омуль, пелядь да мукӧд[11].

История

Районсӧ котыртӧма 1929 вося сора тӧлысь 15-ӧд лунӧ Войвыв крайса Коми (Зыряна) АО тэчасын. 1936 вося рака тӧлысь 5-ӧд лунӧ район пырис Коми АССР-са Печӧра кытшӧ[12].

История хроника

Изьва районын медшӧр лоӧмторъяс[13]:

• 1922-ӧд вося ода-кора тӧлысь 2-ӧд лун — артмӧдӧма Изьва-Печора уезд Изьва сиктын шӧринӧн, кытчӧ пырӧма 25 вӧлӧсьт;
• 1922-ӧд во — Шелляюр посёлокын стрӧитӧма суднояс дзоньталан мастерскӧй;
• 1923-ӧд во:
— вӧлі медводдза телефон йитӧд Сыктывдінын сувтӧдӧм медводдза примитан-ыстан радиотелегафнӧй станция пыр;
— восьтӧма медводдза челядьлы сад Изьва сиктын
• 1924-ӧд во:
— Изьва сиктын Печораса ветеринарнӧй-бактериологическӧй институт котыртӧм (1964 восянь Печора карын, ӧні Изьва-Печораса наука боксянь туялан ветеринарнӧй станция);
— ладмӧдӧма телефон йитӧд Изьва сикт да 5 матысса вӧлӧсьтъяс костын;
• 1925-ӧд во — бӧр восьтӧма Изьва сиктын Филипповъяслӧн вӧвлӧм ас электростанция;
• 1929-ӧд вося сора тӧлысь 15-ӧд лун — артмӧдӧма Изьва район Изьва сиктын шӧринӧн (1939 вося косму тӧлысьӧдз Изьва районӧ пырӧма Ухтаса район);
• 1929-ӧд во:
— Котыртӧма районын медводдза колхозъяс — Кыдзкар сиктын да Ласта грездын;
— Ветбакинститутса ветеринарно-эпизоологическӧй котыръясӧн вӧлі пистиалӧма сибирскӧй язваысь 15900-ысь унджык кӧр;
• 1930-ӧд во — заводитісны стрӧитны Шелляюр куръяын суднояс дзоньталан база;
• 1930-ӧд вося кӧч тӧлысь:
— Изьва сиктын заводитӧ уджавны Изьва-Печораса кӧр видзан да ветеринария техникум. Техникум сетӧма Ылі Войвыв войтыр овмӧслы кӧр видзӧмын 366 специалистӧс. 1950 воын техникумсӧ вуджӧдӧма Сыктывкарӧ;
— Шелляюрын вӧлі восьтӧма фабрично-заводскӧй уджӧ велӧдан школа, кӧні велӧдӧмаӧсь киӧн уджалан уджсикасъясӧ;
• 1931-ӧд во:
— Котыртӧма Изьваса райпотребсоюз;
— Вӧлӧма Изьва районса колхозникъяслӧн I районса съезд;
— Шелляюрын вӧлі восьтӧма фабрично-заводскӧй уджӧ велӧдан школа, кӧні велӧдӧмаӧсь киӧн уджалан уджсикасъясӧ;
• 1932-ӧд во:
— Мокчойын вӧлі артмӧдӧма машинаӧн турун пуктан станция, кодӧс куим во мысти вӧлі вежӧма машинно-тракторнӧйӧ;
— Пыртӧма эксплуатацияӧ Изьва сиктын электростанция;
— Няшабӧжын вӧлі артмӧдӧма суднояс стрӧитан верфь. Пу баржаяс, мый стрӧитӧмаӧсь тані, ёна тӧдчисны Печора муса экономика сӧвмӧдӧмын. На вылын Печора ю вомсянь катӧмаӧсь шахтаяслы оборудование, геологоразведчикъяслы трубаяс, сёян-юан, воркутаса шахтаясысь вайӧмаӧсь изшом. Вӧйнаӧдз ёнджыкасӧ стрӧитӧмаӧсь 250 тоннаӧдз груза суднояс, 50-ӧд вояс заводитчигӧн кутӧмаӧсь стрӧитны 600 тоннаӧдз груза баржаяс;
