Мордва кывъяс
| Мордва кывъяс | |
|---|---|
| Таксон | вож |
| Ареал | Россия |
| Сёрнитысь лыд | 431 692 (2010 во) |
| Сикасалӧм | |
| Категория | Евразияса кывъяс |
| Состав | |
| мокша кыв, эрзя кыв | |
| Торъялан кад |
~ 1500 во (В. Блажек серти)[1] ~ 500 во (А. Фурне серти)[2] |
| Ӧткодьлун прӧчент | 98 % (эрзя да мокша) |
| Кыв чукӧрлӧн кодъяс | |
| ISO 639-2 | — |
| ISO 639-5 | — |
Мордва кывъяс (рочӧн Мордовские языки) лоӧны волгабердса финн кывъясӧн, мый ас кадӧ пырӧны урал кыв семьяса финн-йӧгра вожӧ. Мордва кывъясӧн лоӧны кык кыв — мокша кыв и эрзя кыв. Мордва кывъясыс паськалӧмаӧсь Россияын: Мордовияын, Чувашияын, Тотарамуын и Башкортостанын, а сідзжӧ Нижегородскӧй обласьтын, Оренбург обласьтын, Пенза обласьтын, Рязань обласьтын, Самара обласьтын, Саратов обласьтын, Тамбов обласьтын и Ульяновск обласьтын. Мокша и эрзя кывъяс лоӧны Мордовия Республикаын официал кывъясӧн, роч кывкӧд тшӧтш.
Сикасалӧм
Водзті мордва кывъяссӧ да мари кыв ӧтувтлісны торъя волжскӧй группаӧ, но ӧні кежлӧ тайӧ концепциясӧ унджык учёнӧйыс ӧтдортӧмаӧсь, и мордва да мари кывъяс артмӧдӧны финн-перым кывъяслысь кык торъя вож.
Сёрнитысь лыд
Мордовияса эрзя, мокша, шокша, терюхан да каратай кывъяс вылын сёрнитысьясӧс тшӧкыда ӧтувтӧны ӧти ӧтувъя ним улын — мордва. Таысь артмӧ абу збыль серпас, мый мордва сёрнитӧ ӧти мордва кывйӧн. Та вӧсна сьӧкыд донъявны, уна-ӧ сёрнитӧны эрзя да мокша кывъяс вылын, ӧд юасьӧмъяс дырйи кыкнан кывсӧ босьтӧны тӧд вылӧ кыдзи мордва кыв.
2002 вося Россияын йӧзӧс гижалӧм серти: 614 260 морт пасйис "мордва, мокша-мордва, эрзя-мордва" кыв тӧдӧм йылыс[3]; 843 350 морт пасйис войтырсикассӧ - мордва, на лыдын 49 624 морт пасйис войтырсикассӧ мокша, 84 407 - эрзя[4].
2010 вося Россияын йӧзӧс гижалӧм серти 392 941 морт висьталіс, мый тӧдӧ "мордва" кыв, 36 726 морт висьталіс, мый тӧдӧ "эрзя-мордва" кыв, 2025 морт висьталіс, мый тӧдӧ "мокша-мордва" кыв[5]; 744 237 морт висьталіс, мый войтырсикасыс - мордва, сы лыдын 4767 морт висьталіс, мый войтырсикасыс - мокша, 57 008 - эрзя[6].
Кыдзи тыдалӧ, йӧзӧс гижалӧмъяс сетӧны позянлун донъявны сӧмын мордва кывъяс тӧдысьяслысь ӧтувъя лыдсӧ, но оз сетны позянлун тӧдмавны, кымынӧн на пиысь тӧдӧны мокша кыв, а кымынӧн - эрзя кыв.
Ethnologue-лӧн юӧр серти, мокша кывйӧн сёрнитысьыс - 296 904 морт[7]; эрзя — 517 575 морт мирын, на лыдын 440 000 морт Россияын[8]. Joshuaproject-лӧн мыччӧдъяс серти, мокша кывйӧн сёрнитысьыс - 294 000 морт[9], эрзя — 416 000 морт Россияын (мирын — 469 000).[10].
Матыслун
Мордовияын ӧта-мӧдсяньыс ылыс районъясса мокша да эрзя сиктъясын ӧтувъя кывворыс 73% гӧгӧр (орччӧдӧм могысь роч да украинаса кывъяслӧн - 86%). Литературнӧй мокша да эрзя кывъясын ӧтувъя кывворыс - 90 %. Фонетикаын, морфологияын да синтаксисын торъялӧмъяс вылӧ видзӧдтӧг, тайӧ кывъяс вылын сёрнитысьясыс гӧгӧрвоӧны ёрта-ёртныссӧ.
