Югыд ва (парк)

Босьтӧма Рувикиысь
«Югыд ва»
Кӧжым — «Югыд ва» парклӧн войвыв дор
Кӧжым — «Югыд ва» парклӧн войвыв дор
МСОП категория — II (Национал парк)
Медшӧр юӧр
Ыджда
Лӧсьӧдӧма1994-ӧд вося косму тӧлысь 23-ӧд лун
Ин
63°59′00″ с. ш. 59°13′00″ в. д.GЯO
Страна
РФ-са субъектРеспублика Коми
yugyd-va.ru
Россия
Точка
«Югыд ва»
Чилимдін районУскар кар кытшИнта кар кытшВӧркута кар кытшПечӧра районИзьва районУдора районЕмдін районСыктывдін районСыктыв районЛуздор районКойгорт районКӧрткерӧс районКулӧмдін районМылдін районВуктыл кар кытшСосногорск районУква кар кытшКняжпогост районЯран асвеськӧдлан кытшЯмал-Яран асвеськӧдлан кытшХанты-Вӧгул асвеськӧдлан кытш — ЮграПерым крайСвердловск обласьтАрхангельск обласьтКиров обласьтКострома обласьтВӧлӧгда обласьтРеспублика Коми
Описание изображения
Точка
«Югыд ва»
Логотип РУВИКИ.Медиа Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа

«Югыд ва» — Коми Республикаын национальнӧй парк[2], лӧсьӧдӧма 1994 вося косму тӧлысь 23-ӧд лунӧ Россияса Правительстволӧн 377 №-а Шуӧм серти. Паркыс сулалӧ Коми мулӧн Войвыв да Кытшбердса Уралын. Лунвылынджык меститчӧм Печӧра-Ылыдзса заповедниккӧд ӧтвылысь «Югыд ва» артмӧдӧ ЮНЕСКО-лысь ставмирса вӧр-ва озырлун объект «Комилӧн вӧрзьӧдлытӧм вӧръяс». Сылӧн мутасын кольӧма Войвыв Европаса регионын мортлӧн уджӧн вӧрзьӧдтӧм дзик ӧти парма.

Тайӧ Россияын медся ыджыд национальнӧй парк, сылӧн ыдждаыс — 1891701 га[3], кузьтаыс — 300 километрысь унджык. Паркын куйлӧны Ураллӧн медся джуджыд гӧраяс, 800 сайӧ ты да уна вожъяса Печӧра ю, Европаын медся сӧстӧмъясысь ӧти. Паркын петкӧдлӧма 16 сикас экосистема. «Югыд ваын» быдмӧ уна шоча паныдасьлысь, видзан да бырны вермана сикас, на лыдын важысь кольӧм быдмӧг.

«Югыд ва» Комиын
Кытшбердса Уралын арнас. «Югыд ва» парк

Гӧгӧрвоӧдӧм

Мутас и биоразнообразие

«Югыд ва» национальнӧй парк лоӧ Европаын медся ыджыд национальнӧй паркӧн, сылӧн ыдждаыс 1,89 млн гектарысь унджык[4]. Сійӧ меститчӧма Инта карсянь рытыв-лунвылӧ 80 км ылнаын, Печӧра карсянь асыввылӧ 100 км ылнаын, Аранеч да Сыня посёлокъяссянь асыввылӧ 50 км ылнаын, Вуктыл карсянь войвылӧ 20 км да асыввылӧ 70 км ылнаын. Парк дорӧ матысса оланінъяс: Пӧдчерем, Кырта, Тшугӧр сиктъяс. «Югыд ва» мутасын кольӧма Европаын медся ыджыд важысь кольӧм вӧр массив. Парклӧн мутасыс нюжалӧ матӧ 300 км кузьта войвывсянь лунвылӧ, босьтӧ куим орография  (рус.) (коми зона — Печӧра увтас, Урал хребетлӧн гӧра вожъяс да Войвыв да Полярнӧй Урал гӧраяс. Та вӧсна нацпаркын уна пӧлӧс ландшафт: сэні эмӧсь куш тундраяс, лыска парма, чукля вӧръяс, нюръяс да альпийскӧй видзьяс. 56 % паркыс вевттьысьӧма вӧрӧн, став европейскӧй регионын сӧмын «Югыд ваын» кольӧма вӧрзьӧдлытӧм парма[5][6][7][3].