— Изьва районӧ вайӧмаӧсь медводдза трактор;
• 1934-ӧд во:
— Изьваса зоотехникум бердын заводитӧма уджавны районса колхознӧй школа, кӧні дасьтӧмаӧсь Изьва, Чилимдін да Ускардін районса бригадаяслы му уджалан, скӧт видзан да кӧр видзан бригадиръясӧс;
— Шелляюрын котыртӧма медсестраяслысь 6-тӧлысся курсъяс. Во мысти курсъяссӧ вӧлі вежӧма кык вося школаӧ. Тайӧ школалӧн сӧмын кык вося уджӧн вӧлі дасьтӧма 56 шӧр медицинскӧй уджалысьӧс. Школа помалысьяс уджалӧмаӧсь медсестраясӧн да фельдшеръясӧн Изьва, Чилимдін да Ускардін районса бурдӧдан учреждениеясын;
— Восьтӧма Мокчойса педагогическӧй техникум (медводдза выпуск вӧлӧма 1937 воын), кӧні дасьтӧмаӧсь ичӧт классъясса велӧдысьясӧс. Техникумын Изьва район кындзи велӧдчӧмаӧсь Ускардінса, Чилимдінса, Кожваса, Мылдінса районъясысь олысьяс;
• 1935-ӧд воын районса колхозъяс ӧтувтіны 70%-ысь унджык крестьяна овмӧс;
• 1936-ӧд воын Шелляюрын восьтӧма ювывса техникум, кӧні дасьтӧмаӧсь ювывса транспорт вылын уджалысьясӧс (1954 воын вуджӧдӧма Печора карӧ);
• 1937-ӧд воын Шелляюрса куръя нимтӧма суднояс дзоньталан мастерскӧйясӧ, гожӧмнас татчӧ вӧлі пыртӧма электросварка;
• 1939-ӧд во:
— Изьваын заводитӧма уджавны колхоз-совхозса театр Белоцерковскӧйлысь «Пограничникъяс» да Гогольлысь «Гӧтрасьӧм» пьесаяс пуктӧмӧн. Театрса художественнӧй веськӧдлысьӧн вӧлӧма В. П. Выборов. Театрӧн медводдза воӧн вӧлі петкӧдлӧма 176 спектакль. Театрыс уджалӧма 1941 воӧдз;
— Пыртӧма Сыктывкар — Ухта — Ижма авиалиния;
— Ставсоюзса сельхозвыставка вылын участвуйтӧмлӧн кывкӧртӧдъяс серти «Путь Ленина» колхозлы (Кипиев с.) сетӧма Уджвывса Гӧрд Дӧрапас орден;
• 1940-ӧд воын заводитчисны Изьва-Йираёль туй стрӧитӧм серти корсьысян уджъяс (стрӧитӧмсӧ помалӧма 1949 воын);
• 1945-ӧд воын электросварка отсӧгӧн Шелляюрын А. И. Федосеевлӧн веськӧдлӧм улын стрӧитӧма «Социализм» пассажир суднолысь корпус;
• 1948-ӧд во:
— Изьва район Коми АССР-ын медводдзаяс лыдын кыпӧдіс скӧт юр лыдсӧ войнаӧдзся тшупӧдӧдз;
— Изьваса Культура керка бердын Глеб Семяшкин артмӧдӧма хор, коді 1965 воын лоӧма Москваа карын Ставроссияса самодеятельносьт смотрын лауреатӧн. Кык во мысти хорыслы вӧлі сетӧма народнӧй сьылан да йӧктан ансамбльлысь ним;
• 1949-ӧд воын вӧлӧма кӧр видзӧмын водзмӧстчысьяслӧн республиканскӧй сӧвещанньӧ Изьва сиктын;
