Шифровальщиклӧн лун
| Шифровальщиклӧн лун | |
|---|---|
 Сӧветскӧй шифруйтан машина «Фиалка» | |
| Сикас | Уджсикас |
| Вынсьӧдӧма | 1921 вося ода-кора тӧлысь 5-ӧд лунӧ |
| Пасйӧны | быд во |
| Кадпас | ода-кора тӧлысь 5-ӧд лун |
| Йитчӧма | Россияса ФБС |
Шифровальщиклӧн лун (сідзжӧ Россияса криптография службалӧн лун) — юӧртан да телекоммуникационнӧй системаясын да спецсвязь системаясын шифруйтан средствояс отсӧгӧн юӧрсӧ дорйысь торъя службаын уджалысьяслӧн уджсикас гаж. Гажыс абу официальнӧй; сійӧс урчитӧма служба лӧсьӧдан лун серти - 1921 вося ода-кора тӧлысь 5-ӧд лунӧ.
История
1921 вося ода-кора тӧлысь 5-ӧд лунӧ РСФСР-са народнӧй комиссаръяс Сӧветлӧн постановление серти вӧлі котыртӧма ВЧК бердын торъя юкӧн, коді занимайтчис криптография мыччӧдъясӧн. Юкӧнлысь уджсӧ веськыда координируйтіс Политбюро сылӧн торъя тӧдчанлун вӧсна[1].
Мукӧддырйи календарын Шифровальщиклысь лун пасйӧны вӧльгым тӧлысь 13-ӧд лунӧ. Тайӧ йитчӧма 1918 во вӧльгым тӧлысь 13-ӧд лунся Реввоенсӧветлӧн «Ставроссияса Главнӧй штаблӧн Организационнӧй веськӧдланінса Отчётнӧй да организационнӧй юкӧнын шифровальнӧй юкӧдув» лӧсьӧдӧм йылысь приказкӧд В. И. Ленинлӧн торъя тшӧктӧм серти. Но шифръяс, кутшӧмъясӧн вӧдитчисны 1921 воӧдз, вӧліны прӧстӧйӧсь, да найӧс кокньыда лыддьыліс противник. Торъя юкӧн лӧсьӧдӧм бӧрын уджсӧ кыпӧдісны серьёзнӧйджык тшупӧд вылӧ; буретш тайӧ тшупӧдсяньыс заводитчис Россияса ӧнія шифруйтан служба[1].
1929 вося вӧльгым тӧлысь 15-ӧд лунӧ вӧлі лӧсьӧдӧма «РККА-лысь команднӧй состав бурмӧдан курсъяс», кодъяс бӧрынджык лоисны офицер-шифровальщикъясӧс дасьтӧм кузя высшӧй военнӧй училищелӧн подулӧн[1].
1931 воын шифруйтан службалы сетісны условнӧй ним - «8 отдел». Сы бердын вӧлі лӧсьӧдӧма техническӧй лаборатория, кӧні 1932 воын инженер Иван Волоскалӧн юрнуӧдӧм улын вӧчисны медводдза сӧветскӧй шифруйтан машина "М-100"; медводдза машинаяс серияын, кодъяслӧн уджалан принципыс тӧдчана и XXI нэм заводитчигӧн. 1930 воясӧ вӧлі лӧсьӧдӧма армейскӧй криптографъясӧс дасьтӧм кузя ыджыд программа[2].
Айму вӧсна Ыджыд тыш заводитчӧм бӧрын пленӧ босьтӧм немецкӧй специалистъяс висьтавлісны, мый сӧветскӧй криптограммаяссӧ эз позь лыддьыны да 1942 восянь найӧс эз позь кутны. Гитлерлӧн торъя приказ серти сылы, коді кватитас сӧветскӧй шифровальщикӧс либӧ шифруйтан техника, сетісны Кӧрт крест, ӧтпуск, Берлинын удж да Крымын поместье. Наградасӧ сідз некодлы эз и сетлыны[3].
