Печӧраса десант

Немечьяслӧн десант операция
Лоӧ юкӧнӧн: Айму вӧсна Ыджыд тыш
Десант пуксянін
Лун	1943 во
Ин	Печӧра район

Печӧраса десант (рочӧн Печорский десант) — ӧнія Печӧра кар районӧ диверсантъясӧс вайӧм серти немечьяслӧн 1943 вося десант операция.

Обстановка

1937 воын на заводитісны стрӧитны кӧрт туй, коді кутас йитны Вӧркутаӧс странаса мукӧд юкӧнкӧд. Сылы вӧлі индӧма зэв ыджыд тӧдчанлун странаӧс из шомӧн да мукӧд вӧр-ва озырлунӧн могмӧдӧм серти.

Печӧра вылын пос стрӧитӧм. 1941 во

Планъяс серти, туйыс кутас мунны некымын ю пыр, на лыдын и Печӧра ю. Кӧні лоас поскыс да сылысь кузьтасӧ вӧлі индӧма 1938 воын на. Сэки жӧ вӧлі заводитӧма кессоннӧй уджъяссӧ. 1942 вося косму тӧлысьын недыр кадся вариант серти пос стрӧитӧм серти став уджсӧ вӧлі эштӧдӧма. Дыр туялӧм-видлалӧм бӧрын сы кузя мӧдӧдчисны поездъяс.

Немечьяслӧн веськӧдлысьяс зэв бура гӧгӧрвоисны, кутшӧм ыджыд тӧдчанлуныс кӧрт туйлӧн сӧветскӧй промышленносьтӧс да фронтӧс из шомӧн, мусирӧн да вӧрӧн могмӧдӧмын. Такӧд йитӧдын «Цеппелин» разведка нуӧдан Германияса организация водзӧ вӧлі сувтӧдӧма мог лӧсьӧдны операциялысь план, медым бырӧдны сійӧс.

Дасьтысьӧм

Коми АССР-ӧ десант ыстӧм йылысь мӧвпыс вӧлі вӧвлӧм сӧветскӧй генерал-майор Иван Бессоновлӧн. Сӧветско-финскӧй война вылын сылӧн уджыс эз артмы, да сійӧ веськаліс Бериялӧн лӧглун улӧ. Сійӧс вуджӧдісны армияӧ, да 1941 вося моз тӧлысь 26-ӧд лунӧ, кор сійӧ вӧлі 102-ӧд стрелкӧвӧй дивизияса командирӧн, Бессонов веськаліс немечьяслы пленӧ. Сійӧ зіля ёртасис оккупантъяскӧд да вӧзйис лӧсьӧдны военнопленнӧйясысь некымын десант группа, медым мӧдӧдны найӧс СССР-са войвыв районъясӧ. Налӧн мог — босьтны ГУЛАГ-лысь лагеръяссӧ да кыскыны асланьыс сэні пукалысьяссӧ да ссылкаӧ ыстӧмъяссӧ, сетны налы ӧружие да котыртны сӧветскӧй тылын зэв ыджыд восстание.

Абвер Германияса разведка дасьтіс «Цеппелин» операция. Печӧраӧ десантсӧ нуӧмыс вӧлі тайӧ операцияыслӧн юкӧнӧн. План серти СССР-лы стратегическӧй тӧдчанлуна мутасын та бӧрын, эськӧ, тырвыйӧ торксис уджыс. Но вӧрӧглӧн планъясыс эз пӧртсьыны олӧмӧ, найӧс торкис десантын участвуйтысьяс пиысь ӧти — коми велӧдысь Александр Доронин, коді отрядын дзик ӧтнас тӧдіс кыв да меставывса условиеяссӧ.

Александр Доронин

Сійӧс, мый Доронин — национальносьт сертиыс коми, немечьяс тӧдмалісны, кор концлагеръясысь сӧветскӧй военнопленнӧйяс пӧвстысь бӧрйылісны десантӧ пырӧдчысьясӧс. Прӧверка бӧрын сылы вӧзйисны операция дырйи лэбзьыны Комиӧ проводникӧн да вуджӧдчысьӧн.