• 1952-ӧд воӧ Александр Ануфриев (чужӧма Діюр грездын), СССР-са спортын нимӧдана мастер, медводдза советскӧй спортсмен, коді босьтӧма бронза медаль Хельсинкиын гожся олимпиада вылын;
• 1954 да 1955 воясын Изьва район босьтӧма медводдза места Коми АССР-ын яй да йӧв лэдзӧм кузя, кӧр видзӧм сӧвмӧдӧмын;
• 1961-ӧд во:
— Вӧлӧма Изьва вылӧ коми этнографъяслӧн медводдза стационарнӧй экспедиция Л. Н. Жеребцов веськӧдлӧм улын;
— Изьваын воссьӧма челядьлы шылада школа;
• 1962-ӧд воӧ Изьва да Чилимдін районъяс подув вылын вӧлі артмӧдӧма Изьва-Чилимдін район (Чилимдін сиктын шӧринӧн), коді вӧлӧма 1964 во помӧдз;
• 1960-ӧд вояс:
Ветлӧдлан механизируйтӧм колоннаӧн (ВМК) вӧлі стрӧитӧма школаяс Изьва да Краснобор сиктъясын, вит 12-патераа керка, КБО стрӧйба да пу обработайтан цех Изьва сиктын;
• 1970-ӧд воясӧ ВМК-ӧн вӧлі стрӧитӧма пывсян мыськасянінӧн, культура керка, мебель вӧчан цех, кафе-ресторан Изьва сиктын, аэродром, кык патераа олан керкаяс Мокчой да Кельчиюр сиктъясын;
• 1965-ӧд во:
— Заводитісны лэдзны «Выль Войвыв» («Новый Север») Изьва районса газет коми кыв вылын;
— Районса депутатъяс сӧветлӧн помшуӧм серти Изьваын артмӧдӧма народнӧй музей;
• 1969-ӧд во;
— Ленин нима колхозса лысьтысьысь А. Г. Филипповалы сетӧма Коми АССР-са народнӧй овмӧсын нимӧдана уджалысьлысь ним. Уджын ыджыд вермӧмъясысь Е. М. Валейскаялы да колхозӧн веськӧдлысь А. И. Тимонинлы сетӧма Уджвывса Гӧрд Дӧрапас орден;
• 1971-ӧд воын «Заветы Ильича» колхозлы (Сизябск с.) сетӧма Уджвывса Гӧрд Дӧрапас орден;
• 1973-ӧд воӧ районса колхозъяс вӧлі вежӧма совхозъясӧ. Дас во мысти совхозъяс пыдди бара кутісны артмӧдны колхозъяс. Войвыв муяслы колӧны ыджыд рӧскодъяс видз-му овмӧс прӧдукта весиг неуна содтӧм вылӧ. 1990 во бӧрын промышленнӧй прӧдукция вылӧ донъяслӧн уна пӧв содӧм, видз-му овмӧс сӧвмӧдӧм вылӧ ассигнованиеяслӧн ӧдйӧ чинӧм вӧсна районса колхозъяс эз вермыны видзны производстволысь шедӧдӧм ыдждаяс, кутіс чинны скӧт юр лыд;
• 1974-ӧд воын Изьваса уличаясысь ӧтиӧс шуӧма Гаврил Семяшкинлӧн нимӧн. 1920 вося косму тӧлысьын Гаврил Прокопьевич Архангельскса губсовнархозса мандатӧн вӧлі ыстӧма Ухтаӧ. Гӧль паек, пась да кӧм тырмытӧм вылӧ видзӧдтӧг Семяшкин воӧдчис сэтчӧдз, медым босьтны кӧть эськӧ важ ногӧн ухтаса мусир, сов, керосин, кодъяс сідз колісны Печораса уездлы гражданскӧй война бӧрын;
• 1976-ӧд воӧ Инсбрукын (Австрия) Олимпийскӧй ворсӧмъяс вылын Мокчой сиктысь Раиса Сметанина шедӧдіс кык зарни медаль 10 км вылӧ лызьӧн котралӧмын да эстафетаын. Бӧртинас сійӧ лоис 4-ысь олимпийскӧй чемпионкаӧн (кыкысь 1976 воын, сэсся 1980 да 1992 воясын);
