Коми мифология

Коми мифология (рочӧн Мифоло́гия ко́ми ) — мифологияын петкӧдчӧмъяслӧн комплекс, мый лӧсялӧ куим коми войтырлы — коми-зыряналы, коми-пермякъяслы да Ёдзва комияслы. Ӧтувъя финн-йӧгра мифологиялӧн юкӧн.

Коми мифология тӧдчымӧн вошӧма христианизация дырйи. Медся важ ӧшмӧс — «Житие Стефана Пермского» (XV нэм) — висьталӧ комияслӧн уна енлы эскӧм йылысь (ва, сынӧд, вӧралан енъяс, уна лыда вӧр енъяс), пемӧсъяслы, пуяслы юрбитӧм йылысь («прокудливӧй кыдзлы», кытысь вӧтліс бесъясӧс Перымса Степан, кыдзлы кыдзи мукӧд финн-йӧгра традицияын мирӧвӧй пулы; ловпулы кыдзи ловъяс видзанінлы, билы, шонділы, валы да идолъяслы («Зарни ань»), зарни кыдзи об-йӧгра да мукӧд мифология персонажлӧн атрибут).

Енкӧла артмӧм йылысь мифъяс

Медколан гижӧд: Ен

Комияслӧн медвылыс енмыс, код йылысь юӧръяссӧ видзӧма фольклорын, — Ен, демиург; зыряналӧн дуалистическӧй мифъясын сылы паныд сулалӧ Омӧль (рочысь вуджӧдӧмӧн — Лёк), пермякъяслӧн — Куль. Ӧти космогоническӧй миф серти Ен да Омӧль петісны первичнӧй океанын уткаӧн вайӧм кык колькйысь, кытчӧ уси нӧшта 4 кольк. Мамыс корӧ челядьсӧ перйыны колькъяссӧ да жугӧдны найӧс сыӧ; ачыс сійӧ кыпӧдчӧ сынӧдӧ да, увлань уськӧдчӧмӧн, пасьмунӧ ваас. Кор Ен суныштӧ ваӧ колькъясла, Омӧль вевттьӧ океансӧ йиӧн, но Ен жуглӧ йисӧ гымӧн да чардбиӧн. Ен лӧсьӧдӧ мусӧ колькйысь мам мыгӧр вылын; мӧд колькйысь сійӧ вӧчӧ аслыс отсасьысьясӧс. Омӧль лӧсьӧдӧ мӧд кык колькйысь тӧлысь да лёк ловъясӧс. Мифлӧн мукӧд вариан серти Ен да Омӧль уялісны мирӧвӧй океан кузя юсь да токты образъясын (либӧ лэбалісны кык гулюӧн да с.в.). Юсь токтыысь вынаджык — сійӧ повзьӧдлӧ сійӧс аслас гӧлӧсӧн. Токты Ен тшӧктӧм серти вайӧ му ва пыдӧсысь, да найӧ артмӧдӧны мувыв. Сійӧ лоӧ Енлӧн. Омӧль тшӧтш корӧ аслыс места да сӧмын сы мында, медым сатшкыны майӧгсӧ муас. Му розьӧдыс сійӧ лэдзӧ лёк ловъясӧс, гадъясӧс, лёк пемӧсъясӧс. Ен лӧсьӧдӧ енэжсӧ, кодзувъяссӧ, шондісӧ, вӧръяссӧ, юяссӧ да с. в. Сэки Омӧль лӧсьӧдӧ аслыс мӧд енэж, Ен — коймӧдӧс да с. в. Артмӧ сизим енэж. Найӧ ӧшкамӧшка рӧмъясаӧсь. Но Енмыс гымӧн уськӧдӧ Омӧльӧс да лёк ловъясӧс му вылӧ, кӧні найӧ разӧдчӧны вӧръясӧ, нюръясӧ, юясӧ (христиана традицияын усьӧм анделъяс йылысь миф). Омӧльлӧн корӧм серти Ен юкис мувывса озырлунъяссӧ йӧз да ловъяс костын — вӧрсаяс, васаяс костын да с. в. Интереснӧй космогоническӧй мифлӧн сэтшӧм вариант, мый петкӧдлӧ Енӧс да Омӧльӧс нюрын лягушаясӧн, кӧні Ен — синтӧм да йӧй, Омӧль — аддзысь да мудер. Омӧльлӧн вирысь чужӧны пемӧсъяс да ань, коді лои сылӧн гӧтырӧн (ӧткымын богомильскӧй легенда, кӧні олӧмсӧ лӧсьӧдӧ дявӧл). Кор Ен эз вермы гусявны Омӧльлысь гӧтырсӧ, сійӧ ӧтдортчис Омӧльысь да лӧсьӧдіс енэж, кӧні овмӧдчис аслас гулюясыскӧд. Гулюясӧс виисны Омӧльлӧн кырнышъясыс, сӧмын ӧти гулю воис бӧр, сійӧ нырас кутіс нюйт. Кор кырныш кӧсйис нетшыштны нюйтсӧ, Енмыс пӧдтіс сійӧс. Нюйтсьыс артмис му; кырныш горшысь киссьӧм ваысь — саридзьяс да океанъяс. Омӧль писькӧдчӧ енэжӧ, но Ен шыбитӧ сійӧс увлань, кольӧ аслыс аньсӧ; сійӧ чужтӧ сылы двӧйниясӧс — Войпельӧс (войвыв тӧв енмӧс) да Ёмаӧс (фольклорын сійӧс петкӧдлӧны лёк кӧлдуньяӧн). Омӧль шыбитіс Енлысь семьясӧ му вылӧ, да став войтырыс чужисны Войпельсянь да Ёмасянь.