«Югыд ваын» Ураллӧн медся джуджыд гӧраясыс: Народнӧй (1825 м), Тӧвпоз из (1617 м). Парклӧн символ — квайт йыла Манарага гӧра (1662 м)[8]. Гӧраясын эм 38 ледник. Паркса гӧравывса юяс — Косью, Вангыр, Ыджыд Сыня, Пӧдчерем, Кожым — торъялӧны сӧстӧм да сӧдз ваӧн. Тшугӧр ю лоӧ медся кузьӧн (300 км) да уна ваа юӧн, сылӧн шӧр визулас мунӧ Войвыв да Полярнӧй Ураллӧн границаыс[5]. Тайӧ юясыс вердӧны Печӧраӧс, кодӧс лыддьӧны Войвыв Европаын медся сӧстӧм юяс пиысь ӧтиӧн[9]. Парклӧн мутасын сідзжӧ 800 сайӧ джуджыд гӧравывса ты, кызвыннас ледникъясысь артмӧмъяс[3][10].

Парклӧн мутасын уникальнӧй биоразнообразиеыс, сэні паныдасьлӧ 16 сикас экосистема, субальпийскӧй горнӧй тундрасянь нюръясӧдз[3], да пасйӧма 668 сикас сосудистӧй быдмӧг[5], на пиысь 120-ыс шоча паныдасьлысь да быран выйын[11][12]. «Югыд ва» видзӧ 47 сикас шоча паныдасьлысь быдмӧг, кодъясӧс пыртӧма Россия Федерацияса да Коми Республикаса Гӧрд небӧгъясӧ. «Югыд ва» лоӧ дзик ӧти местаӧн Россиялӧн европейскӧй войвылын, кӧні энтомофаунаыс кольӧма первобытнӧй, мортлӧн овмӧс уджӧн вӧрзьӧдтӧмӧн[13]. Национальнӧй паркын мунӧ кӧр видзысьяслӧн традиционнӧй миграция маршрут.

«Югыд ва» лоӧ войтыркостса тӧдчанлуна медшӧр орнитологическӧй мутасӧн[3]. Тӧдса лэбач сикасъяслӧн ӧтувъя лыдыс 190 гӧгӧр, на пиысь 12-сӧ пыртӧма МСОП-лӧн Гӧрд лыддьӧгӧ да Россия Федерацияса Гӧрд небӧгӧ, а 21 — Коми Республикаса Гӧрд небӧгӧ[14][15]. Паркын сідзжӧ олӧны 40 сикас млекопитающӧй (сан, кӧин, руч, тулан, йӧра, войвыв кӧр, вӧркань да мукӧд[16]) да 16 сикас чери (ком, кельчи, сын да мукӧд[17])[18][19]. Тані паныдасьлӧны уна сикас гагъяс: «Югыд ваын» пасйӧма цикадаяслӧн вит котырысь 87 сикас[20], шоча паныдасьлысь бобувъяс (шуам, махаон, Аполлон Фёб, ыджыд перламутровка, мнемозина да мукӧд[21][22]), 352 сайӧ лотшак сикас[23], 59 сикас 17 ручейник котырысь[24].

Манарага, 2007
Тшугӧр ю, Уута хребет, 2018

Вӧр-ва да культура памятникъяс

«Югыд ва» мутасын эмӧсь уна вӧр-ва памятник да мортлӧн важся оланінъя[3][25], на пӧвстын медся тӧдчанаӧсь:
• «Саран-дед», «Из баба», «Старик-кӧзяин» — сакральнӧй скала колясъяс[3];
• «Залаз-ді-бӧж» — аргиллитъяслӧн, сёй известнякъяслӧн, доломитъяслӧн да мергелейяслӧн петанін, важ саридз ковтыс пыдӧс участок, кӧні тыдалӧны водоросльяс улын брахиопод раковинаяслӧн быдмӧмъяс[25][3];
• «Кирпич-Кырта» — ляпкыд тропическӧй саридзӧн артмӧдӧм скалаяслӧн 5,5 километраӧдз кузьта чеп. Сэтчӧ пырӧ 50 м джуджда «Замок» скала, коді форманас мунӧ шӧр нэмъясся бастион вылӧ[26][3];
• «Грот Арка» — XI нэмся изйысь вӧчӧм вежаин, алтарь, кӧні мунлісны магическӧй обрядъяс[3][26][27];
• «Пӧдчерем юлӧн улыс ворота» («Кырта-Варта») — кык берегдорса скала Пӧдчерем ю вомсянь 12 км ылнаын. Веськыдладор берегас куйлӧны извесьт сотӧм вылӧ пачьяс, кодъяс кольӧмаӧсь йӧзлӧн важся сулаланінъясысь[26][3];
• Культура памятникъяс лыдӧ пырӧны Сибиряковскӧй тракт  (рус.) (коми да важ эскысьяслӧн  (рус.) (коми керкаяс Пӧдчерем ю вом дорын: Камчатка, Парфен, Пиля-керка, Оселӧк, Орловка; Тшугӧр ю дорын: Мичабичевник; Вангыр ю дорын сулалӧ Мезенцевлӧн усадьба[3][10].

