Батиев Дмитрий Александрович

РНА-лӧн экспертиза

Вӧчӧма экспертиза
Россияса Наукаяс Академияӧн

Паськыдджыка

РНА-лӧн экспертиза

Вӧчӧма экспертиза
Россияса Наукаяс Академияӧн

Паськыдджыка

Видлалӧм гижӧд

Рувикиын эмӧсь мукӧд йӧз йылысь статьяяс, кодъяслӧн овыс Батиев.

Батиев Дмитрий Александрович
Чужан лун	1896-ӧд вося йирым тӧлысь 19-ӧд лун(1896-10-19)
Чужанін	Яренск уезд, Вӧлӧгда губерния, Россияса империя
Кулан лун	1941-ӧд вося вӧльгым тӧлысь 22-ӧд лун(1941-11-22) (45 арӧс)
Куланін	Ухтпечлаг[d], Коми Автономнӧй Сӧветскӧй Социалистическӧй Республика, РСФСР, Сӧветскӧй Социалистическӧй Республикаяслӧн Союз
Страна	Россияса империя  Сӧветскӧй Социалистическӧй Республикаяслӧн Союз
Мыйся уджыс	гижысь
Ошканпасъяс да премияяс	Коми Республикаса Почёта гражданин

Батиев Дмитрий Александрович (1896 вося йирым тӧлысь 19-ӧд лун, Емдін районын Гам сиктса Кебырыб грезд — 1941 вося вӧльгым тӧлысь 22-ӧд лун, Ухтпечлаг, Коми АССР) — Коми му туялысь, канморт, Коми автономиялы подув пуктысь, Коми Республикаса Почёта гражданин.

Олантуй

Дмитрий Батиевлӧн чужан лун серти эм некымын версия: 1896-ӧд вося йирым тӧлысь 31-ӧд лун (выль стиль серти), 1896-ӧд вося вӧльгым тӧлысь 3-ӧд лун (15-ӧд), 1896-ӧд вося йирым тӧлысь 19-ӧд лун.

Сійӧ чужис Емдін районын Гам сиктса Кебырыб грездын гӧль кресьтянин семьяын. Сылӧн вӧлі кык чой да вок. Медводдза вояссӧ Батиев оліс Кебырыбын, отсасис бать-мамыслы овмӧс кузя, 1912-ӧд воын помаліс Гамса второкласснӧй школаын, 15 арӧссянь уджаліс Кардорын «детинкаӧн» вӧр лэдзанінын да кылӧдігӧн. 1914-1917-ӧд воясын велӧдчӧма Кострома губерняса Хреново сиктын велӧдысьяслӧн семинарияын. Батиевлӧн аскиалуныс топыда йитчӧма Питирим Сорокинлӧн олӧмкӧд да уджкӧд, коді 1904 воын помавлӧма сійӧ жӧ Гамса школасӧ да велӧдчӧма Хреново сиктын учительскӧй семинарияын. Семинарияын Батиев велаліс сёрнитны рочӧн, кутіс волысьны семинарияса велӧдчысьяскӧд да велӧдысьяскӧд, аддзысьліс уджалысьяскӧд да кресьтянакӧд, чиновникъяскӧд да интеллигенциякӧд, эсеръяскӧд да социал-демократъяскӧд, анархистъяскӧд да монархистъяскӧд. 1917 вося арын Батиев чуксаліс Яренск уездса олысьясӧс бӧрйыны эсеръяслӧн Учредительнӧй собраниеӧ да найӧс петкӧдлысьӧн Питирим Сорокинӧс. Доддяс, мыйӧн Батиев ветлӧдліс уездті, вӧлі крепитӧма плакат: «Коми войтыр, эн вунӧдӧй ассьыныд Питиримтӧ!». Питирим Сорокин да эсеръяслӧн партия вермисны Яренск уездын бӧрйысьӧмъяс вылын.