• 1978-ӧд воын Изьваын восьтӧма выль аэропорт, кытчӧ кутісны пуксявны турбовинтӧвӧй самолетъяс;
• 1979-ӧд во:
— Изьваын сувтӧдӧма Сӧветскӧй Союзса Герой А. Г. Хатанзейскӧйлы паметник;
— Заводитісны стрӧитны радиорелейнӧй линиялы вышка;
• 1980-ӧд во;
— Изьваын стрӧитӧма кирпичысь керка хирургическӧй да чужтан юкӧнъяслы;
— Лейк-Плесидын (АӦШ) Олимпийскӧй ворсӧмъяс вылын Бакур грездын чужлӧм Василий Рочев лоис олимпийскӧй чемпионӧн лызя эстафетаын;
• 1984-ӧд вося лӧддза-номъя тӧлысьын Изьваын прӧйдитіс фольклор котыръяслӧн районкостса фестиваль. Ассьыс кужанлунсӧ петкӧдлісны самодеятельнӧй артистъяс Изьва, Печораса да Интаса районъясысь;
• 1987-ӧд воын заводитіс уджавны Ухта — Изьва — Чилимдін радиолинейнӧй линия;
• 1988-ӧд воын волі примитӧма эксплуатацияӧ Изьва — Йираёль вогӧгӧрся вӧдитчан, 98 километр кузьтаа муйӧж туй;
• 1990-ӧд вося кӧч тӧлысьын Изьваын прӧйдитіс «Изьватас» коми-изьватас ассоциациялӧн медводдза съезд. Котырлӧн могыс — дорйыны коми-изьватаслысь интересъяс да оланпас серти инӧдъяс, видзны олан уклад, культура, велӧдчӧм, кыв, социально-экономическӧй мытшӧдъяс решитӧм;
• 1992-ӧд во:
— Заводитіс уджавны поликлиникалӧн кирпичысь куим судтаа стрӧйба Изьва сиктын;
— Районлӧн став кӧр видзӧмыс чукӧртӧма «Изьваса кӧр видзысь» колхозын;
— Восьтӧма уджсикасӧ велӧдан техническӧй училище Щельяюр посёлокын;
• 1993-ӧд во:
— Заводитчӧма Изьва-Йираёль туй асфальталӧм (помалӧма 1999 воын);
— Вӧлӧма Глеб Семяшкинлы сиӧм народнӧй сьыланкывъяслӧн I районса конкурс;
• 1998-ӧд во:
— Изьваын помасис 60 койка вылӧ стационарӧн больнича комплекс стрӧитӧм;
— кӧч тӧлысь 14-ӧд лунӧ понтона пос йитӧма Изьва юлысь кык берег;
• 1999-ӧд воын нуӧдісны углеводороднӧй сырьё корсьӧм кузя геологоразведочнӧй уджъяс;
• 2000-ӧд воын Краснобор сиктысь лысьтысьысь М. Семяшкина босьтіс III места Саратов карын Машинаӧн лысьтысьысь операторъяслӧн ставроссияса конкурс вылын;
• 2001-ӧд воын заводитчис Макаръёльса куйланінын мусир пробнӧя перйӧм;
• 2002-ӧд воӧ вӧлі регистрируйтӧма «Возрождение» изьваса отсӧг сетан ӧтйӧза фонд;
• 2003-ӧд во:
— «Изьваса кӧр видзысь» колхоз нимтӧма «Изьваса кӧр видзысь да К°» ВОПК-ӧн. 2005 воын тайӧ предприятиесӧ вӧлі регистрируйтӧма Ненецкӧй асшӧрлуна кытшын. 2009 вося тӧвшӧр тӧлысь 1 лунын кооперативныслӧн кӧр стадаас вӧлӧма 30 сюрс юр, торъя киын кутӧмын — 8 сюрс гӧгӧр;