Народнӧя гӧра, 2013

Удж

Парксӧ лӧсьӧдісны, медым видзны да шойччӧм могысь вӧдитчыны Полярнӧй да Войвыв Уралса гӧра-парма экосистемаясӧн. Кыдзи индӧма парклӧн официальнӧй сайтын, сылӧн медшӧр могъясӧн лоӧны:
• вӧр-ва комплексъяс, аслыспӧлӧс да эталоннӧй вӧр-ва участокъяс да объектъяс видзӧм;
• история да культура объектъяс видзӧм;
• йӧзӧс экология боксянь велӧдӧм;
• туризм да шойччӧм вылӧ условиеяс лӧсьӧдӧм;
• вӧр-ва видзан да экология боксянь велӧдан научнӧй методъяс лӧсьӧдӧм да пыртӧм;
• экология боксянь мониторинг нуӧдӧм;
• торкӧм вӧр-ва да историко-культурнӧй комплексъяс да объектъяс выльмӧдӧм[28][29].

Йӧзӧс экология боксянь велӧдӧм

Йӧзӧс экология боксянь велӧдӧмын медшӧр могӧн лоӧ биологическӧй, ландшафтнӧй унапӧлӧслун да историко-культурнӧй озырлун видзӧмлы отсӧг сетӧм, а сідзжӧ национальнӧй паркӧ волысьяслысь вӧр-ва дорӧ вежавидзанлун воспитайтӧм да экология культура сӧвмӧдӧм. Эколого-просветительскӧй уджлӧн медшӧр нырвизьясӧн лоӧны:
• национальнӧй паркӧ волысьяслы визит-шӧринъяс сӧвмӧдӧм;
• экология экскурсияяс котыртӧм да нуӧдӧм;
• экология мероприятиеяс, акцияяс да выставкаяс котыртӧм да нуӧдӧм;
• велӧдан учреждениеяскӧд удж котыртӧм (экология урокъяс нуӧдӧм, гожся дзоньвидзалун ёнмӧдан отрядъяс да лагеръяс котыртӧм да с.в.);
• школаса да школаӧдз велӧдан учреждениеясса велӧдысьяскӧд ӧтув уджалӧм (эколого-просветительскӧй ӧтувъя проектъяс да мероприятиеяс лӧсьӧдӧм да збыльмӧдӧм);
• канму власть органъяскӧд да меставывса асвеськӧдлан органъяскӧд, а сідзжӧ мукӧд организациякӧд ӧтув уджалӧм;
• видеопрӧдукция, реклама да сувенир прӧдукция лӧсьӧдӧм;
• «Югыд ва» национальнӧй парклӧн удж йылысь юӧртӧм да экология боксянь тӧдӧмлунъяс паськӧдӧм[30].

Туризм

Парклӧн уджын тӧдчана нырвизьӧн лоӧ туризм. Медся радейтана сикасъясыс — вӧр-ва да активнӧй туризм. Вӧр-ва туризмлӧн традиционнӧй сикасъясӧн лоӧны вавывса, подӧн да лызьӧн ветлӧм. Парклӧн войвыв юкӧнын, Войкытшбердса Уралын, медся тӧдчана кылӧдчан юяс — Кӧжым Бӧлбанъю вожкӧд, Косью Вангыр вожкӧд, Ыджыд Сыня; лунвылын, Войвыв Уралын — Тшугӧр Ыджыд Паток вожкӧд да Пӧдчерем. Подӧн ветлан маршрутъяс (гожӧмын) да лызьӧн ветлан маршрутъяссӧ (тӧлын) нюжӧдӧма Ураллӧн медся джуджыд йывъясӧдз — Народнӧйӧдз — Урал гӧраяслӧн медся джуджыд чутӧдз, Карпинскӧйӧдз, Колокольняӧдз, Мансинёрӧдз да парклӧн символӧдз — Манарага гӧраӧдз[31].

Тані дасьтӧма 19 туристическӧй маршрут, кытчӧ волысьясӧс виччысьӧны приютъяс, пывсянъяс, лэбувъяса да беседкаяса лӧсьӧдӧм сувтланінъяс, юӧртан щитъяс[32].

