Сизяб овмӧдчӧминса грезд нимъяс

Босьтӧма Рувикиысь
Видлалӧм гижӧд

Сизяб овмӧдчӧминса грезд нимъясКоми Республикалӧн Изьва районса Сизяб сикт овмӧдчӧминын грезд нимъяс.

Куйлӧ республикалӧн рытыв-войвылын. Граничитӧ Чилимдін, Ускар, Сосногорск да Печора районъяскӧд да Уква кар кытш мутасӧн. Юрсиктсянь Сыктывкарӧдз - 544 км, медматысса кӧрт туй станцияӧдз - 102 км[1].
Танi кывтö кык ю: Печӧралӧн шӧр юкӧныс да сылӧн вож - Изьва ю. Изьва юлӧн шуйга берегас сулалö куим сикт да квайт грезд. Сизяб сикт овмӧдчӧминӧ пырö 5 грезд да ачыс Сизяб сиктыс. Тайö иныс зэв озыр мича видзьясöн, шоръясöн, кулигаясöн, ягъясöн да с.в.

1.Букур (Бакур), 1820-öд воын медводдзаысь кабалаясын казьтылöма Букур грезд. Нимлöн эм кык этимология:öти-кö, важöн сикт местаас вöлöма яг, кöні лэбалöма уна сюзь, налöн буксöмыс («бу-у-у») кылöма весиг Изьваöдз, мöд-кö, медводдза олысьыс повзьöдлывлöма сы керка дорö локтысь ошъяссö буксанöн (сюмöдысь вöчöм дудка), да сійöс нимтöмаöсь Букурöн. Тадзи жӧ чайтӧ А. Туркин: нимыс йитчӧма медводдщза олысьлӧн нимтысян нимӧн - Бакур (коми бакур «сюмöдысь вöчöм дудка, мыйӧн повзьӧдлӧны ошкӧс»)[2].
Важöнджык Букурыс сулалöма ёна вылынджык öнія местасьыс, ягланьыс и шусьöма «Важ оланін». Букур сикт торъялö аслас иннас, сы серти кöнi артмöмаöсь торъя грездъяс:
а) Вылыс Букур (шöр туйсянь ягланьджык, вылынджык, бöръя воясö ёна паськаліс, кыптісны выль керкаяс);
б) Улыс Букур (шöр туйсянь Куръялань, увлань);
в) Гöгера (местаыс гöптын, гöгöрыс гöра);
г) Сидöр (медводз олысьыслöн нимыс вӧлӧма Сидор, коді джуджыд кыр йылö кыпöдлöма кык судта вышкаа керка);
д) Кустыш (медводз овмöдчöма Кустышев Николай Васильевич, кыпöдöма кык судта керка квайт челядя ыджыд семьяыслы. Кустышас тайö керкаыс öнöдз на медыджыд);
е) Букур Пом (войвыв пом, Ыбö мунігöн медбöръя керкаясыс).

2.Варыш, артмöма сiйö 1859 воын. Сиктлӧн нимыс артмӧма медводдза олысьыслöн нимтысян ним серти[3]. Мӧд видзӧдлас серти, грездгöгöрса ягас лэбалöма уна варыш (роч:«ястреб»). Видзöдны кö грезд вылö вылісянь, аддзан серпас, быттьö варыш шевкнитöма бордъяссö, лöсьöдчöма лэбзьыны.
Варыш грездлöн торъя юкöнъясöн лоöны:
а) Шор модор (грезд шöрті визувтö Варыш шор, шорсайса юкöныс шусьö Шор модорöн);
б) Шор йыв (грездлöн шор катыдын сулалысь юкöн);
в) Выль посёлок (важöн шусис Гриш керöс, сэні быдтылісны сю, зöр, анькытш, кöкъямысдасöд вояссянь керöссö сетісны выль керкаяс улö, öні сэні 21 керка).

3. Ёль, архивнöй гижöдъяс серти чужöма сійö 19 нэмын, но сы йылысь гарыштлöмаöсь на 1859-öд вося йöз оланін пасъялан кабалаын. Видлавны кö вужвойтырлысь чужöм да олöм, позьö шуны, мый грездыс артмылöма ёна важöнджык, коркö 18 нэмын, но пасйöдъяс сэки сы йылысь абу вöчлöмаöсь либö абу кольöмаöсь. Нимыс артмӧма ёль гидронимысь («вӧрса ю, шор»)[4].
Ёль грездыс торъялö кык юкöн вылö:
а) Улыс Ёль (шор дорö матöджык);
б) Вылыс Ёль (сулалö кыр йыласджык).

4. Сизяб (сідзжӧ Сизяыб, Ыб, Керес) сикт сулалö Изьва юлӧн шуйга берег вылас, джуджыдiнын. Таысь артмöма и нимыс: «Ыб» — тайö вылысін, а сизя, сы вöсна мый танi вöлi cук вöр, кöнi олiс уна сизь, да и öнöдз на эмöсь. Сизя-ыб гласнӧйяслӧн стяжение понда лоис Сизяб[5].
Ю сайын пукалысь Изьва сиктса олысьяс шуӧны мӧдлапӧвса Сизябсӧ Кересӧн («вылысін, гӧра»), сы вӧсна мый тані муясыс вылысджыкӧсь.

5. Черноборская (сідзжӧ Мирскей). Грездсö шулöмаöсь Черноборская сы вöсна, мый сiйö сулалö Чöрнагöра сайын, а Чöрнагöраыс — тайö пемыд, сук, козъя да туруна вöр. Тані вӧлӧма ветлысь-мунысь йӧзлы керка (комиӧн кушник керка). А Мирскöйöн шуисны сы вӧсна, мый грездті муніс тракт, ыджыд мир туй (изьв. мирскэй туй)[6].

6. Брыка сулалö Изьва юлӧн шуйга берег вылас, джуджыдiнын. Эм некымын видзӧдлас нимлӧн этимология серти: ӧти-кӧ, Е.А.Игушевлӧн шуӧм серти нимыс вермис артмыны изьв. брыка «ваын абу гудрасьӧм пызь корӧг) кывйысь. А сэсся вежӧртасыс вуджис грезд гӧгӧрладорлӧн аслыспӧлӧслун вылӧ и кутіс петкӧдлыны чой, мыльк. Мӧд-кӧ, вермас лоны, мый нимыс артмӧма важ роч Брык ас нимысь. Да вежӧртіс «Брыклӧн грезд» (рочӧн деревня Брык-а) [7].

Ыстӧгъяс