Немечьяс бӧрйисны концентрационнӧй лагеръясысь сӧветскӧй военнопленнӧйясӧс, кодъяс сӧгласитчисны накӧд уджавны. Аскиа диверсантъясӧс дасьтісны Рига дорын абверса диверсионнӧй школаясысь ӧтиын. На пӧвстын вӧліны рядӧвӧйяс, сержантъяс да офицеръяс. Унджыкыс вӧліны рочьяс, но вӧлі на лыдын и коми, украинеч, беларус да тотарин. Десантникъяслӧн командирӧн вӧлі индӧма вӧвлӧм колчаковскӧй офицер Лев Николаевич Николаевӧс.

Школаын велӧдчигӧн на военнопленнӧйясысь ӧти, Александр Гаевич Доронин, коді пленӧ веськавтӧдзыс вӧлі 165-ӧд стрелкӧвӧй дивизияса 641-ӧд полклӧн взводса командирӧн, заводитіс видзчысьӧмӧн панны сёрнияс ӧткымын десантниккӧд сы йылысь, медым сӧветскӧй му вылӧ веськалӧм бӧрын сдайтчыны власьтъяслы. Регыд сылӧн тайӧ артмис — ӧткымын десантник сетіс та вылӧ сӧгласлун. Печӧраӧ лэбзьытӧдз Доронин сяммис эскӧдны десантӧ став пырысьсӧ, Ахнами Расулев кындзи, кодӧс индісны Николаевлӧн денщикӧн. Сыкӧд сёрниыс эз ло сы вӧсна, мый сійӧ поліс, мый сійӧ вузалас командирлы Доронинлысь кӧсйӧмъяссӧ.

1943 вося лӧддза-номъя тӧлысь 11-ӧд лунся показаниеясын Доронин юӧртіс следовательлы: «Кор ме сеті сӧгласлун лоны десантын участвуйтысьӧн, ме мӧвпалі аслам планъяс йылысь, видзӧді мукӧд зон вылӧ. Гӧгӧрвои, мый налы позьӧ эскыны, да эскӧді найӧс му вылӧ пуксьӧм бӧрын пуктыны ӧружие да мунны НКВД органъясӧ каитчыны мыж вӧчӧмысь. Бур, мый ставӧн сӧгласитчисны».

Школаын став диверсантлы вӧлі сетӧма лӧсьӧдӧм нимъяс да овъяс. Тадзи Доронин лои Сергей Токаревӧн. Дасьтысьӧм бӧрын найӧс вуджӧдісны Норвегияса Нарвик карӧ.

Десантлӧн могъяс

Пуксянінӧн вӧлі бӧрйӧма Кӧжвалысь мутас. Медводз, диверсантъяслы колӧ вӧлі петкӧдны уджысь Войвывса кӧрт туй, та могысь взорвитны Кӧжва посёлок дорын Печӧра ю вомӧн пос. Тадзи лоӧ орӧдӧма Печӧраса из шомӧн фронтӧс да Войвывса саридзвыв флотӧс могмӧдӧмсӧ.

Таысь кындзи, немечьяслы вӧлі тӧдса, мый СССР войвылын вӧлі лӧсьӧдӧма уна лагер, кӧні видзисны, налӧн чайтӧм серти, сӧветскӧй власьтлы медся ёна паныд мунысь йӧзӧс. Немечьяс дор вуджӧм 102-ӧд стрелкӧвӧй дивизияса командир Иван Бессонов вӧзйис кыпӧдны тайӧ районас лагеръясын пукалысьяс пӧвстын восстанньӧ, мый вермис ёна торкны сӧветскӧй тыллысь уджсӧ.