2017 воын «Югыд ваӧ» воліс 6,5 сюрс морт[33]. 2020 воын коронавирус пандемия вӧсна гӧсьт лыдыс чиніс 2018—2019 вояс серти да лои 6713 морт, но паркӧн веськӧдлысьяс водзӧ лӧсьӧдӧны выль маршрутъяс, бурмӧдӧны сувтланінъяс да гӧсьт керкаяс[34][35]. 2020 воын экотуризм сӧвмӧдан пилотнӧй мутасъяс эрдӧдӧм кузя Ставроссияса конкурсын «Туристско-рекреационный кластер „Девственные леса Коми“» проект босьтіс медводдза места[36]. 2017 да 2018 воясын паркын муніс «ТрансУрал» ультрамарафонлӧн полюсдорса тшупӧд. Зэв тӧдчана лоӧ туристъяслӧн содӧм да вӧр-ва видзӧм костын баланс кутӧм — канмусянь сьӧм абутӧм вӧсна паркыс вермас нажӧвитны сӧмын туризм вылын, но туристъяс содӧмыс вермас вайӧдны естественнӧй экосистемаяслӧн тшыксьӧмӧ[37]. 2024 воын национальнӧй паркӧ воліс 9142 морт[38]. 2024 воын вӧлі лӧсьӧдӧма «Прогулка к Тавроте» экологическӧй ордым, сувтӧдӧма юӧртан пӧвъяс да лӧсьӧдӧма беседкаа шойччанін. Сувтӧдӧма «Грубепендиты» экологическӧй ордым вылӧ пыран аншлаг. Граница вылын, маршрутъяс вылын да туристъяслӧн сулаланінъясын сувтӧдісны 50 сайӧ юӧртан аншлаг, ӧлӧдан пасъяс да индӧдъяс. 2025 воын дзоньталӧны туристскӧй инфраструктура объектъяс, выльмӧдӧны «Бегемот» экологическӧй ордым да лӧсьӧдӧны сувтланінъяс[39].

«Югыд ва» мутасӧ позьӧ волыны сӧмын торъя разрешение босьтӧмӧн, сувтны — туристъяслӧн сулаланінъясӧ да палаткаясӧ[40]. Чери кульмӧм да пӧжаръяс вермыны лоан кадӧ паркыс ветлысь-мунысьяслы пӧдса[25].

Туялӧмъяс

«Югыд ваын» зіля нуӧдӧны наука туялӧмъяс — экспедицияӧ да гожся практика вылӧ волӧны Россияса уна вузъясысь студентъяс, а сідзжӧ суйӧр сайысь — Норвегияысь, Финляндияысь да мукӧд странаысь учёнӧйяс[41]. 2016 восянь парк збыльмӧдӧ «„Парма сьӧлӧм“ войтыркостса волонтёрскӧй лагеръяс» уджтас. Японияысь, Францияысь, Исландияысь, Сербияысь, Норвегияысь, Румынияысь да мукӧд странаысь волонтёръяс волывлӧны «Югыд ваӧ» да пырӧдчӧны экоордымъяс да туристическӧй сулаланінъяс дзоньталӧмӧ да лӧсьӧдӧмӧ, зверъясӧс учётӧ босьтӧмӧ[42]. Паркысь водзӧ аддзӧны шоча паныдасьлысь быдмӧг да пемӧс сикасъяс. Сідз, 2017 воын РАН УрО-са научнӧй шӧринлӧн Биология институтын уджалысьяс пасйӧмаӧсь Тшугӧр ковтысын гежӧда паныдасьлысь нитшка квайт да 13 сосудистӧй быдмӧг, нёль сикас лэбачлӧн оланінъяс[43]: чернозобик, гаршнеп, пятнистӧй сверчок, полярнӧй овсянка[44]. 2021 воын пемӧсъясӧс тӧвся учёт нуӧдӧм петкӧдліс, мый 2020 во серти войвыв кӧр лыдыс парклӧн Инта юкӧнын содӧма куим пӧв. Содісны йӧра, тулан, сьӧла да дозмӧр популяцияяс[45].

История

Лӧсьӧдӧм

«Югыд ва» мутасса флора да фауна йылысь медводдза юӧръяс паныдасьлӧны Николай Иваницкийлӧн (1882) да Рихард Полелӧн (1907) уджъясын[11]. Войвыв да Полярнӧй Уралын национальнӧй парк лӧсьӧдӧмлы научнӧй подув вӧлі дасьтӧма 1970-ӧд воясӧ[46]. «Югыд ва» национальнӧй парк вӧлі котыртӧма Коми Республикаса Министръяс Сӧветлӧн шуӧм серти 1990 вося кӧч тӧлысь 28-од лунӧ. Дзикӧдз парклысь статуссӧ вӧлі вынсьӧдӧма 1994 вося косму тӧлысь 23-од лунӧ Россия Федерацияса правительстволӧн 377 №-а шуӧмӧн[3].

