Буддизм календар
Буддизм календарӧн (рочӧн Буддийский календарь) вӧдитчӧны неыджыд торъялӧмъясӧн Таиландын, Лаосын, Камбоджаын, Мьянмаын да Шри-Ланкаын (мӧд ногӧн кӧ, странаясын, кӧні паськалӧма тхеравада буддизм). Вӧдитчисны Тибетын Китайӧн аннексируйттӧдз (тайӧ странаын паськалӧма махаяна буддизм). Вӧлі босьтӧма индусъяслысь да подулавсьӧ тӧлысьлӧн фазаяс вылӧ. Календарыс тӧлыся-шондіа, сы вӧсна мый воыс заводитчӧ пыр ӧшым тӧлысьын, но тӧлысьясыс йитчӧмаӧсь тӧлысьлӧн фазаяскӧд.
Буддизм календарлӧн во лыддьӧм заводитчӧ Будда Гаутамалӧн нирванаӧ мунан восянь (таи ปรินิพพาน париниппхан) да панйӧ григорий календар серти вояс арталӧм 543 во вылӧ (сы вӧсна мый традиционнӧя лыддьӧны, мый Будда Шакьямунилӧн махапаринирванаыс вӧлӧма миян эраӧдз 543 воын). Татшӧм ногӧн, 2024-ӧд во Григорий календарын лоӧ буддизм календар серти 2567-ӧд воӧн.
Таиландын
Таиландын буддизм календарсӧ сідзжӧ шуӧны «Тьантхаракхати» (таи จันทรคติ, тьантхаракхати). Таиландын официальнӧя во лыддьӧм нуӧдӧны буддизм календар серти, кӧть и суйӧрсаяслы вермасны вӧчны исключение да воыс лоӧ индӧма григорий календар серти.
Выль тӧлыся волӧн медводдза тӧлысьыс заводитчӧ ӧшым тӧлысьын чинысь тӧлысьлӧн медводдза лунӧ. Татшӧм ногӧн, тӧлыся календарса тӧлысьяслӧн номеръясыс бӧрынджык 1 тӧлысь вылӧ григорий календар серти, кӧні воыс заводитчӧ тӧвшӧр тӧлысьӧ. Тӧлыся календарса тӧлысьяслӧн нимъясыс абуӧсь, найӧс сӧмын нумеруйтӧны пӧрадок серти. Тӧлыся календарлысь медводдза кык тӧлысьсӧ нумеруйтӧны китай кыв вылын, мукӧдсӧ - таи кыв вылын:
• Тӧлыся волӧн 1-ӧд тӧлысь (таи เดือนอ้าย, дыан ай), лӧсялӧ ӧшым тӧлысьлы
• Тӧлыся волӧн 2-ӧд тӧлысь (таи เดือนยี่, дыан йи), лӧсялӧ тӧвшӧр тӧлысьлы
• Тӧлыся волӧн 3-ӧд тӧлысь (таи เดือนสาม, дыан сам), лӧсялӧ урасьӧм тӧлысьлы
да с.в. Таи культураын став медшӧр кадпасыс йитчӧма стӧч тӧлыся календаркӧд. Сідз, медшӧр буддизм гажъясыс овлӧны тыр тӧлысь дырйи, ขึ้น ค่ํา, быдмысь тӧлысьлӧн 15-ӧд (сійӧ жӧ бӧръя) лун, кодлӧн эмӧсь нӧшта некымын ним тай кыв вылын: สว่างสุกใส เืดือนเพ็ญ วันเพ็ญ พระจันทร์เต็มดวง. Тыр тӧлысь дырйи овлӧны Висакха Буча, Макха Буча, Асалаха Буча, Кхау Пханса, Ок Пханса, Лойкратхонг да мукӧд гажъяс. Тӧлысьлӧн медшӧр лунъясӧн лыддьыссьӧны сідзжӧ чинӧм тӧлысьлӧн 8-ӧд лун (таи แรม ๘ ค่ำ), выль тӧлысь (таи แรม ๑๕ ค่ำ) да быдмысь тӧлысьлӧн 8-ӧд лун (ขึ้น ค่ํา). Тыр тӧлысь да выль тӧлысь сідзжӧ лыддьыссьӧны ыджыд югыд праздникъясӧн (таи วันพระใหญ่), а содысь да чинысь тӧлысьлӧн кӧкъямысӧд лунъясыс - ичӧт югыд праздникъясӧн (таи วันพระเล็ก).
Тӧлыся календаркӧд тшӧтш Таиландын паськалӧма шондіа календар (григорий календар, таи สุริยคติ, суриякхати), кӧні тӧлысьяслӧн эмӧсь асланыс нимъяс, а абу лыдпасъяс. Любӧй таи йӧзӧдӧм календарӧ гижӧны кыкнан тайӧ лыдпассӧ, кыдзи тӧлысьяс, сідзи и вояс, а тыр тӧлысь лунъяс, выль тӧлысь лунъяс да чинӧм да содӧм тӧлысьлӧн кӧкъямысӧд лунъяс лоӧны пасйӧмаӧсь Буддалӧн ичӧтик фигураясӧн.
Тӧвшӧр тӧлысь 1 лун кыдзи выль воӧ вуджан официальнӧй лун вӧлі индӧма Его Величество Рама VIII Анантх Махидонлӧн 1940-ӧд вося ӧшым тӧлысь 24-ӧд лунся индӧдӧн (2483-ӧд во буддизм календар серти).
Литература
• Цзя Вэй. Сравнительный анализ годового обрядово-праздничного цикла в православии и буддизме // Вестник белорусского государственного Университета культуры и искусств. — 2019. — № 2. — С. 66—74.
• Омакаева Э. У. Тибетский, монгольский и калмыцкий буддийские календари: общность и локальная специфика // Historical and cultural links between mongolia and tibet. — 2017. — С. 240—241.
• Eade, J.C. Southeast Asian Ephemeris: Solar and Planetary Positions, A.D. 638–2000. — Ithaca : Cornell University, 1989. — ISBN 0-87727-704-4.
• Eade, J.C. The Calendrical Systems of Mainland South-East Asia. — illustrated. — Brill, 1995. — ISBN 9789004104372.
• Htin Aung, Maung. Folk Elements in Burmese Buddhism. — Rangoon : Department of Religious Affairs, 1959.
• Irwin, Sir Alfred Macdonald Bulteel. The Burmese and Arakanese calendars. — Rangoon : Hanthawaddy Printing Works, 1909.
• Kala, U. Maha Yazawin Gyi : [бирм.]. — 2006, 4th printing. — Yangon : Ya-Pyei Publishing, 1724. — Vol. 1–3.
• Luce, G.H. Old Burma: Early Pagan. — Locust Valley, NY : Artibus Asiae and New York University, 1970. — Vol. 2.
• Ohashi, Yukio. Historical Perspectives on East Asian Science, Technology, and Medicine / Alan K. L. Chan. — illustrated. — World Scientific, 2001. — ISBN 9789971692599.
• Ohashi, Yukio. Astronomy in Mainland Southeast Asia // Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures / H. Selin. — 2, illustrated. — Springer, 2007. — ISBN 9781402045592.