1917 воын Д. Батиев помаліс Хлыновса учительскӧй семинария. 1917-ӧд вося кӧч тӧлысьсянь 1918-ӧд вося урасьӧм тӧлысьӧдз велӧдӧма Зӧвсьӧртын да Гамын народнӧй школаын.
Та кадӧ жӧ сійӧ веськӧдлӧма Зӧвсьӧртса вӧлӧсьт комитетӧн, сэсся сійӧс бӧрйӧны Зӧвсьӧртса волисполкомса веськӧдлысьӧн.
1918-ӧд вося урасьӧм тӧлысь 2-ӧд лунсянь Батиев уджалӧма Яренск уездса органъясын.
1918-ӧд вося рака тӧлысьын Дмитрий Батиевӧс бӧрйӧны Зӧвсьӧрт вӧлӧсьтсянь кресьтяна да депутатъяслӧн III уездса съезд делегатӧн. Сэні сійӧс бӧрйӧны Яренск уездса исполкомӧ пырысьӧн.

1918 вося кӧч тӧлыссянь 1920-ӧд вося рака тӧлысьӧдз велӧдчӧма Петроград университетса юридическӧй факультетын. Мӧд курсын висьӧм вӧсна сійӧ эновтчӧма велӧдчӧмсьыс да мунӧма гортас.

1917 вося сора тӧлысьӧдз Д. Батиев кутчысис социал-революционеръяс (эсеръяс) позицияӧ, и сӧмын 1919 вося лӧддза-номъя тӧлысьын, кор зумыда пуксис Сӧветскӧй власьт, ӧтувтчис большевикъяскӧд. Бӧрынджык, 1924 воын, ӧти документ гижигӧн, Батиев гижис, мый «1916 восянь 1917 вося лӧддза-номъя тӧлысьӧдз вӧлі эсерӧн, та бӧрын 1919 во заводитчытӧдз вӧлі беспартийнӧй».

1919 вося йирым тӧлысьын, кор еджыдъяс наступайтісны, гӧрдъяс уездын лӧсьӧдісны революционнӧй военнӧй комитет, кытчӧ пырис и Батиев. Тайӧ комитетлы вӧлі сетӧма уездын став власьтсӧ. Батиев пырис красноармеечӧн партизанскӧй отрядӧ.

1920-ӧд воын куим тӧлысь велӧдӧма Айкатыласа школаын, а лӧддза-номъя тӧлысьӧ мунӧма Яренскӧ да пырӧма уджавны уисполкомӧ: вӧлӧма президиумӧ пырысьӧн да уездса совнархозлӧн веськӧдлысьӧн.

1920-ӧд вося кӧч тӧлысь 8-ӧд лунӧ Усть-Сысольскын вӧлӧма коми йӧзӧс велӧдӧм серти губерняса медводдза съезд, кӧні вӧлі шуӧма лӧсьӧдны коми юкӧд, кытчӧ бӧрйисны Дмитрий Батиевӧс, А.Молодцовӧс да Георгий Старцевӧс.