— Кырымалӧма «ЛУКОЙЛ — Коми»-кӧд социальнӧй уджъёртасян сёрнитчӧм;
• 2004-ӧд во:
— «Пера» клубысь спортсменъяс лоисны вермысьясӧн пауэрлифтинг серти КР-са чемпионатын;
— Изьватаслысь важ культура пропагандируйтӧм могысь Изьва районса Ласта грездын нуӧдсьӧ «Вӧралысьлӧн гаж»;
• 2005-ӧд во;
— «Купальнича» челядьлӧн фольклор котыр лоис 3-ӧд тшупӧда лауреатӧн «Россияса самоцветъяс» Ставроссияса фестиваль-конкурс вылын;
— Сизябын заводитіс уджавны З. П. Вокуевалӧн «Войвыв сикт» аспом предприятие. Предприятиеыс тӧдмӧдӧ туристъясӧс коми-изьватаслӧн оласногӧн да кӧр видзан культураӧн;
— Заводитчис Изьва сиктын Преображенскӧй вичко консервируйтӧм, медым нуӧдны водзӧ лоан выльмӧдӧм;
— Нуӧдӧма уджъяс Изьва сикт дорын берег визь зумыдмӧдӧм кузя;
• 2006-ӧд во;
— «Луд» важ йӧзкостса гажлы, кодӧс быд во нуӧдӧны Изьваын, сетӧма республикаса гажлысь статус;
— Восьтӧма связьлысь выль йитӧд юрсиктын;
• 2008-ӧд во;
— Финн-угор журналистъяслысь II творческӧй семинар нуӧдӧм;
— Восьтӧма выль школа комплекс Діюр грездын;
• 2009-ӧд во:
— Изьва сиктын вӧлӧма спортивнӧй да дзоньвидзалун бурмӧдан комплекс восьтӧм;
— Районын эм 6 видз-му овмӧсса предприятие: «Агро-Центр» ВОПК, «Агро-Север» ИКК (Изьва с.), «Заречье» ВОПК, «Заречье» ИКК (Сизяб с.), «Боровӧй» ВОПК (Кыдзкар с.), «Діюрса» МЗ" ИКК (Діюр гр.);
— Изьваса овмӧдчӧминъяслӧн библиотечнӧй системаын Щельяюрса 15 №-а филиал подув вылын воссис модельнӧй библиотека, коді лӧсьӧдӧ сиктса олысьяслы культураын меддонаторъяс да юӧр ресурсъяс дорӧ сибӧдчыны содтӧд позянлунъяс;
• 2010-ӧд во:
— Лэдзӧма «Изьва планета вылын ӧти…» фотоальбом (Изьвалы сьылӧм);
— «ТУ — 154» лайнерлӧн шуда пуксьӧм;
— Изьваын вертолёт площадкаса начальникӧс пыртӧма «Россияса медбур йӧз» энциклопедияӧ;
— Изьваысь Ирина Терентьева вермис «Райда» коми нывъяс пӧвстын мичлун конкурсын;
— Изьваса библиотекаын восьтісны Ӧтйӧза сибӧдчан шӧрин;
• 2011-ӧд во:
— Петіс Н. К. Хатанзейскӧйлӧн «Ижма. История и современность» небӧг;
— Сыктывкарын изьваса культуралӧн лунъяс;
— Мокчойын стрӧитісны пӧжарнӧй депо;
— Шелляюр посёлокын воссис выль спортивнӧй объект — лыжи база 20 велӧдчысь вылӧ 2,5 км кузьтаа югдӧдӧм трассаӧн;
— Петіс «Ижемский характер» коми-изьватаслӧн гижӧд чукӧр;
— Вежа Богородицалысь храм да часовня Изьва сиктын восьтӧм;
• 2012-ӧд во:
— Изьва сиктын восьтісны челядьлы площадка;
— Сизябын воссис йӧв переработайтан модульнӧй мини-цех.

