Комилӧн вӧрзьӧдлытӧм вӧръяс

Комилӧн вӧрзьӧдлытӧм вӧръяс
Комилӧн вӧрзьӧдлытӧм вӧръяс
МСОП категория — Ia (Стрӧг вӧр-ва резерват (Канму вӧр-ва заповедник))
Медшӧр юӧр
Ыджда	32800 км²
Лӧсьӧдӧма	1995 во
Ин
	65°04′ с. ш. 60°09′ в. д.GЯO
Страна	Россия;
РФ-са субъект	Коми Республика
	whc.unesco.org/ru/list/7…
	Комилӧн вӧрзьӧдлытӧм вӧръяс
Ставмирса наследие объект
	Virgin Komi Forests; (Комилӧн вӧрзьӧдлытӧм вӧръяс)
Ыстӧг	№ 719 Ставмирса наследие объектъяс лыддьӧгын (en)
Критерийяс	(vii), (ix)
Регион	Европа и Войвыв Америка
Пыртӧма	1995 (19-ӧд сессия)
	Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа

Комилӧн вӧрзьӧдлытӧм вӧръяс (рочӧн Девственные леса Коми) — Коми Республикаын Войвыв да Вой кытшбердса Ураллӧн рытыввыв пӧкатъясын торйӧн ёна видзан вӧр-ва мутасъяс. Тайӧ Россияса медводдза вӧр-ва объект, кодӧс пыртӧма ЮНЕСКО-лӧн ставмирса вӧр-ва озырлун объектъяс лыддьӧгӧ. Вӧр-ва объектӧ пырӧны шыльыдінса да гӧравывса тундраяс, подув бореальнӧй вӧръяслӧн^[ru] Европаын кольӧм медся гырысь массивъясысь ӧти да паськыд ю-нюр система. Сылӧн ыдждаыс — 32 800 км² гӧгӧр, 36262,3 сюрс га, либӧ Коми Республикалӧн став мутасысь 87,2%^[1].

Тайӧ Европаын медся ыджыд вӧрзьӧдлытӧм вӧръяс^[2].

Ставмирса наследие лыддьӧгӧ пыртісны 1995 воын.

История

Тайӧ бореальнӧй вӧръясыс заводитӧмаӧсь артмыны миян эраӧдз IX-VIII сюрс воясӧ. Комилӧн вӧрзьӧдлытӧм вӧръяс бӧрся, тайӧ пармаса быдмӧгъяс да пемӧсъяс бӧрся видзӧдӧны нэм гӧгӧр нин.

Вӧрзьӧдлытӧм вӧръясын заповедник лӧсьӧдӧм йылысь мӧвпыс чужис XX нэмся 20-ӧд вояс помын. 1930 воын вӧлі лӧсьӧдӧма Россияын талун кежлӧ медся нималана Печӧра-Ылыдзса заповедник. Сы вӧсна, мый XX нэм шӧрын СССР-ын вӧлі выль ног котыртӧма заповедникъяссӧ, Печӧра-Ылыдзса заповедник муртса эз быр. Учёнӧйяс вермисны сійӧс видзны, но видзан мутасыс ёна чиніс. 1985 воын Печӧра-Ылыдзса заповедник лоис ЮНЕСКО-лӧн биосфернӧй резерватӧн, а 1995 воӧ Комилӧн вӧрзьӧдлытӧм вӧръяссӧ заповедник, «Югыд ва» нацпарк, а сідзжӧ налӧн буфернӧй да видзан зонаяс пыртӧма Ставмирса наследие объектъяс лыддьӧгӧ^[3].

География

Комиын вӧрзьӧдлытӧм вӧръяс пырӧны Урал парма экорегионӧ. Найӧ куйлӧны Печӧра-Ылыдзса заповедник да «Югыд ва» национал парк мутасын. Рытыввыв юкӧныс куйлӧ гӧраяс водзын, асыввывсаыс — веськыда гӧраяс вылын. Вӧрті визувтӧ некымын ю.

Медся матыс каръяс — Инта, Печӧра, Сыктывкар, Вуктыл, Уква.

Ывласямыс субарктическӧй. Тӧвнас температураыс вермас лоны -60°С, а гожӧмнас — +20°С^[3].

Флора да фауна

Комиын вӧрзьӧдлытӧм вӧръяслӧн фаунаыс зэв озыр. Сідз, тані паныдасьлӧ 250 гӧгӧр сикас лэбач, на пӧвстын эмӧсь кыдзи ваын уялысьяс, сідзи и хищникъяс. Ӧткымын лэбачьяссӧ пыртӧма «Гӧрд небӧгӧ»: сьӧд дзодзӧг, варыш (тивти), еджыд бӧжа кутш да чери варыш. Вӧръясын тшӧкыда паныдасьлӧны пышкай котырӧ пырысьяс (80 сикас), дозмӧръяс, сьӧд таръяс, сьӧлаяс да еджыд байдӧгъяс^[3].

