Акань

Акань
Мифология	Коми мифология
Рӧд	ныв[d]

Акань (рочӧн кукла) — тайӧ вына эмтор коми мифологияын.

Аканьясӧн ворсӧмлӧн медшӧр могыс — ворсӧмын петкӧдлыны збыльвывса семьялысь олӧмсӧ.

Ним артмӧм

Акань — быд коми сёрнисикасын ас вӧчӧм кукла. В. И. Лыткин да Е. С. Гуляев серти, «акань» кывлӧн медводдза вежӧртасыс — «ичӧтик чача чой, ань». Позьӧ ӧткодявны ак- (-aнь ичӧтмӧдана суффикстӧгыс) akka финн кывкӧд — «пӧрысь ань, чой, ань», да akka саами кывкӧд.

Эскӧмъяс

Коми фразеологизмъяс, а сідзжӧ аканькӧд йитчӧм эскӧмъяслӧн да ӧлӧдӧмъяслӧн комплексыс висьталӧны коми антропоморфнӧй чача образ да мортлӧн лов-вуджӧр либӧ двӧйник йитӧм йылысь эскӧмъяскӧд: син акань «зрачок», «син аканьыс сувтса» либӧ «сувтса син» — вӧрзьывтӧм, сьӧкыд видзӧдласа морт йылысь, «вежыньтӧм синма акань» — кӧлдунлӧн традиционнӧй образлӧн зумыд характеристика.

Верстьӧ йӧзлӧн гӧгӧрвоӧмын челядьлӧн аканькӧд ӧткымын ворсӧм лыддьыссисны пророческӧйӧн. Эскӧмъяс серти, нывкаяслӧн ветьӧкысь вӧчӧм аканькӧд ворсӧмъясыс тӧдчисны налӧн семьяын водзӧ вылӧ шуд вылӧ да кага чужтӧм вылӧ. Коми йӧз шуӧны, мый нывкалӧн, коді ворсігас сеталӧ ассьыс аканьяссӧ нывъёртъясыслы, оз ло семьяын шуд да тыр-бур олӧм. Лыддьыссис, мый аканькӧд челядь ворсӧмъяс серти позьӧ водзвыв висьтавны не сӧмын кагалӧн, но и став семьялӧн олӧмын лоана вежсьӧмъяс йылысь: челядь кӧ ворсӧны гуалӧмӧн да дзебӧны керка пельӧсӧ сьылӧдӧмӧн аканьяссӧ — сідзкӧ тайӧ семьяас регыд кодкӧ кулас. Быд нывкалӧн чача семьяын рузум акань лыдыс лӧсявліс кагалӧн збыль семьяӧ пырысьяс лыдлы. Но та дырйи аканьлы некор эз сетлывлыны семьяӧ пырысьяслысь ас нимъяссӧ, мый вӧлі йитчӧма кӧсйӧмкӧд видзны ловъя йӧзӧс ворсан двӧйниккӧд вермана йитӧд лӧсьӧдӧмысь да тадзикӧн бырӧдны вомидзсӧ да тшыкӧдны позянлунсӧ. Бать-мам, кор видзӧдісны, кыдзи нывкаяс вӧчалӧны аканьяслы рузумӧн вурӧм паськӧм, тшӧкыда участвуйтісны тайӧ процессас да ворсӧмас, стрӧга видзӧдісны сы бӧрся, медым аканьлы паськӧмсӧ вурлісны сӧмын выль дӧра торпыригъясысь, некутшӧм ногӧн оз позь вӧлі вӧдитчыны паськӧм торъясӧн, кодӧс кодкӧ новліс нин. Коми эскӧмъяс серти «ловъя мортлӧн дукӧн йиджтысьӧм» паськӧм лоӧ сылӧн вуджӧрӧн. Лыддьыссьӧ, мый татшӧм паськӧма аканьӧс муӧ гуалӧмӧн позьӧ ыстыны неминуча, висьӧм либӧ весиг кулӧм сылӧн реальнӧй двӧйниклы. Тӧдчана, мый традиционнӧй ворсӧм нуӧдӧм бӧрын гуалӧм аканьсӧ челядь бӧрыннас некор эз перйывны муысь, та вылӧ подулалӧмӧн, мый татшӧм аканьыскӧд ворсігӧн позьӧ аслыд лёктор вӧчны.

