Тима Вень
| Тима Вень | |
|---|---|
 | |
| Чужан лун | 1890-ӧд вося йирым тӧлысь 8-ӧд лун |
| Чужанін |
|
| Кулан лун | 1939-ӧд вося йирым тӧлысь 13-ӧд лун[1] (49 арӧс) |
| Куланін | |
| Страна |
|
| Мыйся уджыс | гижысь, поэт |
.svg){kind=small}
Тима Вень (рочӧн Чисталёв Вениамин Тимофеевич) (1890 вося йирым тӧлысь 20-ӧд лун, Вӧлӧгда губерняысь Усть-Сысольск уездса Помӧсдін вӧлӧсьтын (ӧні — Коми Республикаысь Кулӧмдін районса Помӧсдін сикт — 1939 вося йирым тӧлысь 13-ӧд лун, Вылыс Чов) — нималана коми гижысь, поэт, коми литератураса классик, вуджӧдчысь, велӧдысь.
Олантуй
Тима Вень чужӧма 1890 вося йирым тӧлысь 20-ӧд лунӧ Вӧлӧгда губерняысь Усть-Сысольск уездса Помӧсдін вӧлӧсьтын (ӧні — Коми Республикаысь Кулӧмдін районса Помӧсдін сикт).
Велӧдчӧма медводз Помӧсдінса подув школаын, сэсся Дереваннӧй сиктса второкласснӧй школаын.
1908 восянь — Пожӧг школаын велӧдысь. Медым лоны велӧдысьӧн, экзаменъяссӧ сдайтӧма экстернӧн. Лӧсьӧдӧма быдмӧгъяс йылысь небӧг да роча-коми кывкуд.
1914 воын В. Т. Чисталёвӧс босьтӧмаӧсь сар армияӧ, кор пансис Медводдза мирӧвӧй тыш. Служитӧма Украинаын.
1918 восянь 1933 воӧдз неыджыд косталӧмӧн Тима Вень велӧдӧма Помӧсдінса школаын.
1920-ӧд вояс пансигӧн Чисталёв В. Т. уджалӧма Коми госиздатын, редактируйтіс 16 небӧг.
1934 воын сійӧ вӧлӧма сӧветскӧй гижысьяслӧн медводдза Ставсоюзса Съезд делегатӧн (воссис 1934 вося моз тӧлысь 13 лунӧ).
1937 воын — Тима Веньӧс мыжтӧг репрессируйтісны кыдзи «буржуазнӧй идеология пропагандистӧс».
1939 вося йирым тӧлысь 13-ӧд лунӧ кулӧма Вылыс Човса тюрьмаын. Дзебаніныс абу тӧдса, но чайтӧны, мый гуалӧма Сыктывкарса шӧр шойнаын. Казьтылана пернасӧ сувтӧдӧма Прометей Чисталёвлы паметниккӧд орччӧн.
Реабилитируйтӧма 1956 воын.
Гижан удж
Медводдза гижан сямыс — тайӧ вуджӧдӧм кывбуръяс. Вуджӧдіс Иван Никитинлысь «Песня бобыля» (1908) да Алексей Кольцовлысь «Песня старика» (1909) кывбуръяс.
Медводдза мирӧвӧй тыш кадӧ гижис «Гут да ном» (1916), «Кӧнкӧ веж турун пӧвстын» (1917) кывбуръяс.
Гражданскӧй тыш пыр мунӧм бӧрын гижис «1919 во» поэма, «Шог асыв», «Тшыг во», «Сартас би улын» висьтъяс да мукӧд.
Октябрса революциялы 10 во кежлӧ гижис «Ленин гу дорын» (1927) и «Му вежандыр» (1927) поэмаяс.
Сылӧн поэзияын абу этша конъюнктурнӧй кывбур, кодъясӧс гижӧма сы кадся политика дорйӧм могысь: «Коді гӧрд му понда олӧ?», «Дубинушка», «19-ӧд во», «Важ олӧм колльӧдӧм», «Том ёртлы», «Олан да вылан, Сӧвет Коми му», «Юкмӧсӧ» и мукӧд. Татшӧм кывбурыс абу этша. Но йӧз да туялысьяс казялӧны мӧд сикас кывбуръяс — найӧ этшаджыкӧсь, дженьыдӧсь да мыла кывъяӧсь. Найӧс тӧдӧ быд коми морт — «Менам кывъясӧй», «Потандорса», «Ок, эськӧ».
Тима Веньлӧн кывбуръясыс матынӧсь йӧз кост сёрнилань, тайӧ чери кыйысьяслӧн, вӧралысьяслӧн, нянь быдтысьяслӧн сёрни.