Вӧрзьӧдлытӧм вӧръясын олӧ матӧ ветымын сикас нёньӧдысь пемӧсъяс (млекопитающӧй). На пӧвстын медся тшӧкыда паныдасьлӧны сьӧдбӧж, вурд, ош, кӧч, паляур, вой кӧр, ласича, руч да мукӧд пемӧс^[3].

Вӧрзьӧдлытӧм вӧрса ю-тыын да ваын олӧ 20 сайӧ сикас чери: сьӧмга, лен, чир, палия, кебӧс, ньыльык, ком да мукӧд^[3].

Тайӧ вӧръясын быдмӧ 800 гӧгӧр сикас быдмӧг, на пиысь джынйыс — ройяс^[3].

Вӧръяслӧн шыльыдін юкӧныс — ёнджыкасӧ козъя да кыддза-козъя вӧръяс, гӧра водзьясын тшӧкыда паныдасьлӧны сибырса сус пуяс, а Войвыв Уралса гӧраясын быдмӧ сибырса коз, ньыв пу, сус пу да кыдз. Быдмӧгъяслӧн унасикаслуныс содӧ войвывсянь лунвылӧ^[3].

Ёна паськалӧмаӧсь тані вотӧсъяс: пув, чӧдлач, турипув, сьӧлаоз, лежнӧг, ыжнёнь да с. в^[3].

Эмӧсь тані сідзжӧ шоча паныдасьлысь быдмӧгъяс: Уралса эндемик, альпийскӧй вудсия, зарни вуж (виж юра дзуртан турун), марьямоль да мукӧд^[4].

Талунъя лун

Талун кежлӧ Вӧрзьӧдлытӧм вӧръяслысь аслыспӧлӧс биоразнообразиесӧ да экосистемасӧ ёнджыкасӧ видзӧны налӧн мутасын лӧсьӧдӧм Печӧра-Ылыдзса канму заповедник да «Югыд ва» национал парк. Ӧткымын участок, кутшӧмъяс оз пырны заповедникӧ, кольӧны вӧрзьӧдлытӧмӧн сы вӧсна, мый найӧ меститчӧмаӧсь сэтшӧминъясын, кӧні абуӧсь туйяс да промышленносьт.

Ыджыд грӧзӧн лоӧ «Югыд ва» национал паркын войтыркостса да россияса оланпасъяс торкалӧмӧн зарни перйыны кӧсйӧм. Зарни перйӧм мунӧ вӧр-ва видзан комитетлӧн шуӧм вылӧ видзӧдтӧг, мый тайӧ оланпас торкалӧм уджын участвуйтысь компанияяслы быть колӧ дугӧдны геологоразведочнӧй уджъяссӧ национал паркын.

Коми Республикаса Медвылыс ёрд шуис, мый национал парклысь мудоръяссӧ вуджӧдӧм йылысь Коми Республикаса Юралысьлӧн шуӧмыс оз лӧсяв оланпаслы. Тайӧ шуӧм сертиыс зарни перъян районсӧ вӧлі киритӧма национал парк и ставмирса наследиеысь мутасысь. Но мудоръяссӧ вештыны босьтчылісны республикаса юралысьяс В. Гайзер да С. Гапликов, мыйысь найӧс чорыда дивитісны национальнӧй да войтыркостса экология организацияяс^[5]^[6]^[7]^[8].

Тӧдчанаторъяс

Тӧлӧдан сюръяяс

Тӧлӧдан сюръяяс, Маньпупунёр, либӧ манси бӧлбанъяс — тайӧ кырта колясъяс, кодъяс кыпӧдчылісны ӧнія Печӧра-Ылыдзса заповедник мутасын уна сё миллион во сайын. Тайӧ температура вежласьӧмъяс да тӧлӧдӧм вӧсна артмӧм геология паметникыс — сизим джуджыд из фигура, кодъяслы юрбитлісны мансияс. Маньпупунёр лыддьыссьӧ Россияса сизим дивӧ пиысь ӧтиӧн.

Манарага гӧра

«Югыд ва» нацпаркын Манарага гӧра лоӧ войвыв федерал кытшын медся джуджыд гӧраясысь ӧтиӧн — сылӧн джудждаыс 1662 метр. Мукӧд гӧраясысь тайӧс торйӧдӧ некымын ёсь гырысь йыв. Тайӧ Вой кытшбердса Ураллӧн медмича йыв да сылӧн символъясысь ӧти.

Шаман-гӧра

Шаман-гӧра, либӧ Еркусей гӧра, лоӧ енлы кевманінӧн, сы йылысь эм уна легенда. Лыддьӧны, мый Еркусей горулын, кодлӧн джудждаыс матӧ 1100 метр, шойччӧ медбӧръя шаман, а сылӧн йылас олӧ Войпель - комияслӧн важ ен. Торйӧн нин пыдди пуктӧны гӧрасӧ кӧр видзысьяс, кодъяс и ӧні на кольӧны татчӧ кӧр юрсӧ водзӧс пыдди.