1995 воын «Югыд ва» кыдзи «Комилӧн вӧрзьӧдлытӧм вӧръяс» вӧр-ва комплекслӧн юкӧн вӧлі пыртӧма ЮНЕСКО-ӧн Ставмирса наследие объектъяслӧн лыддьӧгӧ[47]. Сійӧ жӧ воас Швейцарияса правительство вичмӧдіс 5 млн франк ыджда грант национальнӧй парк сӧвмӧдӧм вылӧ[48][49]. 2005 воын Германиса фонд сетіс сьӧм да отсаліс «Югыд валы» котыртны экологическӧй туризм сӧвмӧдӧм вылӧ инфраструктура[50], а Швейцарияса сӧвмӧдан да ёртасян управление вичмӧдіс грант Кӧжым ю видзӧм вылӧ[41].

Тельпос ю шонді пуксигӧн, 2018
Войкыа Урал весьтын, 2021

Зарни перйӧм

1970-ӧд воясӧ Санаиз да Малдынырд хребетъяс костын Бӧлбанъю ю берег вылын вӧлі лӧсьӧдӧма Санавож база Вадим Тумановлӧн геологъяс-зарни перйысьяслӧн артельлы, кодъяс уджалісны «Чуднӧй» куйланінын. Сійӧ меститчӧма Малдынырд хребетлӧн лунвыв юкӧнын Бӧлбанъю да Кӧжым юяс йывъясын[51]. Тайӧ уджыс муніс 1994 воӧдз, кор «Югыд валы» сетісны национальнӧй парклысь статус. Уджъяс дугӧдӧм бӧрын став техникасӧ, олан кӧлуйсӧ да разнӧй токсичнӧй лӧп-ёгсӧ колисны «Чуднӧй» гӧгӧр. Матігӧгӧрса мутасын кольӧмаӧсь уна культивируйттӧм участокъяс[41]. Зарни перйӧм дырйи нуӧдӧм бурӧвӧй да взрывнӧй уджъяс вӧчисны вӧр-валы дыр кадся лёктор: Бӧлбанъю да Кӧжым юясын бырисны осетръяс, гудыртчис Грубепендиты ты, Малдынырд пӧкатыс, кытчӧ лэччис отработайтӧм породаыс, эз вевттьысь быдмӧгъясӧн весиг 2021 во кежлӧ[11][52].

Национальнӧй парклысь мудоръяс вежны кӧсйӧм

1994 восянь разнӧй тшупӧда власьтъяс дас ӧтикысь заводитлӧмаӧсь петкӧдны «Чуднӧй» куйланінлысь мутассӧ национальнӧй парклӧн мудоръясысь. 1994 воын «Полярноуралгеология» организация нуӧдіс корсьысян-донъялан уджъяс да тӧдмаліс, мый Чуднӧйын эм зарни рудаяслӧн ыджыд куйланін[53]. Разнӧй донъялӧм серти куйлӧдын зарнилӧн ӧтувъя мындаыс 80-600 тоннаӧдз, мый вермас вайны оператор-компаниялы вонас $200 миллионӧдз[54]. 1997, 2002 да 2004 воясын Коми Республикаса Юралысьяс йӧзӧдлісны национальнӧй паркысь 200 сюрс-35 сюрс га му торйӧдӧм йылысь индӧдъяс[41], но прокуратуралӧн шыӧдчӧм бӧрын Россия Федерацияса Верховнӧй суд киритіс тайӧ индӧдъяссӧ[55]. 2008 вося вӧльгым тӧлысь 28-ӧд лунӧ Интаса администрация, Чуднӧй куйланін дорӧ матынджык, шуис босьтны мупытшкӧсса озырлун перйӧм могысь национальнӧй парклӧн территорияысь 1900 га му. «Гринпислӧн» иск серти Интаса прокуратура веніс тайӧ шуӧмсӧ, а Интаса ёрд 2009 вося сора тӧлысь 10-ӧд лунӧ дугӧдіс сійӧс[56]. Но 2009 вося ӧшым тӧлысь 30-ӧд лунӧ «Голд Минералс» ПАК-лы «Роснедра» сетіс 25 во кежлӧ Чуднӧйын зарни туялӧм да перйӧм вылӧ лицензия[47][57].