Олысь лыд

Олысь лыд
2002[14]2009[15]2010[16]2011[17]2012[18]2013[19]
21 511↘19 671↘18 771↘18 636↘18 155↘17 929
2014[20]2015[21]2016[22]2017[23]2018[24]2019[25]
↘17 716↘17 634↘17 557↘17 410↘17 297↘17 129
2020[26]2021[4]
↘17 009↘16 469
5000
10 000
15 000
20 000
25 000
30 000
2011
2016
2021

2010 вося перепись серти Изьва районын олысь войтырсикасъяс:[27] 

  • Ставнас — 18771 морт
  • комияс — 16621 морт (88,9 %),
  • рочьяс — 1810 морт (9,7 %),
  • украинечьяс — 124 морт (0,7 %)
  • индісны войтырсикассӧ — 18689 морт (100,0 %).

Административно-территориальнӧй тэчас

Изьва районлысь административно-территориальнӧй тэчассӧ, статуссӧ да мудоръяссӧ урчитӧма «Коми Республикалӧн административно-территориальнӧй тэчас йылысь» 2006 во рака тӧлысь 6-ӧд лунся 13-РЗ №-а Коми Республикаса Оланпасӧн[28].

Изьва районын 10 сикт овмӧдчӧмин[29][30]:

№Муниципальнӧй
юкӧн		Административнӧй
шӧрин		Оланін
лыд		Олысь лыд
(чел.)		Площадь
(км²)
1e-06Сикт овмӧдчӧмин:
1Кыдзкар сикт овмӧдчӧминКыдзкар2↘775[26]2,09[3]
2Изьва сикт овмӧдчӧминИзьва3↗4166[26]9,32[3]
3Кельчиюр сикт овмӧдчӧминКельчиюр5↘1404[26]4,36[3]
4 Кипъёва сикт овмӧдчӧминКипъёва2↘721[26]2,15[3]
5 Краснобор сикт овмӧдчӧминКраснобор5↘1949[26]4,36[3]
6 Мокчой сикт овмӧдчӧминМокчой5↘1754[26]1357,53[3]
7 Няшабӧж сикт овмӧдчӧминНяшабӧж2↘553[26]1,16[3]
8 Сизяб сикт овмӧдчӧминСизяб6↘2020[26]7,36[3]
9 Том сикт овмӧдчӧминТом3↘1080[26]10,54[3]
10 Шелляюр сикт овмӧдчӧминШелляюр1↘2177[31]7,13[3]

Изьва районын 34 сикт-грезд:

Коми ним Роч ним Статус Пöшта

индекс[32]

Сикт овмӧдчӧмин
Брыка Брыка грезд 169464 Сизяб сикт овмӧдчӧмин
Букур Бакур грезд 169463 Сизяб сикт овмӧдчӧмин
Варыш Варыш грезд 169463 Сизяб сикт овмӧдчӧмин
Вертеп Вертеп грезд 169473 Краснобор сикт овмӧдчӧмин
Галпи Большое Галово грезд 169474 Кельчиюр сикт овмӧдчӧмин
Галфедь Малое Галово грезд 169474 Кельчиюр сикт овмӧдчӧмин
Гам Гам грезд 169462 Мокчой сикт овмӧдчӧмин
Діюр Диюр грезд 169471 Краснобор сикт овмӧдчӧмин
Едэма Васильевка грезд 169474 Кельчиюр сикт овмӧдчӧмин
Ёль Ёль грезд 169464 Сизяб сикт овмӧдчӧмин
Изьва Ижма сикт 169460 Изьва сикт овмӧдчӧмин
Изьвавом Усть-Ижма грезд 169475 Кельчиюр сикт овмӧдчӧмин
Картаёль Картаель грезд 169467 Том сикт овмӧдчӧмин
Кельчиюр Кельчиюр сикт 169474 Кельчиюр сикт овмӧдчӧмин
Кипъёва Кипиево сикт 169478 Кипъёва сикт овмӧдчӧмин
Койю Койю посёлок 169468 Том сикт овмӧдчӧмин
Косъёль Косъёль грезд 169474 Мокчой сикт овмӧдчӧмин
Кӧсьта Константиновка грезд 169460 Изьва сикт овмӧдчӧмин
Краснобор Краснобор сикт 169473 Краснобор сикт овмӧдчӧмин
Кулим Мошъюга грезд 169451 Мокчой сикт овмӧдчӧмин
Кыдзкар Брыкаланск сикт 169477 Кыдзкар сикт овмӧдчӧмин
Ласта Ласта грезд 169460 Изьва сикт овмӧдчӧмин
Мирскӧй Черноборская грезд 169464 Сизяб сикт овмӧдчӧмин
Мокчой Мохча сикт 169462 Мокчой сикт овмӧдчӧмин
Няшабӧж Няшабож сикт 169476 Няшабӧж сикт овмӧдчӧмин
Пильёгор Пиль-Егор грезд 169476 Няшабӧж сикт овмӧдчӧмин
Пустыня Пустыня грезд 169473 Краснобор сикт овмӧдчӧмин
Сизяб Сизябск сикт 169464 Сизяб сикт овмӧдчӧмин
Том Том посёлок 169467 Том сикт овмӧдчӧмин
Чаркабӧж Чаркабож грезд 169478 Кипъёва сикт овмӧдчӧмин
Чика Чика грезд 169477 Кыдзкар сикт овмӧдчӧмин
Шель Щель грезд 169462 Мокчой сикт овмӧдчӧмин
Шелляюр Щельяюр посёлок 169470 Шелляюр сикт овмӧдчӧмин
Ыргӧншар Ыргеншар посёлок 169471 Краснобор сикт овмӧдчӧмин