Десант

1943 вося лӧддза-номъя тӧлысь 5-6-ӧд лунъяслы паныда войӧ «Кондора» кык немеч самолёт Карскӧй саридзладорсянь пырисны Коми му весьтса сынӧдӧ. Самолётъясын вӧлі дас кык десантник, кодъяс вӧлі пасьтасьӧмаӧсь НКВД войска формаӧ.

• 

  «Кондора» самолёт

• 

  Самолётъяслӧн туй

• 

  Туй схема

Диверсантъясӧс да налы индӧм снаряжениесӧ вӧлі шыбитӧма 34 парашютӧн Кӧжва район весьтӧ, Кедрӧвӧй Шор посёлок дорӧ. Налӧн вӧлі 12 автомат, сы мында жӧ «парабеллум», 48 «наган», 5 пистолет, кивыв пулемёт, кокни миномёт, 10 сюрс патрон, шашкаясын 300 гӧгӧр кило взрывчатка, подрывнӧй батареяяс, бикфордов шнур, запалъяс, пистонъяс, разнӧй системаа гранатаяс, противопехотнӧй магнита минаяс. Таысь кындзи, налӧн снаряжениеӧ пырисны динамо-машинаа радиостанция, ракетницаяс, бинокльяс, сапёр зыръяс, пӧнаръяс, черъяс, пилаяс, гынсапӧгъяс, унтыяс, дженьыд пасьяс, плаш-палаткаяс, хирургическӧй инструментъяс тыра аптечка да номдӧраяс. Сёян-юансӧ вӧлі арталӧма тӧлысь кежлӧ.

Диверсантъяслӧн эмбур

Операциясӧ бура нуӧдӧм могысь налӧн вӧліны кӧрт туй посъяс, лагпунктъяс йылысь подробнӧй юӧръясӧн картаяс, быд сикас эскӧданпасъяслӧн тыртӧм бланокъяс, НКВД органъяслӧн да армияса часьтъяслӧн вужпаса печатьяс.

Самолётъяслӧн лэбӧмыс, век жӧ, эз коль казявтӧг, да лӧддза-номъя тӧлысь 6-ӧд лунӧ Коми АССР-са пытшкӧс делӧяс наркоматӧ Канин посёлокысь (бӧрынджык пырис Печора карӧ) воис срочнӧй телеграмма, кӧні юӧртісны сы йылысь, мый 3 час войын Кӧжвасянь неылын 150—200 метр вылнаын лунвывсянь войвылӧ лэбисны тӧдмалан пасъястӧм кык самолёт. Сыктывкарысь Кӧжва районӧ вӧлі сетӧма индӧдъяс лоны дасьӧн лоны вермана виччысьтӧмторъяс кежлӧ.

Медводз пуксис группа, кӧні вӧліны Л. Николаев, А. Одинцов да А. Доронин. Чукӧртчыны найӧ вермисны сӧмын рытланьыс. Мӧд группаыс, кодӧн юрнуӧдіс М. Годов, ӧтлаасис воддзаыскӧд сӧмын мӧд луннас. Группа чукӧртӧм бӧрын Доронин да Одинцов решитісны пӧртны олӧмӧ думыштӧмторсӧ да вины десантса командирӧс. Кор Николаев пукаліс бипур дорын, Одинцов лыйис сылы, но сӧмын ранитіс пельпомас. Автоматысь сылы содтӧд лыйис мышкас сылӧн жӧ денщикыс — Расулев.

Та бӧрын Доронин да Одинцов мӧдӧдчисны корсьны олан пункт, медым юӧртны десант йылысь. Найӧ петісны «Развилки» совхоз ферма дорӧ, кӧні юӧртісны Коми муӧ асланыс чеччӧм йылысь. Группаӧс босьтӧм вылӧ вӧлі мӧдӧдӧма военизируйтӧм охранаса стрелокъяслысь отряд, кодӧн юрнуӧдіс политрук В. П. Лазарев. Одинцовӧс заложник пыдди колисны совхозын, а Доронин колльӧдіс отрядсӧ, медым петкӧдлыны группалысь меститчанінсӧ.