2017 воын, кор Россияын вӧлі йӧзӧдӧма Торйӧн ёна видзан вӧр-ва мутасъяслы сиӧм во, экологъяс донъялісны «Югыд ва» парклысь серпассӧ лёкмӧмӧн. Вӧр-ва озырлун да экология министр Дмитрий Кобылкин дорӧ 2018 вося йирым тӧлысь 15-ӧд лунся гижӧда шыӧдчӧмын Коми Республикаса Юралысь эскӧдіс, мый «Югыд ваын» гӧравывса участокъяс воштісны вӧр-ва видзан тӧдчанлунсӧ, да корис киритны найӧс ООПТ зонаысь Инта районын экономика бурмӧдӧм могысь.

2019 воын лои тӧдса, мый «Югыд валысь» мупытшса озырлун перйӧм улӧ мутас юкӧн босьтӧм йылысь юалӧмсӧ важ моз видлалӧны правительствоын[58]. Сэк жӧ «Гринпислӧн» юалӧм вылӧ вӧр-ва министерство вочавидзис, мый «мутас юкӧн национальнӧй паркысь петкӧдӧмыс оз лӧсяв Россия Федерацияса оланпастэчаслы»[59].

2020 вося сора тӧлысьын да йирым тӧлысьын мунісны арбитражнӧй ёрдъяс, кӧні Росимуществолӧн веськӧдланін зілис дугӧдны «Золото Инты» АК-кӧд («Голд Минералс» ПАК-лӧн выль нимыс) сёрнитчӧмсӧ, сы вӧсна мый оланпас серти торйӧн ёна видзан вӧр-ва мутассӧ эз позь сетны коммерческӧй организациялы овмӧс нуӧдӧм вылӧ. Россияса вӧр-ва министерствосянь татшӧм жӧ иск вӧлі сетӧма Россия Федерацияса Медвылыс ёрдӧ, но ӧтиладорсянь кӧртымалыськӧд договорсӧ дугӧдны ёрдъяс эз вермыны[60][61].

2020 вося ӧшым тӧлысь 30-ӧд лунӧ Госдума да Федерация Сӧвет примитісны торйӧн ёна видзан вӧр-ва мутасъяс йылысь оланпасын вежсьӧмъяс, мый вӧлі кырымалӧма Россия Федерацияса президентӧн. Бӧръя вариантӧ эз веськавны национальнӧй паркъяслысь мудоръяссӧ вежӧм вылӧ позяна вежсьӧмъяс[62][63].

2021 воын Россияса Медвылыс ёрд кольӧма вынаӧн «Югыд ваын» «Золото Инты» АК-лысь му кӧртымалан сёрнитчӧмсӧ[64][62].