Акань вӧчӧм

Изьваса аканьяс

Аканьяслысь чужӧмсӧ петкӧдлісны еджыд либӧ югыд рӧмӧн, либӧ уна рӧма дӧра визьясӧн. Та дырйи, кыдзи векджык овлӧ, чужӧмсӧ эз серпасавны, сӧмын 1920-30-ӧд воясӧ, кор сиктса челядь кутісны ворсны бумагаысь гартлӧм аканьясӧн, чача кодь чужӧмъяс вылӧ саӧн либӧ карандашӧн кутісны серпасавны син, ныр да вом. Ясыда та йылысь индӧма перым комияслӧн: челядь кӧ кутасны ворсны «сувтса» синма, кыдзи кӧлдунъяслӧн, аканьӧн, найӧ вермасны асьныс синтӧммыны либӧ вайны керкаӧ шог. Тӧдса, мый Войвывса да Сибырса уна войтырлӧн традиционнӧй культураын аканьяслысь вомсӧ, нырсӧ, синсӧ да пельсӧ пасйыны оз вӧлі позь. Чайтлісны, мый чужӧмлысь чертаяс петкӧдлӧмыс вермас ловзьӧдны аканьӧс да вӧчны сійӧс мортлы опаснӧйӧн. Дух-видзысьяслысь антропоморфнӧй пу серпасъясын, мӧдарӧ, пыр петкӧдлісны чужӧмсӧ. Онгон вӧчигӧн вом, син да пель вундалісны медбӧрын. Тайӧ символическӧй операцияыс водзын вӧлі видзысь духӧс ритуальнӧя ловзьӧдӧм. Разнӧй войтырлӧн традиционнӧй представлениеяс серти, стӧч вом, ныр, син да пель пыр дух-видзысьяс да дух-отсасьысьяс пырӧны асланыс образъясӧ. Ясыда серпасалӧм чужӧмбанъяса акань йылысь, кыдзи видзысь духлӧн образец йылысь, пасйӧм представлениеяссӧ позьӧ аддзыны и ӧнія сиктса коми традицияын: кор сувтӧдӧны стилизуйтӧм национальнӧй костюмъясӧ пасьтӧдӧм промышленнӧй аканьясӧс ӧшинь рамаяс костӧ, медым аканьлӧн чужӧмыс вӧлі ывлалань. Тӧдчана, мый изьваса комияслӧн потандорся сьыланкывъясын акань ӧткодявсьӧ мортлӧн вуджӧркӧд, видзыськӧд.

Ас вӧчӧм аканьяслӧн медтӧдчана элементӧн лоӧ налӧн костюмыс, кӧні бура тӧдчӧны паськӧм мичмӧдӧмын меставывса традицияяс. Костюм вурӧм могысь изьватас вӧдитчисны атлас, парча, шабді торъясӧн. Юр вылас медводз пуктылісны ичӧтик чышъян да кӧртавлісны бӧрвыв, а сы весьтын — ыджыд чышъян «баба юр кӧрталӧмӧн», водздӧрасӧ вӧчлісны дӧра торъясысь да ленточкаясысь. Луздорса комияс аканьлысь паськӧмсӧ вуригӧн вӧдитчӧмаӧсь кыӧм материалӧн. Сыктывса комияслӧн акань вӧчан технологияын эм ӧти аслыспӧлӧслун: аканьлӧн вӧліны пу детальяс.

Вӧчан техника сертиыс аканьясыс овлӧны вурӧм и вуртӧм, воддзаясыс бурджыка вӧчӧмаӧсь. Изьваса вуртӧм аканьяслӧн подулыс веськыд пуысь вӧчӧм болванка, ки-кокыс абу, юрсӧ пасйӧма зэвтӧм дӧраӧн.

