Усть-Сысольск уезд
| Усть-Сысольск уезд | |||
|---|---|---|---|
|
|||
| Страна | Россия империя | ||
| Уездса кар | Сыктывкар | ||
| История да география | |||
| Артмӧдан кадпас | 1796 во | ||
| Бырӧдан кадпас | 1929 | ||
| Ыджда | 148 775,0 верст² | ||
| Олысь лыд | |||
| Олысь лыд | 144 350 (1897 во) морт | ||
 |
|||
_(1780).png)
Усть-Сысольск уезд (рочӧн Усть-Сысольский уезд) — Россия империяын XVIII нэмын лӧсьӧдӧм уезд, коді вӧлі пырӧ Вӧлӧгда да Войвыв Двина губерняясӧ, а сэсся Коми (Зыряна) асвеськӧдлан обласьтӧ.
Усть-Сысольск уезд вӧлі артмӧдӧма Яренск уездса 29 вӧлӧсьтысь 1780 воын. Административнӧй шӧриныс — Усть-Сысольск (ӧні — Сыктывкар) кар.
История
Усть-Сысольск уезд вӧлі торйӧдӧма Яренск уездысь 1780 воын (сэки жӧ Пызьдін вӧлӧсьт пырис Мозын уездӧ).
.jpg)
1918 воын уездсӧ вӧлі сетӧма Войвыв Двина губерняӧ.
1920 воын Коми му пырис нёль губернияӧ: Усть-Сысольск да Яренск уездъяс — Войвыв Двина губернияӧ, Печора уезд — Кардор губерняӧ, Мылдін районса 3 вӧлӧсьт — Перым губернияса Чердін уездӧ. Слуда вӧлӧсьт пырис Вятка губернияӧ.
1920 вося сора тӧлысьын III Усть-Сысольск уездса сӧвещанньӧ ӧти медшӧр могӧн шуис дасьтысьны Коми асвеськӧдлан обласьт артмӧдӧм кежлӧ.
1920 вося ӧшым тӧлысьын наркомнацлӧн зыряна отделӧн веськӧдлысь Д. А. Батиев сёрнитіс национальностьяслӧн делӧяс кузя наркоматын заседание вылын Зыряна АССР лӧсьӧдӧм йылысь докладӧн.
1921 вося тӧвшӧр тӧлысь 8-13 лунъясӧ мунӧм коммунистъяслӧн I став зыряна съезд шуис лӧсьӧдны Коми асвеськӧдлан республика, кытчӧ кӧсйисны пыртны комияслысь да перым комияслысь муяссӧ.
РСФСР-са Наркомнацлӧн национальностьяслӧн сӧвет видлаліс Коми автономия йылысь юалӧмсӧ да вӧзйис шуны сійӧс асвеськӧдлан областьӧн[1].
1921 вося вӧльгым тӧлысь 10-ӧд лунӧ Коми ревкомлӧн да РКПб обкомлӧн ӧтувъя заседание вылын вӧлі шуӧма юкны Коми мутассӧ некымын административнӧй единица вылӧ да нимтыны уездъясӧн.
Усть-Сысольск вӧлі официальнӧя артмӧдӧма 1922 вося косму тӧлысьö Коми обласьтсӧ 4 уезд вылӧ — Усть-Сысольск, Емдін, Кулӧмдін да Изьва-Печора вылӧ — юкӧм йылысь РСФСР-са ВЦИК-лӧн 1922 во ода-кора тӧлысь 2-ӧд лунся Декрет подув вылын[2].
1926 воын Усть-Сысольск уезд вежис нимсӧ да кутіс шусьыны Сыктыв (Сысольскӧй) уезд.
Уездсӧ бырӧдӧма 1929 воын Войвыв край лӧсьӧдігӧн. 1929 вося сора тӧлысь 15-ӧд лунӧ ВЦИК примитіс «Войвыв крайса кытшъяслӧн да районъяслӧн тэчасног да налӧн шӧринъяс йылысь» декрет, мый серти Коми асвеськӧдлан обласьт юксис ӧкмыс район вылӧ: Визинса (шӧриныс — Визин сикт), Изьва-Печора (Изьва сикт), Луздор (Абъячой сикт), Шойнаты (Шойнаты сикт), Удора (Кослан сикт), Емдін (Емдін сикт), Кулӧмдін (Кулӧмдін сикт), Сыктыв (Сыктывдін), Чилимдін (Чилимдін сикт)[3]. Уездлӧн муяс пырисны Сыктыв район пытшкӧ.
География
Уездлӧн ыдждаыс — 148775 верст². Россияын сӧмын 5 губерня вӧлі ыджыдджык Усть-Сысольск уездысь.
Усть-Сысольск уезд метитчис Вӧлӧгда губернялӧн медся асыв-войвылын. Ыдждаыс, И.А. Стрельбицкийлӧн мерайтӧм серти, 148775 верст². Уездсӧ вомӧналісны кык гӧра визь — Урал да Тиман. Бӧръяыс сӧмын аслас лунвыв помнас пырис уездӧ. Уездса пӧшти став юыс пырӧны Войвыв океан ковтысӧ, и сӧмын ӧткымын вожъяслӧн йывъясыс — Кама да Вятка ковтысъясӧ.