Пасйӧдъяс

  1. ↑ Югыд ва — особо охраняемая природная территория России.
  2. ↑ Югыд ва (№ 0633483) / Реестр наименований географических объектов на территорию Республики Коми // Государственный каталог географических названий / rosreestr.ru.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Югыд Ва ООПТ России (рус.). oopt.aari.ru. Шыӧдчан кадпас: 11 моз тӧлысь 2025.
  4. ↑ Общественники увидели, что незаконный рудник в Коми не рекультивируют (рус.). Интерфакс (2 йирым тӧлысь 2020). Шыӧдчан кадпас: 11 моз тӧлысь 2025.
  5. ↑ 1 2 3 Дёгтева и др., 2016, с. 17.
  6. ↑ Югыд ва, национальный парк (рус.). Министерство природы России. Шыӧдчан кадпас: 11 моз тӧлысь 2025.
  7. ↑ Тетерюк и др., 2020, с. 21.
  8. ↑ В Коми подготовят программу развития экотуризма в охраняемом ЮНЕСКО нацпарке «Югыд ва» (рус.). ТАСС (8 лӧддза-номъя тӧлысь 2020). Шыӧдчан кадпас: 6 лӧддза-номъя тӧлысь 2021.
  9. ↑ Экологи Коми опасаются за целостность национального парка «Югыд ва» (рус.). БНКоми (22 йирым тӧлысь 2015). Шыӧдчан кадпас: 11 моз тӧлысь 2025.
  10. ↑ 1 2 Грицюк, В. Светлые воды пармы (рус.). «Вокруг света» (1 урасьӧм тӧлысь 2007). Шыӧдчан кадпас: 11 моз тӧлысь 2025.
  11. ↑ 1 2 3 Тетерюк и др., 2020, с. 17.
  12. ↑ Тетерюк, Тетерюк, Филиппов, 2017, с. 148—151.
  13. ↑ Кожевникова, Шалагина, 2009, с. 255.
  14. ↑ Селиванова, Естафьев, Кочанов, 2015, с. 2727—2733.
  15. ↑ Мариев, 1997, с. 102—103.
  16. ↑ Популяции куницы, зайца и белки увеличились в нацпарке «Югыд ва» в Коми (рус.). Информационное агентство «Север-Медиа» (9 ода-кора тӧлысь 2018). Шыӧдчан кадпас: 11 моз тӧлысь 2025.
  17. ↑ Пономарёв, 2010, с. 1335—1340.
  18. ↑ Казанцева, М. Блеск золота Коми затмил статус ЮНЕСКО (рус.). «Известия» (17 косму тӧлысь 2012). Шыӧдчан кадпас: 11 моз тӧлысь 2025.
  19. ↑ Душейко, 2018, с. 21.
  20. ↑ Ануфриев, Галиничев, Чистов, 2012, с. 138.
  21. ↑ Воробьёва, Е. В Коми хранится одна из самых потрясающих и ценных коллекций бабочек по всему Северо-Западу (рус.). «Комсомольская правда» Коми (3 ода-кора тӧлысь 2017). Шыӧдчан кадпас: 11 моз тӧлысь 2025.
  22. ↑ Животный мир национального парка Югыд ва (рус.). Министерство природы России. Шыӧдчан кадпас: 11 моз тӧлысь 2025.
  23. ↑ Конакова, Колесникова, 2017, с. 32.
  24. ↑ Шубина, 2016, с. 46—54.
  25. ↑ 1 2 3 Кожевникова, Шалагина, 2009, с. 259.
  26. ↑ 1 2 3 Кожевникова, Шалагина, 2009, с. 260.
  27. ↑ Историко-культурные памятники национального парка Югыд ва (рус.). Министерство природы России. Шыӧдчан кадпас: 11 моз тӧлысь 2025.
  28. ↑ Нацпарк «Югыд ва» морально устарел (рус.). Комиинформ (6 лӧддза-номъя тӧлысь 2020). Шыӧдчан кадпас: 11 моз тӧлысь 2025.
  29. ↑ Задачи (рус.). Национальный парк «Югыд Ва». Шыӧдчан кадпас: 11 моз тӧлысь 2025.
  30. ↑ Экопросвещение (рус.). Национальный парк «Югыд ва». Шыӧдчан кадпас: 11 моз тӧлысь 2025.
  31. ↑ Познавательный туризм (рус.). Национальный парк «Югыд ва». Шыӧдчан кадпас: 11 моз тӧлысь 2025.
  32. ↑ Национальному парку «Югыд ва» – 30 лет (рус.). Дикая природа России (23 косму тӧлысь 2024). Шыӧдчан кадпас: 11 моз тӧлысь 2025.
  33. ↑ Более 6 тыс. туристов посетили нацпарк Коми «Югыд ва» в 2017 году (рус.). «Известия» (19 ӧшым тӧлысь 2017). Шыӧдчан кадпас: 11 моз тӧлысь 2025.
  34. ↑ Турпоток в Коми в 2020 году сократился на 20% (рус.). Интерфакс (10 урасьӧм тӧлысь 2021). Шыӧдчан кадпас: 11 моз тӧлысь 2025.
  35. ↑ Холодная и недоступная. Почему туризм в Арктике не перестанет быть нишевым (рус.). ТАСС (5 косму тӧлысь 2019). Шыӧдчан кадпас: 11 моз тӧлысь 2025.
  36. ↑ Владимир Уйба обсудил с Ольгой Захаровой вопросы развития в Республике Коми экологического туризма (рус.). ГАУ РК «Центр информационных технологий» (13 рака тӧлысь 2021). Шыӧдчан кадпас: 11 моз тӧлысь 2025.