Антропогоническӧй мифъяс

Йӧзӧс лӧсьӧдӧм йылысь мифъясын тыдалӧ христианстволӧн тӧдчӧмыс: Ен вӧчӧ сёйысь мужичӧйӧс (Адамӧс), Омӧль — аньӧс; Ен сетӧ йӧзлы лов да кайӧ енэжӧ. Адамлӧн гӧтырыс Омӧльлӧн ышӧдӧм серти виӧ ассьыс 12 нывсӧ, мыйысь Енмыс пӧртӧ сійӧс Сурымӧ да йӧртӧ му улӧ; сылӧн нывъясыс лоӧны висьӧмъясӧн (ӧткодь роч фольклорын 12 биа висьӧмкӧд). Енлы артмӧ ылӧдны Омӧльӧс да лёк ловъясӧс, сійӧ йӧртӧ найӧс 4 гырничӧ; ӧтиыс на пиысь жугалӧ, куимсӧ Ен дзебӧ адӧ (гӧгӧрвоӧдӧны, мый муыс кӧ вӧрӧ, тайӧ Омӧль кӧсйӧ петны вӧля вылӧ).

Крупный текст== Этногоническӧй мифъяс == Этногоническӧй миф серти, комияс артмӧмаӧсь Остьяс да Ошъяс вокъяссянь, кодъяс веськӧдлісны уна лыда войтырӧн мифическӧй озыр кадӧ. Налы колӧ вӧлі вайны Ом енлы морт вись (карелъяслӧн да финнъяслӧн Юмала), но вись вайны ӧткажитчӧмысь кырныш вӧтліс найӧс вӧръясӧ. Сылӧн бордъясыс шыалісны гымӧн, нырсьыс петіс би (эстонечьяслӧн гым лэбач); гӧнсӧ уськӧдӧмӧн кырныш лӧсьӧдіс гӧра визь, мый тупкис комияслысь чужанінӧ мунан туйсӧ. Комияслӧн пӧль—пӧчӧн лыддьысьлісны сідзжӧ чудьяс — йӧз, кодъяс важ кадӧ дзебсисны му пытшкӧ. Перым комияслӧн кольӧмаӧсь легендаяс культураын герой, медводдза кузнеч Кудым-Ош йылысь; сійӧ, кыдзи и Пера багатыр да мукӧд персонаж, петкӧдчӧ вӧрӧгъясысь да гундырысь комиясӧс дорйысьӧн.

Медічӧт ловъяс

Неважӧнӧдз коми йӧз эскисны медічӧт ловъяслы — вӧрсаяслы (вӧрын олысь да мортӧс сёйысь Яг Мортлы, перымса войтыр — Вэрысь мортлы), васалы (зыряналӧн — васа, бауса, перым комилӧн — ваись морт, вакуль), гортсалы — олысялы, лёк ловъяслы (куль, куття—войса, тшыкӧдчысь шева да мукӧд).

Коми йӧзлы вӧлі тӧдса мортлӧн куим лов йылысь петкӧдчӧм: лов — лолалӧм йылысь (ловъя), торъялан лов йылысь (Лов) да мортлӧн двойник Орт йылысь. Лов—орт оз тыдав, но нэм чӧжыс колльӧдӧ мортсӧ. Ортыс кӧ петкӧдчӧ (гӧгӧрвотӧм шум да с. в., ӧткодявны эстонечьяслӧн Мардус мупытшса мирысь лов йылысь петкӧдчӧмъяс), сідзкӧ водзвыв висьталӧ кулӧм йылысь.

Ӧнія искусствоын

Кинематографын

• Перым коми мифология образъяс серти лӧсьӧдӧма «Территория» россияса мистика телесериаллысь сюжетсӧ (2020 во).

Компьютернӧй ворсӧмын

«Человеколось» компьютернӧй ворсӧмын (2017) паськыда петкӧдлӧма перым коми мифология. «Сьӧд небӧг» компьютернӧй ворсӧмын (2021) эм коми мифологияысь вель уна элемент — Вӧрса, Вакуль, Войпель.

Литература

• Айхенвальд А. Ю., Петрухин В. Я. К реконструкции мифологических представлений финно-угорских народов // Балто-славянские исследования. — М., 1982.
• Лимеров П. Ф. Мифология загробного мира. — Сыктывкар, 1998.
• Сидоров А. С. Знахарство, колдовство и порча у народа коми. — СПб., 1997.
• Энциклопедия уральских мифологий. Том I. Мифология коми. — Москва — Сыктывкар: Издательство ДИК, 1999. — 480 с. — ISBN 5—8213— 0025— 8.

Ыстӧгъяс

• Энциклопедия уральских мифологий. Мифология коми (рус.). Культурная Антропология и Этнография.
• Заратуштрийские элементы в народной религии коми (рус.). Благоверие.