Десант пуксьӧм йылысь юӧр

Кор Лазаревлӧн отрядыс матыстчис десант сулаланінӧ, палаткаяс дорын пост вылын сулалысь А. Куликов некымынысь лыйыштіс сынӧдас, мыйӧн петкӧдліс став десантниклы, мый колӧ чукӧртчыны. Военизируйтӧм охранаса ӧти боеч чайтіс, мый тайӧ лыйсисны налы воча да виис Куликовӧс. Тайӧ кӧсйытӧг артмӧм лыйсьӧм бӧрас став десантникыс пуктісны ӧружиесӧ.

Диверсантъясӧс сдайтӧм бӧрын республикаса НКВД-ӧн веськӧдлысьяс пырысь-пыр примитісны мераяс, медым паныдавны да бырӧдны вӧрӧглысь мӧд десантсӧ. Кӧжва районын вӧлі индӧма содтӧд военнӧй дасьлун, НКВД-лысь лагеръясса военизируйтӧм охранасӧ вӧлі вуджӧдӧма военнӧй положение вылӧ.

Сӧветскӧй командование заводитіс радио пыр ворсны немечьяслӧн разведка нуӧдан шӧринкӧд. Немечьяслы вӧлі юӧртӧма, мый колӧ содтӧд вын, та вылӧ найӧ корисны диверся нуӧдысь группалӧн 5 километрса карта серти пуксянінлысь координатаяс. Но тыдовтчис, мый пленӧ сетчӧм бӧрын ВОХР-са боечьяс шобӧмаӧсь группаӧ пырысьясӧс да мырддьӧмаӧсь налысь картасӧ (сідзжӧ 21 сюрс шайт, ас кӧлуй, фотоаппарат, зептын новлан часі, авторучкаяс, шоколад да сигарет). Сыктывкарысь вӧлі корӧмаӧсь кольӧм эмбурсӧ, та могысь сэтчӧ вӧлі мӧдӧдӧма лимона шомва улысь 3 банка да 2 ныр чышкӧд, кутшӧмъясӧс вӧлі мырддьӧма ВОХР-са боечьяслысь. Но картасӧ сідзи вӧлі абу и аддзӧма, мый вӧсна радиоворсӧмсӧ вӧлі орӧдӧма.

Печӧраса десант пуксьӧм серти операциясӧ торкисны кыкнанладорсяньыс. Абвер мӧдӧдіс вӧрӧг тылӧ прӧвериттӧм диверсантъясӧс, а сӧветскӧй контрразведка эз вермы колана ногӧн вӧдитчыны таӧн. Генерал Иван Бессоновӧс операция торкӧм бӧрын арестуйтӧма гестапо. Немечьяс шуисны сійӧс вины, но казнитісны нин сійӧс сӧветскӧй органъяс та вӧснаыс жӧ.

Десантӧ пырысьяс

Печӧраса десантӧ пырысьяс

• Николай Степанович Гламалькин (чужлӧма 1919 воын)
• Михаил Константинович Годов (чужлӧма 1914 воын)
• Алексей Карпович Денисенко (чужлӧма 1917 воын)
• Александр Гаевич Доронин (1907—1947 вояс)
• Алексей Куликов (? — 1943 вояс)
• Василий Николаевич Лукович (чужлӧма 1919 воын)
• Алексей Иванович Макаров (чужлӧма 1912 воын)
• Николай Алексеевич Мурин (чужлӧма 1917 воын)
• Лев Николаевич Николаев (? — 1943 вояс)
• Андрей Аверьянович Одинцов (1918—1977 вояс).
• Ахнами Валентинович Расулев (чужлӧма 1913 воын)
• Алексей Павлович Реферовский (чужлӧма 1910 воын).