Багатыр-Шелльӧ кыртаяс

«Югыд ва» национал парк пытшкын, Ыджыд Сыня юлӧн веськыд вадорын сулалысь мича кыртаяссӧ — Багатыр-Шелльӧсӧ — тэчӧма силурийса доломитысь. Тайӧ вӧр-ва объектлӧн нимыс артмӧма аслыспӧлӧс ортсы вӧсна — тайӧ геология паметникыс быттьӧкӧ былинаса багатыръяслӧн юръяс. Кырта «юръясыс» сулалӧны 12-13 метра судтаа подувлэптас вылын.

Комилӧн вӧрзьӧдлытӧм вӧръяс
Комилӧн вӧрзьӧдлытӧм вӧръяс
Комилӧн вӧрзьӧдлытӧм вӧръяс
Комилӧн вӧрзьӧдлытӧм вӧръяс
Маньпупунёр

Пасйӧдъяс

↑ Девственные леса Коми. Красота северной природы (неопр.). Агентство по развитию туризма и продвижению Республики Коми. Шыӧдчан кадпас: 31 рака тӧлысь 2025.
↑ Девственные леса Коми (неопр.). Шыӧдчан кадпас: 22 тӧвшӧр тӧлысь 2018. Архивируйтӧма 23 тӧвшӧр тӧлысь 2018.
↑ ¹ ² ³ ⁴ ⁵ ⁶ ⁷ ⁸ Крылова Е. Девственные леса Коми (неопр.). Искатель. Шыӧдчан кадпас: 31 рака тӧлысь 2025.
↑ Девственные леса Коми (неопр.). Российский научно-исследовательский институт культурного и природного наследия имени Д. С. Лихачёва. Шыӧдчан кадпас: 31 рака тӧлысь 2025.
↑ Девственные леса Коми на сайте Greenpeace (неопр.). Шыӧдчан кадпас: 19 йирым тӧлысь 2011. Архивируйтӧма 28 моз тӧлысь 2017.
↑ Глава Коми попросил у вице-премьера правительства России изъять земли нацпарка «Югыд ва» для добычи полезных ископаемых. Пока это запрещено законом (неопр.) (недоступная ссылка — история).
↑ Глава Республики Коми просит вице-премьера нарушить закон (неопр.). Шыӧдчан кадпас: 20 рака тӧлысь 2019. Архивируйтӧма 19 рака тӧлысь 2019.
↑ Комитет всемирного наследия отмечает угрозу российским объектам (неопр.). Шыӧдчан кадпас: 22 лӧддза-номъя тӧлысь 2014. Архивируйтӧма 2 моз тӧлысь 2014.

Литература

Девственные леса Коми / Под ред. А. И. Таскаева. — М.: Дизайн. Информация. Картография, 2005. — 352 с. — 2000 экз. — ISBN 5-287-00262-9.

Ыстӧгъяс

[1] Девственные леса Коми. Красота северной природы (неопр.). Агентство по развитию туризма и продвижению Республики Коми. Шыӧдчан кадпас: 31 рака тӧлысь 2025.

[WWF-2] Девственные леса Коми (неопр.). Шыӧдчан кадпас: 22 тӧвшӧр тӧлысь 2018. Архивируйтӧма 23 тӧвшӧр тӧлысь 2018.

[Искатель-3] ¹ ² ³ ⁴ ⁵ ⁶ ⁷ ⁸ Крылова Е. Девственные леса Коми (неопр.). Искатель. Шыӧдчан кадпас: 31 рака тӧлысь 2025.

[4] Девственные леса Коми (неопр.). Российский научно-исследовательский институт культурного и природного наследия имени Д. С. Лихачёва. Шыӧдчан кадпас: 31 рака тӧлысь 2025.

[5] Девственные леса Коми на сайте Greenpeace (неопр.). Шыӧдчан кадпас: 19 йирым тӧлысь 2011. Архивируйтӧма 28 моз тӧлысь 2017.

[6] Глава Коми попросил у вице-премьера правительства России изъять земли нацпарка «Югыд ва» для добычи полезных ископаемых. Пока это запрещено законом (неопр.) (недоступная ссылка — история).

[7] Глава Республики Коми просит вице-премьера нарушить закон (неопр.). Шыӧдчан кадпас: 20 рака тӧлысь 2019. Архивируйтӧма 19 рака тӧлысь 2019.

[8] Комитет всемирного наследия отмечает угрозу российским объектам (неопр.). Шыӧдчан кадпас: 22 лӧддза-номъя тӧлысь 2014. Архивируйтӧма 2 моз тӧлысь 2014.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]