Ыстӧгъяс

  1. ↑ Руководить Ижемским районом будет Виталия Трубина (рус.). БНКоми (23 кӧч тӧлысь 2025). Шыӧдчан кадпас: 23 кӧч тӧлысь 2025.
  2. ↑ Владимир Артеев избран председателем Совета Ижемского района (рус.). Аргументы и факты. Коми (8 йирым тӧлысь 2024). Шыӧдчан кадпас: 23 кӧч тӧлысь 2025.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 (Республика Коми. Общая площадь земель муниципального образования. Шыӧдчан кадпас: 8 тӧвшӧр тӧлысь 2016. Архивируйтӧма оригинала 19 косму тӧлысь 2018 года.
  4. ↑ 1 2 Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более. Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. На 1 октября 2021 года. Том 1. Численность и размещения населения (рус.) (XLSX). Шыӧдчан кадпас: 26 кӧч тӧлысь 2025. Архивируйтӧма 1 кӧч тӧлысь 2022.
  5. ↑ ОКТМО (рус.)
  6. ↑ Муниципальный район «Ижемский»
  7. ↑ Краткая характеристика административно-территориального деления Республики Коми в 1918—1992 гг.
  8. ↑ Архив Администрации муниципального района «Ижемский». Ф. 19, оп. 1, д. 1170, л. 1.
  9. ↑ Бурьян М., Хатанзейский Н. Ижемский район // Республика Коми. Энциклопедия в 3-х томах. — Сыктывкар: Коми книжное издательство, 1998. — Т. II. — С. 14—15.
  10. ↑ Ылі Войвыв районъяс да накӧд ӧткодялӧм местаяс лыддьӧг. Шыӧдчан кадпас: 2 вӧльгым тӧлысь 2016. Архивируйтӧма оригинала 14 вӧльгым тӧлысь 2021 года.
  11. ↑ О муниципальном образовании
  12. ↑ Клещенко С.И. Республика Коми. Города и районы. — Сыктывкар: Нац. библ-ка Республики Коми, 2006. — 320 с. — ISBN 5-7934-0100-8.
  13. ↑ История Ижемского района
  14. ↑ Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более (рус.). Архивируйтӧма 3 урасьӧм тӧлысь 2012.
  15. ↑ Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, посёлкам городского типа и районам на 1 января 2009 года (рус.). Шыӧдчан кадпас: 2 тӧвшӧр тӧлысь 2014. Архивируйтӧма 18 ода-кора тӧлысь 2015.
  16. ↑ Всероссийская перепись населения 2010 года. Численность населения городских округов, муниципальных районов, поселений и населённых пунктов (рус.). Шыӧдчан кадпас: 26 кӧч тӧлысь 2025. Архивируйтӧма 4 рака тӧлысь 2016.
  17. ↑ Оценка численности постоянного населения на 1 января
  18. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года (рус.). Шыӧдчан кадпас: 31 ода-кора тӧлысь 2014. Архивируйтӧма 16 ода-кора тӧлысь 2013.
  19. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов) (рус.). Шыӧдчан кадпас: 16 вӧльгым тӧлысь 2013. Архивируйтӧма 12 йирым тӧлысь 2013.
  20. ↑ Оценка численности населения по городским округам, муниципальным районам, поселениям и городским населённым пунктам Республики Коми на 1 января 2014 года (рус.). Шыӧдчан кадпас: 22 рака тӧлысь 2014. Архивируйтӧма 18 тӧвшӧр тӧлысь 2015.
  21. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года (рус.). Шыӧдчан кадпас: 6 моз тӧлысь 2015. Архивируйтӧма 23 кӧч тӧлысь 2015.
  22. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года (рус.) (5 йирым тӧлысь 2018). Шыӧдчан кадпас: 26 кӧч тӧлысь 2025. Архивируйтӧма 8 ода-кора тӧлысь 2021.
  23. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года (рус.) (31 сора тӧлысь 2017). Шыӧдчан кадпас: 26 кӧч тӧлысь 2025. Архивируйтӧма 31 сора тӧлысь 2017.
  24. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года (рус.). Шыӧдчан кадпас: 26 кӧч тӧлысь 2025. Архивируйтӧма 26 сора тӧлысь 2018.
  25. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года (рус.). Шыӧдчан кадпас: 26 кӧч тӧлысь 2025. Архивируйтӧма 2 ода-кора тӧлысь 2021.
  26. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2020 года (рус.). Шыӧдчан кадпас: 26 кӧч тӧлысь 2025. Архивируйтӧма 17 йирым тӧлысь 2020.
  27. ↑ Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года по Республике Коми. Шыӧдчан кадпас: 14 вӧльгым тӧлысь 2016. Архивируйтӧма оригинала 15 вӧльгым тӧлысь 2016 года.
  28. ↑ Закон Республики Коми от 6 марта 2006 года № 13-РЗ «Об административно-территориальном устройстве Республики Коми». Шыӧдчан кадпас: 12 йирым тӧлысь 2016. Архивируйтӧма 27 ӧшым тӧлысь 2015.
  29. ↑ Закон Республики Коми от 5 марта 2005 года № 11-РЗ «О территориальной организации местного самоуправления в Республике Коми». Шыӧдчан кадпас: 30 йирым тӧлысь 2018. Архивируйтӧма 13 вӧльгым тӧлысь 2016.
  30. ↑ Сельские поселения Республики Коми. Шыӧдчан кадпас: 14 моз тӧлысь 2009. Архивируйтӧма оригинала 19 моз тӧлысь 2009 года.
  31. ↑ Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов с населением 1000 человек и более по Республике Коми. Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года по Республике Коми (по состоянию на 1 октября 2021 года) (рус.). Шыӧдчан кадпас: 26 ӧшым тӧлысь 2022.
  32. ↑ Вот перйысьяслöн сайт