Диверсантъяслӧн водзӧ олӧм

Александр Доронин фильтрационнӧй лагерын прӧверка бӧрын водзӧ служитіс армияын, а туберкулёзӧн висьмӧм бӧрын 1944 воын бӧр воис Укваӧ, уджаліс челядьлы удж колонияын велӧдысьӧн. Сэсся Доронин муніс Ростов обласьтӧ, уджаліс сэні РОНО-са инспекторӧн, школаса директорӧн. Но висьӧмыс жугӧдіс сылысь дзоньвидзалунсӧ, да 1947 вося урасьӧм тӧлысьын сійӧ кувсис.

Арест улын Александр Доронин гижліс гӧтырыслы: «Чолӧм, дона Нинусь! Орис миян йитӧдным, сы вӧсна мый ме веськалі пленӧ да вӧлі немечьяс ордын. Ковмис тӧдмавны немечьяссянь став лёкторсӧ, тшыгъявны, менӧ нӧйтлісны да мукӧдтор. Сьӧкыд казьтывлыны. Тэныд, дерт, тешкодь, мыйла да кыдзи ме веськалі веськыда Комиӧ, навернӧ, гӧгӧрвотӧг, кутан зывӧктыны менӧ. Делӧыс со мыйын: немечьяс шыбитісны татчӧ диверсия удж нуӧдӧм вылӧ десант группаӧс. Ми чеччыштім парашютӧн, виим группаӧн веськӧдлысьӧс. Став группаыс сдайтчис тышкасьтӧг, кыдзи сёрнитчим водзджык, сдайтім став ӧружиесӧ, асьным сетчим НКВД веськӧдлӧм улӧ, мед туялӧны да донъялӧны миянлысь вӧчӧмторнымӧс».

Радист А. Одинцов 1946 воӧдз вӧлӧма армияын. Демобилизуйтчӧм бӧрын локтіс чужанінас Иваново обласьтса Оргтруд посёлокӧ.

Вӧлі дугӧдӧма М. Годов серти уголовнӧй делӧсӧ, коді водзджык пукалӧма Печоржелдорлагын овмӧсса мыж вӧчӧмысь. Мездісны стража улысь и десантса мукӧд участвуйтысьӧс. Налы вӧлі лыддьӧма мыждӧм пыдди фильтрационнӧй лагерын прӧверка вылын олӧм да водзвыв пуксьӧдӧм.

Лоӧмтор литератураын

Печӧраса ас му туялан музейын Печӧраса десантлы сиӧм экспозиция

• «Пармаын тыш» йылысь поэма гижис поэт Серафим Попов;
• «Олӧм вылӧ инӧд» (рочӧн Право на жизнь) пьеса — Геннадий Юшков. Вӧркутаса драмтеатр пуктіс тайӧ гижӧд сертиыс спектакль;
• Историясӧ гижӧма Анатолий Знаменскийлӧн «Неиссякаемый пласт» романын;
• Печӧраса десантлы сиӧма Александр Рекемчуклӧн «Б-7 выходит из игры» документальнӧй повесьт;
• 2005 воын Василий Жёлтый гижис десант йылысь «Гости с неба» небӧг.

Содтӧд юӧр

Печӧраса десант эз вӧв медводдзаӧн. Диверсантъяслӧн группаяс пыравлісны Кардор, Вӧлӧгда, Ярославль обласьтъясӧ, Карелия пыр зілисны воӧдчыны туй вылӧ финн диверсантъяс.

Пасйӧдъяс

Литература

• Пашинина В. С. Печорский десант. — Сыктывкар: Коми кн. изд-во, 2004. — ISBN 5-7555-0814-3.
• Жёлтый В. В. Гости с неба // газета «Ленинец». — 1967.

Ыстӧгъяс

• Вражеский десант на Печоре  (неопр.). Шыӧдчан кадпас: 18 кӧч тӧлысь 2025.
• М. Сизов. Тихий подвиг // Вера-Эскӧм. — 2004. — Май (вып. 1, № 464).
• Официальный портал муниципального района «Печора»  (неопр.).
• Печорский десант. Диверсия на Русском Севере  (неопр.). Секретные материалы с Андреем Луговым.