Перым кывъяс
| Перым кывъяс | |
|---|---|
 Коми да удмурт кывъяслӧн паськалӧм | |
| Таксон | чукӧр |
| Ареал | Удмуртия, Коми Республика, Перым край, Татарстан Республика, Башкортостан Республика, Киров обласьт |
| Сёрнитысь лыд | 543,5 сюрс (2010) |
| Сикасалӧм | |
| Категория | Евразияса кывъяс |
|
|
| Состав | |
| коми кыв, перым коми кыв, удмурт кыв | |
| Торъялан кад | VIII—XI нэмъяс |
| Ӧткодьлун прӧчент | 77—87 % |
| Кыв чукӧрлӧн кодъяс | |
| ISO 639-2 | — |
| ISO 639-5 | — |
Перым кывъяс (рочӧн Пермские языки)— Удмуртияын, Коми Республикаын да Перым крайын (Россия) паськалӧм кывъяс чукӧр. Пырӧны урал кывъяслӧн финн-йӧгра вожӧ.
Перым кывъяс серти кык вонас ӧтчыдысь мунӧ «Пермистика» наука форум.
Сикасалӧм
Эм некымын видзӧдлас перым кывъяс юкланног серти.
Ӧти туялысьяс (Е.А. Цыпанов да мукӧд) перым кывъяссӧ юкӧны 2 вож вылӧ:
• удмурт кыв
• коми кыв, кытчӧ пыртӧны зыран коми стандарт и перым коми стандарт кыдз региональнӧй сёрнисикасъяс[1].
Мӧд видзӧдлас серти (шуам, Ракин А.Н.) перым кывъясӧ пырӧны 3 кыв да 1 сёрниног:
• удмурт кыв
• коми кыв
• перым коми кыв
• ёдзва коми сёрниног[2].
Коми кыв и перым коми кыв зэв матынӧсь ёрта-ёртныслы и збыль вылас лоӧны ӧти кывлӧн разнӧй сёрниногӧн либо стандартӧн[3].
Морфология боксянь перым кывъяс лоӧны агглютинативнӧй кывъясӧн[3].
История
Миян эраӧдз III сюрсво помланьын финн-йӧгра кыв юксис кык вож вылӧ:
• прайӧгра — ӧнія маддяр, ханты да манси пӧль-пӧчьяслӧн кыв;
• финн-перым.
Миян эраӧдз II сюрсво шӧрын финн-перым вожйысь торъяліс перым пракыв — пермяна, ӧнія перымса войтырлӧн: удмуртъяслӧн, комияслӧн (коми-зыряналӧн) да перым комияслӧн, кодъяс олісны Кама ю вожын, пӧль-пӧчьяслӧн кыв[4].
Миян эраса IV-VII нэмъясын пермяна (комияслӧн пӧль-пӧчьяс) вуджисны овны асыв-войвылӧ, корсисны выль вӧралан да чери кыян угоддьӧяс. VII нэмын войвывлань миграцияыс водзӧ муніс булгарскӧй племяяслӧн личкӧм улын, кодъяс пырисны лунвыв роч степьясысь Поволжьеӧ да улыс Прикамьеӧ[4].
VII-VIII нэмъясӧ артмис Волжскӧй Булгария канму, кытчӧ пырис пермяналӧн лунвыв юкӧныс, кодъяслӧн сёрнисикаыс, ён булгар (важ чуваш) тӧдчӧм улын, лои удмурт кывлы подулӧн. Сэк жӧ войвывса сёрнисикас, мый вылӧ этшаджык тӧдчис булгар кыв, пуктіс подувсӧ ӧтувъя коми кывлы. Перым пракыв юксис ӧтувъя коми да важ удмурт кыв вылӧ миян эраса 1-2 сюрс вояс костын. В. Блажеклӧн глоттохронологическӧй арталӧмъяс серти тайӧ вӧлі VIII нэм шӧрын (87 % ӧткодьлун)[5], С. К. Белыхлӧн — XI нэм чӧжӧн (77 % ӧткодьлун).
Этноним артмӧм
Перым, коми да удмурт этнонимъяс серти тшӧтш эм некымын видзӧдлас.