Ӧшмӧсъяс

  • Изьва районса веськӧдланінлӧн сайт
  • Изьва войтыр сайт
  • Афанасьев А. П. Топонимия Республики Коми. Сыктывкар: Коми кн. изд-во, 1996.
  • Жеребцов И. Л. Где ты живёшь: Населённые пункты Республики Коми. — Сыктывкар: 2000.
  • Историко-культурный атлас Республики Коми. — М: Дрофа, 1997.
  • Республика Коми. Энциклопедия в 3-х томах. — Сыктывкар: Коми книжное издательство, 1997. Т. 1; 1998. Т. 2; 1999. Т. 3.
Коми Республикаса юкӧнъяс Coat of arms of the Komi Republic Flag of the Komi Republic
Юркар: Сыктывкар

Кар кытшъяс: Сыктывкар •

Муниципальнӧй кытшъяс: Вöркута • Вуктыл • Инта • Княжпогост • Уква • Ускар

Муниципальнӧй районъяс: Емдiн • Изьва • Койгорт • Кöрткерöс • Кулöмдiн • Луздор • Мылдiн • Печора • Сосногорск • Сыктыв • Сыктывдiн • Удора • Чилимдiн

Босьтӧма "https://kv.ruwiki.ru/w/index.php?title=Изьва_район&oldid=480354"-ысь