Войвывса комияслӧн кӧр видзысьяслӧн семьяясын нывкаяс видзлісны ассьыныс аканьяссӧ торъя ку сумкаясын (падкуясын), лунвывса комияслӧн сюмӧдысь либӧ лубйысь вӧчӧм узоръяса кӧрӧбкаясын вурсян кӧлуй, кизьяс да уна сикас дӧра торъяскӧд ӧттшӧтш, мыйысь вурлісны аканьлы паськӧмсӧ. Бӧрынджык, верстяммӧм бӧрын, ныв вермис сетны акань овмӧссӧ ичӧтджык чойыслы либӧ нылыслы. Изьваса да Печӧраса комияслӧн бать-мам—кыйсьысьяс унаысь вӧчавлісны утка нырысь акань — чӧж-акань.

Коми Республикаса вужвойтырлӧн шылада-драмаа театрын бутафор-художник Татьяна Морозовалӧн акань вӧчан мастер-класс.

Мойдъясын

Мойдъясын акань петкӧдчӧ мамтӧг кольӧм героиняӧс дорйысьӧн. Тӧдчана, мый мойдъясын аканьӧс сёйысь вӧчӧмыс лоӧ кага чужтӧмлӧн метафораӧн.

Фольклор гижӧдъясын тӧдчӧдсьӧ идзас, сюмӧд да сёйысь вӧчӧм аканьяслӧн дженьыд олӧм йылысь.

Коми кывйын сёйкӧд метафорическӧя ӧткодялӧмыс тӧдчӧдӧ мортлысь падъялӧмсӧ да сямтӧмлунсӧ.

Коми кывйын муса ныв либӧ невеста дорӧ комплиментарнӧя шыӧдчӧмын — «роч акань» — тӧдчӧдсьӧны нывлӧн мувывса, вӧр-васа мичлун йылысь представлениеяс.

Традиционнӧй магияын ин

Аканьӧн вӧдитчӧны кӧлдуйтӧмын да традиционнӧй магияын. Перым комияслӧн вежа кадся гадайтчӧмъяслӧн ӧти вариант серти, лыддьыссьыліс, мый ныв кӧ перъяс путкыльтӧм гырнич улысь аканьӧс, то тайӧ вонас сылы лоӧ чужтыны кага. Комияслӧн чайтӧм серти, тунасьӧмлӧн татшӧм жӧ бӧртасъясыс висьтавлісны висьысь кага чужтӧм либӧ выкидыш йылысь. Комияслӧн да хантыяслӧн ӧтувъя оланінын (Тюмень обласьт, Шурышкар район) рузум акань отсӧгӧн аньяс мездысисны лёк вӧтъясысь: вежа кыдз пу подулын вӧчлісны ӧтувъя сёйӧм-юӧм, мый дырйи аньяс висьтавлісны ӧта-мӧдныслы ассьыныс вӧтъяссӧ; кыдз пусянь неылын кодйылісны гуяс, кӧні гуавлісны та могысь торйӧн вурӧм рузум аканьӧс. Татшӧм жӧ обряд вӧлі водзті удмуртъяслӧн: рӧдвуж пиысь кодкӧ кӧ висьмис, нывбабалысь вурлісны рузум акань да нуӧдісны сійӧс муӧ дзебан обряд. Кӧлдун практикаын комияслӧн тӧдса акань отсӧгӧн гусясьысьӧс корсьӧм: лыддьӧны, мый жертва вермас пӧгубитны гусясьысьӧс, гуалас кӧ татшӧм аканьсӧ муӧ, кутшӧмсюрӧ заклинаниеяс шуалӧмӧн. Перым комияс акань вӧчигӧн мавтлісны сылысь юрсӧ асланыс вирӧн. Комияслӧн эскӧмъяс серти, кулӧм тӧдысьлы гортйӧ быть колӧ пуктыны сизим акань, а то сійӧ вермас нуӧдны аскӧдыс гуӧ сизим мортӧс. Кӧлдунъяслы аканьсӧ колӧ вӧчны «пеж пуысь» — пипуысь, а челядьлы аканьсӧ бурджык вӧчны кыдз пуысь да пожӧмысь.

Пасйӧдъяс

Литература

• Шарапов, В. Э. Традиционные куклы в поверьях коми / В. Э. Шарапов // Атлас Республики Коми. Москва, 2001.
• Пьянкова, Т. А. Народная игрушка коми (зырян) / Т. А. Пьянкова // Мир детства в культуре коми. Сыктывкар, 2013.