«Поэзия артмӧм» кывбур (1921—1922) гижӧма карел-фин эпослӧн ритмӧн, дженьыд, нёльысь куим визя кывбурӧн:
«Ог тӧд, коді менӧ чужтіс,
Коді быдтіс, вердіс-удіс,
Сьывны-мойдны йӧзӧ лэдзис…
Гашкӧ, лӧзов чӧд тусь пиын,
Быдми меӧй вӧр туй дорын,
Да ӧктіс кудъяс ветлысь-мунысь.
Гашкӧ, вӧр ты пыдӧс ваыс
Вӧлі меным потан пыдди,
Чӧж-пӧткаыс ӧввӧ сьывліс.
Гашкӧ, вӧлі лӧня вӧрыс…
Меным висьтъяс йӧлӧгаӧ
Тӧлысь югӧр чукӧрталіс.»
1929 сылӧн чужис «Трипан Вась» гижӧд — коми литератураын медбуръяс висьтъяс лыдысь ӧти.
Тима Вень уна вуджӧдіс роч да ставмирса литература.
Вӧр-ва серпасъяс йылысь да му вылын уджалысьяс йылысь гижис татшӧм кывбуръяс, кыдзи: «Тувсов вой» (1920), «Кайла, видзӧдла» (1921), «Гожӧм пом» (1922), да мукӧд.
Бура тӧдса сылӧн «Изкар», «Ныв сетӧм» пьесаясыс.
20-ӧд воясӧ Тима Веньлӧн гижӧдъясыс (кывбуръяс, висьтъяс, очеркъяс) тшӧкыда петавлісны гижӧд чукӧръясын, торйӧн нин велӧдчысьяслы лыддьысян небӧгъясын. Шуам, 1923 вося «Выль туйӧд» хрестоматияын вӧлі йӧзӧдӧма 21 гижӧд.
20-ӧд вояс мӧд джынйын да 30-ӧд воясӧ гижысь ёна йӧзӧдчис «Ордым» да «Ударник» журналъясын. Войвывса вӧр-ва йылысь, туйвывса пасйӧдъяс да ӧткымын мукӧд гижӧд петісны и «Вӧрлэдзысь» газетын.
Фольклор чукӧртысь
Тима Вень тӧдса сідзжӧ кыдзи коми фольклор чукӧртысь. 1920-ӧд воясӧ гижаліс коми ворсӧмъяс, пудъясянкывъяс, приметаяс да сьыланкывъяс. Мыйсюрӧ вӧлі йӧзӧдӧма. Гижӧдъясыс куйлӧны Коми Республикаса национальнӧй музейын да Коми Республикаса национальнӧй архивын.
Медшӧр гижӧдъяс
Торъя небӧгъяс
• Изкар (Важ коми олӧмысь нёль торъя драма. — Сыктывдінкар, 1926 .
• Чисталёв Тима Веньлӧн гижӧдъяc. Воддза книга. Муртӧса да муртӧстӧм лыддьӧгъяс. — Сыктывдінкар: Коми книга лэдзанін, 1928.
• Ыджыд висьт гижӧдысь серпасторъяс. — Сыктывдінкар: Коми книга лэдзанін, 1929.
• Олӧм вояс. Бӧрйӧмторъяс гижӧд чукӧрысь. Мӧд том. — Сыктывкар: Коми государственнӧй издательство, 1936.
• Олӧм вояс. Бӧрйӧм гижӧдъяс. — Сыктывкар: Коми книжнӧй издательство, 1957.
• Во гӧгӧр кытшовтӧм. — Сыктывкар: Коми книжнӧй издательство, 1959 да 1978 вояс). (велӧдчысьлы библиотека серия)
• Менам гора тулыс. — Сыктывкар, 1980.
• Эжва йывса колип. — Сыктывкар, 2000.
• Ния (1908—1929 воясся гижӧдъяс) / Отв. ред., сост., заключ. ст. В. А. Лимеровой. — Сыктывкар: Изд-во «Кола», 2010. — 592 с.
Паметь
• Помӧсдін сиктын паметник.
• Сыктывкарса шӧр шойнаын казьтылана паметник.
Литература
• https://web.archіve.org/web/20120111133056/http://www.emc.komі.com/03/23/020.htm
• http://foto11.com/komі/wrіter/ven_chіstalev.php
• Латышева В. А.. Программные стихотворения Вениамина Чисталёва // Литература Коми: словарь школьника. — Сыктывкар, 2007. — С. 305—309.
• Дёмин В. Н. На небе звезда … — Сыктывкар, 1995. — С. 176—185.
• Дёмин В. Н. Чисталёв Вениамин Тимофеевич // Писатели Коми: биобиблиографический словарь: В 2-х т. — Сыктывкар, 2001. — Т. 2. — С. 407—416.
• Мартынов В. И. Вениамин Тимофеевич Чисталёв // История коми литературы: В 3-х т. — Сыктывкар, 1980. — Т. 2. — С. 195—204.
Ыстӧгъяс
- ↑ 1 2 Чисталёв Вениамин Тимофеевич // Большая советская энциклопедия (рус.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.