  37. ↑ Тихонова Т. В., 2015, с. 187.
  38. ↑ Посещаемость Печоро-Илычского заповедника и нацпарка «Югыд ва» выросла в 2024 году (рус.). БНКоми (19 урасьӧм тӧлысь 2025). Шыӧдчан кадпас: 11 моз тӧлысь 2025.
  39. ↑ Поток туристов в Коми за 2024 год вырос на 7 процентов (рус.). Комионлайн (10 рака тӧлысь 2025). Шыӧдчан кадпас: 11 моз тӧлысь 2025.
  40. ↑ Майер, М. Нацпарк «Югыд ва» возобновил выдачу разрешений для туристов Коми (рус.). ИА Комиинформ (18 лӧддза-номъя тӧлысь 2020). Шыӧдчан кадпас: 11 моз тӧлысь 2025.
  41. ↑ 1 2 3 4 Шубницына, 2006, с. 15.
  42. ↑ Нацпарк «Югыд ва» и Печоро-Илычский заповедник в Коми в 2019 году посетили 10 тысяч туристов (рус.). Интерфакс (12 урасьӧм тӧлысь 2020). Шыӧдчан кадпас: 11 моз тӧлысь 2025.
  43. ↑ Краснокнижные растения и животные обнаружены в нацпарке в Коми (рус.). “Известия” (20 вӧльгым тӧлысь 2017). Шыӧдчан кадпас: 11 моз тӧлысь 2025.
  44. ↑ Батула, 2020, с. 47—50.
  45. ↑ Популяция куницы увеличилась в нацпарке «Югыд ва» в Коми (рус.). Интерфакс-Россия (14 ода-кора тӧлысь 2021). Шыӧдчан кадпас: 11 моз тӧлысь 2025.
  46. ↑ Шубницына, 2006, с. 14.
  47. ↑ 1 2 Ягодина, В. Север помнит: Поиски золота в национальном парке «Югыд ва» (рус.). GreenPeace (29 моз тӧлысь 2019). Шыӧдчан кадпас: 11 моз тӧлысь 2025.
  48. ↑ Буторин, 2001, с. 7.
  49. ↑ Дробот, 2008.
  50. ↑ Буторин, 2006, с. 5.
  51. ↑ Золото «Югыд ва» (рус.). Greenpeace (19 кӧч тӧлысь 2020). Шыӧдчан кадпас: 11 моз тӧлысь 2025.
  52. ↑ Золотопромышленники вышли на светлую воду (рус.). Коммерсант (18 тӧвшӧр тӧлысь 2016). Шыӧдчан кадпас: 11 моз тӧлысь 2025.
  53. ↑ Воронцова, 2013, с. 118.
  54. ↑ Казанцева, М. Прокуроры не смогли остановить золотодобычу в заповеднике (рус.). «Известия» (8 лӧддза-номъя тӧлысь 2012). Шыӧдчан кадпас: 11 моз тӧлысь 2025.
  55. ↑ Воронцова, 2013, с. 120.
  56. ↑ У золотодобычи на «Чудном» есть очень высокие покровители (рус.). Ленправда (12 вӧльгым тӧлысь 2012). Шыӧдчан кадпас: 11 моз тӧлысь 2025.
  57. ↑ «Голд Минералс» должен убрать всю технику из Чудного / Бизнес-новости Республики Коми (рус.). Арбитражный суд республики Коми (10 моз тӧлысь 2018). Шыӧдчан кадпас: 11 моз тӧлысь 2025.
  58. ↑ У заповедника изымают золото (рус.). Коммерсант (28 лӧддза-номъя тӧлысь 2019). Шыӧдчан кадпас: 11 моз тӧлысь 2025.
  59. ↑ «О нарушениях природоохранного законодательства в границах национального парка „Югыд ва“» (рус.). Greenpeace (6 моз тӧлысь 2019). Шыӧдчан кадпас: 11 моз тӧлысь 2025.
  60. ↑ Поздеева, А. Золотая жила Коми. Заповедные территории — это лакомый кусочек для бизнеса (рус.). «Аргументы и факты» Коми (24 урасьӧм тӧлысь 2021). Шыӧдчан кадпас: 11 моз тӧлысь 2025.
  61. ↑ Апелляционный суд оставил участок нацпарка «Югыд ва» в аренде у компании «Голд Минералс» (рус.). Информационное агентство «Север-Медиа» (6 сора тӧлысь 2020). Шыӧдчан кадпас: 11 моз тӧлысь 2025.
  62. ↑ 1 2 Ларина, О. Смена власти, новое дело Гайзера, золото «Югыд ва»: Коми в 2020 году (рус.). «Деловой Петербург» (5 тӧвшӧр тӧлысь 2021). Шыӧдчан кадпас: 11 моз тӧлысь 2025.
  63. ↑ Внесены изменения в закон об особо охраняемых природных территориях (рус.). Администрация президента России (30 ӧшым тӧлысь 2020). Шыӧдчан кадпас: 11 моз тӧлысь 2025.
  64. ↑ Наумов, К. Верховный суд России поставил точку в деле о судьбе участка золотодобычи в нацпарке «Югыд ва» (рус.). Информационное агентство Бизнес Коми (9 урасьӧм тӧлысь 2021). Шыӧдчан кадпас: 11 моз тӧлысь 2025.

Литература

Босьтӧма "https://kv.ruwiki.ru/w/index.php?title=Югыд_ва_(парк)&oldid=482407"-ысь