«Коми кыв» энциклопедияын вайӧдӧма татшӧм гӧгӧрвоӧдӧм: «Удмуртъяслöн, комилöн да перым комияслöн вöлi «пермь» öтувъя ним öтувъя перым кадö. Учёнöйяс чайтöны, мый «перым» этнонимыс вепс вужъя. Удмурт ним (рочӧн «луговой человек, луговое племя») важ пермякъяслӧн лунвыв юкӧнлы сетӧмаӧсь комиысь торъялӧм бӧрын. Тайӧ этнонимыс артмӧма X-XII нэмъясӧ Вятка ю улын Кама веськыд берегын олысь Уд племя нимысь, а мурт «морт» кыв. Подув пермь этнонимыс кольӧма перым комияслӧн. А войвыв перымъяс йылысь кӧ шуны, XVI нэмсянь XVIII нэмӧдз рочьяс кутісны шуны найӧс сирене, сирянее, зыряне нимӧн. Тайӧ нимъяссӧ босьтӧмаӧсь саран «коми» манси кывйысь. Коми кыв, коді лоӧ став коми войтырлӧн ӧтувъя аснимӧн, ӧткодялӧны хум манси кывкӧд, мый вежӧртӧ «морт, мужичӧй»[2].
Кывъяслӧн матыслун
Коми да удмурт кывъяслӧн ӧніӧдз уна ӧткодьлун кывлӧн быд тшупӧдын[1]:
• фонетикаын ӧткодь шы лыд: 7 гласнӧй да 26 согласнӧй, тшӧтш и ӧткодь аффрикатаяс;
• морфологияыс тшӧтш зэв матын: агглютинативнӧй сикас, ӧтмоза артмӧны уна лыда формаяс,унджык вежлӧг да кад суффиксыс артмисны ӧтувъя перым кадӧ;
• кывворыс матын, шуам, Сводешлӧн лыддьӧг[6] серти 80% кывйыс ӧткодь либӧ матын.
Пасйӧдъяс
- ↑ 1 2 Цыпанов Е.А. Финно-угорские языки: сравнительный обзор. — Сыктывкар: ООО «Издательство "Кола"», 2009. — 288 с. — ISBN 978-5-7934-0281-1.
- ↑ 1 2 Ракин А. Пермские_языки // Коми язык. Энциклопедия. М.:ДИК, 1998. С.353-355
- ↑ 1 2 ПЕ́РМСКИЕ ЯЗЫКИ́ : [арх. 1 тӧвшӧр тӧлысь 2022] / М. А. Живлов // П — Пертурбационная функция. — М. : Большая российская энциклопедия, 2014. — С. 710-711. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 25). — ISBN 978-5-85270-362-0.
- ↑ 1 2 Энциклопедия Пермской области — Коми-Пермяцкий язык. Шыӧдчан кадпас: 21 лӧддза-номъя тӧлысь 2008. Архивируйтӧма оригинала 20 урасьӧм тӧлысь 2008 года.
- ↑ Blažek, Václav. Uralic Migrations: The Linguistic Evidence. Архивируйтӧма 13 ода-кора тӧлысь 2019.
- ↑ 100-словный список Сводеша для пермских языков
Ыстӧгъяс
• Белых С. К. 100-словный список Сводеша для пермских языков
• Белых С. К. Проблема распада прапермской языковой общности. Ижевск, 2009. 150 с.
| Финн-йӧгра кывъяс | |||
| Йӧгра котыр | Маддяр (венгер) кыв | Манси кыв | Ханты кыв | ||
| Перым котыр | Коми кыв (стандартъяс: зыряна коми | перым коми | ёдзва коми кыв) | Удмурт кыв | ||
| Мари котыр | Мари кыв (стандартъяс: видзвыв мари кыв | керӧсвыв мари кыв) | ||
| Мордва котыр | Мокша кыв | Эрзя кыв | ||
| Фин котыр | Суоми кыв | Эст кыв | Выру кыв | Сету кыв | Вепс кыв | Водь кыв | Карел кыв | Лив кыв (†) | Ижора кыв | ||
| Саами котыр | Саами кыв (стандартъяс: инари | войвыв саами | кильдин | колтта | лунвыв саами | луле) | ||
| Важӧн бырӧм кывъяс | Меря кыв † | Мешшӧра кыв † | Мурома кыв † | ||