Уездыслӧн медшӧр юясыс Печӧра, Эжва, Луз. Тайӧ да мукӧд юяслӧн вожъясыс сэтшӧм матынӧсь асланыс йывъясын, мый сетісны позянлун кокниа лӧсьӧдны вӧла туйяс, кодъяс кузя позьӧ веськавны ӧти системаысь мӧдӧ. Сідз, Чер ю катыдын вӧлӧкӧн вуджисны Изьвасянь Эжваӧ, Войвыв Мылвасянь Лунвыв Мылваӧ, Войвыв Кельтмасянь Лунвыв Кельтмаӧ. Тані сэки вӧлі кодйӧма Екатерина II императрица дырйи канал — Екатерина нима Войвыв канал, коді артмӧдіс Кама да Эжва костын оръявлытӧм ва туй. Ӧні тайӧ каналыс эновтчӧма. Уездын юяслӧн тӧдчанлуныс зэв ыджыд, найӧ вӧліны пӧшти дзик ӧти туйясӧн. Уездлӧн экономическӧй олӧмын чери кыйӧм босьтӧ ыджыд тӧдчанлун. Уездса тыяс пиысь медыджыдыс — Дон ты (50 верст²). Уездлӧн став веркӧсыс пӧшти ставнас вевттьысьӧма вӧрӧн, но сійӧс ёнакодь нин вӧлі кералӧма[4].
Олысь лыд
1897 воын Усть-Сысольск уездын вӧлі 89 840 (41080 мужичӧй и 48760 нывбаба). На лыдын комияс — 82 936, рочьяс — 6 830[5]. Ӧти верст вылӧ вӧлі 9,7 морт. Велӧдчӧм йӧзыс — 18 %.
Экономика
Уездын олысьяс ёнджыкасӧ вӧдитісны му, скӧт, вӧралісны да кыйисны чери. Кӧдзисны рудзӧг, ид, зӧр, шабді. XIX нэм помын видзьяслӧн ӧтувъя площадьыс вӧлі 28370 десятина, турунсӧ вӧлі чукӧртӧма 2775454 пуд. 1900 воын вӧлі 17 375 вӧв, сюра скӧт 49 507, ыжъяс — 64 396, порсьяс — 1148. Уездын вӧлі 41 из да 23 пу православнӧй вичко, 1 манастыр, 3 больнича. Видз-му овмӧс кындзи, олысьяс ветлісны нӧшта прӧмыс вылӧ: перым заводъясын пес кералісны, баркаяс стрӧитісны да найӧс Кардорлань кылӧдӧм, Перым, Вятка да Тобольск губерняясын гындісны вурун да вӧчисны сапӧг-кӧм. Вонас мунлісны 7000 гӧгӧр морт, нажӧткаыс вӧлі 100000 шайтӧдз. Татчӧс прӧмысъясысь медся нажӧткаа вӧліны вӧр заптӧм да сійӧс кылӧдӧм, йӧзӧс новлӧдлӧм, вӧралан прӧмысел. Прӧмысловӧй чери кыйисны сӧмын Печӧра вылын. Вузасисны, уезднӧй кар кындзи, нӧшта 6 ярманга вылын; налӧн ӧтувъя оборотыс 160000 гӧгӧр шайт. Уездса карын вӧлі 1 кучик вӧчан завод, уездын — Кажым сиктын 1 кӧрт вӧчан завод да кык чугун сывдан завод, ӧтиыс Нюдзпоска сиктын, мӧдыс Нювчим сиктын; куимнан заводас вӧлі 1600 гӧгӧр уджалысь. Заводъяс уджалісны ва вынӧн. Земскӧй рӧскодсӧ 1900 вося смета серти арталӧма 1 65000 шайт, сы лыдын земскӧй управление вылӧ 13000 шайт, велӧдӧм вылӧ 43900 шайт, медицина вылӧ 53700 шайт.
Пасйӧдъяс
- ↑ 2 мая 1922 года ВЦИК принял декрет, в котором определил административное деление Автономной области Коми (рус.). НБРК. Шыӧдчан кадпас: 22 йирым тӧлысь 2025.
- ↑ История административно-территориального деления Коми АССР 1917-1990 гг. (рус.). Центральный государственный архив Республики Коми. Шыӧдчан кадпас: 22 йирым тӧлысь 2025.
- ↑ Краткая характеристика административно-территориального деления Республики Коми в 1918-1992 гг. (рус.). Архивы России. Шыӧдчан кадпас: 22 йирым тӧлысь 2025.
- ↑ Усть-Сысольский уезд (рус.). geneal.ru. Шыӧдчан кадпас: 22 йирым тӧлысь 2025.
- ↑ Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей. Шыӧдчан кадпас: 22 йирым тӧлысь 2025. Архивируйтӧма 21 косму тӧлысь 2014.