1941 восянь 1945 воӧдз сӧветскӧй специалистъясӧн вӧлі ыстӧма 1,6 миллионысь унджык шифрограмма; юӧртӧм лыдыс воліс суткинас 1,5 сюрс телеграммаӧдз. 400 телеграмма лыддьыссис суткиа нормаӧн. Вӧлі дасьтӧма да мӧдӧдӧма фронт вылӧ 5 сюрс сайӧ шифровальщикӧс[2].
ХХ нэм шӧрын ЭВМ лӧсьӧдӧм сетіс позянлун ӧдйӧ и бура сӧвмӧдны шифруйтӧм[4]. Кад кольӧм бӧрын криптографическӧй методъясӧн кутісны вӧдитчыны йӧзӧс тӧдмалӧм могысь, юӧр сетан каналъяс видзӧм могысь, электроннӧй документъяс копируйтӧмысь да подделайтӧмысь видзӧм могысь да с. в. Ӧнія шифровальщикъяслӧн могыс - дорйыны канму тӧдчанлуна юӧръяс став юӧр да коммуникационнӧй системаясын[5].
Велӧдчанінъяс
- Россияса ФБС-лӧн криптография, связь да информатика институт
- Армияса генерал С. М. Штеменко нима Краснодарса высшӧй военнӧй училище
Нималана шифровальщикъяс
• 1930 вося лӧддза-номъя тӧлысь 29-ӧд лунӧ РККА-са наука сӧветлӧн заседание вылын инженер-конструктор Иван Волосок медводдзаысь вӧзйис машиннӧй сикаса шифруйтан техника лӧсьӧдӧмлысь теория подув. Бӧрынджык буретш сійӧ лои дизайнерӧн шифруйтан да кодируйтан техникалӧн медся выль образецъяслы, кутшӧмъясӧс вӧлі лӧсьӧдӧма аслыспӧлӧс принцип серти. Волосоклы вӧлі сетӧма техническӧй наукаяс кандидатлысь учёнӧй степень диссертация дорйытӧг.
• СССР-ын медводдза высшӧй вӧеннӧй образованиеа офицер-шифровальщикӧн лоис Михаил Козлов. Генеральнӧй штаблӧн 8 отделӧ том офицерӧс корис Иван Волосок, кор аддзис сылысь конструктор талантсӧ. 8-ӧд юкӧнса конструкторскӧй бюроын уджалӧм кындзи Козлов дасьтіс шифровальщикъясӧс велӧдан подув наука методъяс. Запасӧ мунӧма 1968 воын 40 во служитӧм бӧрын.
• 1938 восянь 1961 воӧдз 8 юкӧнӧн веськӧдліс Пётр Белюсов. Сійӧ лӧсьӧдіс медводдза сӧветскӧй шифруйтан да кодируйтан машинаяс конструкторъяслысь ён команда. Тайӧ Волосок И. П., Судаков П. А., Рытов В. Н., Строителев П. И., Гусев Н. И., Шарыгин Н. М., Козлов М. С. Бӧрынджык ставнысӧ вӧлі наградитӧма канму премияясӧн либӧ орденъясӧн[6].
Ыстӧгъяс
- ↑ 1 2 3 Юферев Сергей. День шифровальщика в России. Военное обозрение (5 ода-кора тӧлысь 2019). Шыӧдчан кадпас: 23 косму тӧлысь 2024.
- ↑ 1 2 День шифровальщика в России: Когда установили праздник. Новая Сибирь (22 косму тӧлысь 2022). Шыӧдчан кадпас: 23 косму тӧлысь 2024.
- ↑ Токарева Наталья Николаевна. Об истории криптографии в России // Прикладная дискретная математика. — 2012. — № 4 (18).
- ↑ Смирнов Виталий, Кривоногова Дарья. Развитие шифровального дела в России // Криминологический журнал. — 2023. — № 2. — doi:10.24412/2687-0185-2023-2-228-230.
- ↑ 5 мая Криптографическая служба отмечает праздник – «День шифровальщика». Официальный сайт Министерства внутренних дел Российской Федерации (6 ода-кора тӧлысь 2016). Шыӧдчан кадпас: 23 косму тӧлысь 2024.
- ↑ День криптографической службы России (День шифровальщика) – 5 мая. ГКУ НСО «Центр патриотического воспитания». Шыӧдчан кадпас: 23 косму тӧлысь 2024.