Кыв кодъяс
Мордва кывъяслы сетӧмаӧсь татшӧм кодъяс:
| Стандарт | Мокша | Эрзя |
|---|---|---|
| ГОСТ 7.75–97 (роч) | мок | эрз |
| ГОСТ 7.75–97 (лат.) | mok | erz |
| ГОСТ 7.75–97 (циф.) | 455 | 835 |
| ISO/DIS 639-3 | mdf | myv |
Гижӧд
Мокша да эрзя кывъяслӧн гижӧдыс чужис XVIII нэмся мӧд джынйын кириллича подув вылын. Тайӧ кывъясыслӧн ӧнія алфавитъясыс тырвыйӧ лӧсялӧны роч алфавитлы.
Литература
• Евсевьев М. Е. Основы мордовской грамматики. — М., 1928; Очерки мордовских диалектов : в 5 т. — Саранск, 1961—1968;
• Кузнецов С. К. Русская историческая география. Мордва. — Курс лекций, читанных в 1908-09 уч. году в Московском археологическом институте. — М.: Издательство А. И. Снегиревой, 1912. — 74 с.
• Орнатов П. Мордовская грамматика, составленная на наречии мордвы-мокши. — М., 1838;
• Шахматов А. А. Мордовский этнографический сборник. — СПб., 1910;
• Феоктистов А. П. Очерки по истории формирования мордовских письменно-литературных языков (ранний период). — М., 1976;
• Грамматика мордовских (мокшанского и эрзянского) языков. Фонетика и морфология. — Саранск, 1962. — Ч. 1;
• Грамматика мордовских языков: Фонетика, графика, орфография, морфология. — Саранск, 1980;
• Лексикология современных мордовских языков. — Саранск, 1983;
• Современные мордовские языки. Фонетика. — Саранск, 1993;
• Мокшень кяль. Морфология. — Саранск, 2000;
• Эрзянь кель. Морфология. — Саранск, 2000;
• Budenz J. Moksa- és erza-mordvin nyelvtan // Nyelvtudományi közlemények. — Budapest, 1876. — Bd. 13;
• Paasonen H. Mordwinische Lautlehre. — Helsingfors, 1903;
• Keresztes L. Geschichte des mordwinischen Konsonantismus. — Szeged, 1986—1987. — Bd. 1—2.
Пасйӧдъяс
- ↑ Blažek, Václav. Uralic Migrations: The Linguistic Evidence Архивса копия 13 ода-кора тӧлысь 2019 Wayback Machine ресурсын
- ↑ Fournet, Arnaud (2011-01-06), Le moksha, une langue ouralienne: Présentation, Idiolectes, Phonologie, Attestations et Textes anciens, Glossaire, Saarbrücken: Editions Universitaires Européennes, ISBN 978-6131557514
- ↑ Перепись-2002: Распространённость владения языками (кроме русского). Шыӧдчан кадпас: 30 вӧльгым тӧлысь 2007. Архивируйтӧма 14 косму тӧлысь 2012.
- ↑ Перепись-2002: Национальный состав населения. Шыӧдчан кадпас: 30 вӧльгым тӧлысь 2007. Архивируйтӧма 13 косму тӧлысь 2017.
- ↑ Перепись-2010: Население Российской Федерации по владению языками. Шыӧдчан кадпас: 17 ӧшым тӧлысь 2011. Архивируйтӧма 6 йирым тӧлысь 2021.
- ↑ Перепись-2010: Национальный состав населения Российской Федерации. Шыӧдчан кадпас: 17 ӧшым тӧлысь 2011. Архивируйтӧма 23 ӧшым тӧлысь 2021.
- ↑ Ethnologue and bibliography information on Moksha. Архивса копия 6 йирым тӧлысь 2012 Wayback Machine ресурсын (англ.)
- ↑ Ethnologue and bibliography information on Erzya. Архивса копия 25 кӧч тӧлысь 2012 Wayback Machine ресурсын (англ.)
- ↑ Joshuaproject. Mordvin-Moksha. Шыӧдчан кадпас: 19 сора тӧлысь 2011. Архивируйтӧма 16 йирым тӧлысь 2013.
- ↑ Joshuaproject. Mordvin-Erzya. Шыӧдчан кадпас: 19 сора тӧлысь 2011. Архивируйтӧма 20 йирым тӧлысь 2013.
| Финн-йӧгра кывъяс | |||
| Йӧгра котыр | Маддяр (венгер) кыв | Манси кыв | Ханты кыв | ||
| Перым котыр | Коми кыв (стандартъяс: зыряна коми | перым коми | ёдзва коми кыв) | Удмурт кыв | ||
| Мари котыр | Мари кыв (стандартъяс: видзвыв мари кыв | керӧсвыв мари кыв) | ||
| Мордва котыр | Мокша кыв | Эрзя кыв | ||
| Фин котыр | Суоми кыв | Эст кыв | Выру кыв | Сету кыв | Вепс кыв | Водь кыв | Карел кыв | Лив кыв (†) | Ижора кыв | ||
| Саами котыр | Саами кыв (стандартъяс: инари | войвыв саами | кильдин | колтта | лунвыв саами | луле) | ||
| Важӧн бырӧм кывъяс | Меря кыв † | Мешшӧра кыв † | Мурома кыв † | ||