Москваын удж

• 1920 вося вӧльгым тӧлысь 1 лунӧ Д.Батиевӧс командируйтісны Москваӧ. Наркомнацлӧн коллегия индӧ сійӧс РСФСР-са национальностьяслӧн делӧяс кузя Народнӧй комиссариатлӧн Коми отделӧн веськӧдлысьӧн. Тайӧ чинын сійӧ зілис кыскыны чиновникъяслысь вниманиесӧ коми-зыряна дінӧ. Кыдзи казьтывліс ачыс Д. Батиев, сійӧ «быдлаын да быдлаӧ вевъялігӧн ачыс эз узьлы войяснас, вяткаса нинкӧмӧн пыравліс Кремльӧ», висьтавліс сы йылысь, мый комияс коркӧ овлӧмаӧсь став шӧр Россияас, а Москва карлӧн нимыс артмӧма коми кывйысь да лоӧ «мӧс ва».
• Коми юкӧд водзмӧстчис восьтыны Усть-Сысольскын Коми муын медводдза вылыс тшупӧда велӧдчанін — народнӧй велӧдӧмлӧн институт.
• Д.Батиев дасьтіс ВЦИК-лӧн президиумӧ да Наркомнацӧ докладъяс, кӧні гӧгӧрвоӧдіс Коми му торъя мутасӧ торйӧдӧм коланлун йылысь. 1920 вося ӧшым тӧлысь 16-ӧд лунӧ Батиев сёрнитіс докладӧн Наркомнацын да ВЦИК Президиумын, пасйис, мый автономнӧй правительство лӧсьӧдӧм сетас позянлун бурджыка котыртны йӧзкостса овмӧс, коми йӧзӧс могмӧдӧм. Сэтчӧс веськӧдлан котырлӧн да йӧзлӧн кыв да культура боксянь матыслуныс, сылӧн кывъяс серти, эськӧ гарантируйтіс бӧрйысьысьяслысь автономияӧн веськӧдлысьяслы «эскӧмсӧ да симпатиясӧ». «Национальнӧй правительстволы», тӧдчӧдліс Батиев, колӧ сетны тырвыйӧ инӧдъяс культура да йӧзкостса овмӧс сӧвмӧдӧмын. Дмитрий Александрович дасьтіс РСФСР-са ВЦИК-ын да Совнаркомын видлалӧм вылӧ Коми АССР котыртӧм йылысь 16 пунктысь медшӧр положение бала.
• Батиевлӧн медшӧр шедӧдӧмторйӧн лои «Зыряналӧн Сӧветскӧй Социалистическӧй Республика» лӧсьӧдӧм кузя ыджыд проект дасьтӧм, кӧні вӧліны уна вӧвлытӧм вӧзйӧмъяс, шуам, Гӧрд Армияын торъя Коми армия лӧсьӧдӧм йылысь да суйӧрсайса лыддьысьысьяслы коми йылысь француз кыв вылын журнал печатайтӧм йылысь. Асвеськӧдлан республикаӧ Батиев вӧлі кӧсйӧ пыртны Усть-Сысольск уезд, Яренск да матысса уездъясысь коми вӧлӧсьтъяс, Перымса коми вӧлӧсьтъяс, Большеземельскӧй да Малоземельскӧй тундраяс, Улыс Печӧра, Войвыв океанысь матысса діяс, Улыс Об, кӧні вӧліны коми сикт-грездъяс. Съездса делегатъяс мунісны паныд сӧмын Республикаын национальнӧй армия лӧсьӧдӧмлы.

• 1921 вося косму тӧлысь 25-ӧд лунӧ Д.Батиев аслас мӧвпъясӧн юксис Москваын Наркомнацын. Сэні сёрнитіс Иосиф Виссарионович Сталин, коді шуис, мый Коми му колӧ торйӧдны, но оз кыдзи республика, а кыдзи асвеськӧдлан обласьт. Весиг Наркомнацлӧн шӧр юӧр сетан органыс, «Жизнь национальностей» газет, гижис:

«Несомненно, важной и неотложной задачей является вопрос об автономии коми — этого богатейшего угла Советской Федерации».

• 1921 вося ода-кора тӧлысь 5-ӧд лунӧ ВЦИК-лӧн президиум кӧсйысис лӧсьӧдны Коми асвеськӧдлан обласьт, а 1921 вося ода-кора тӧлысь 12-ӧд лунӧ вынсьӧдіс Наркомнац бердын Коми асвеськӧдлан обласьтлысь представительство, веськӧдлысьӧн индіс Д.Батиевӧс, а вежысьӧн — Г. Молодцоваӧс. Том веськӧдлысьлы ковмис разьны уна гӧрӧд, на лыдын — Коми муӧ оборудование, сёян-юан да бурдӧдчанъяс вайӧм. Колана чина войтыркӧд йитӧдъяс лӧсьӧдігӧн Д.Батиевӧс суклялісны, сійӧс вӧтлісны партияысь да вештісны уджсьыс. 1921 вося вӧльгым тӧлысь 29-ӧд лунӧ сійӧс пуксьӧдісны Лубянка тюрьмаӧ, кытысь сійӧс лэдзисны кык да джын тӧлысь пукалӧм бӧрын. Мыжсӧ эз аддзыны да 1922 вося сора тӧлысьын делӧсӧ вӧлі тупкӧма.
• Батиевлысь проектсӧ вӧлі вынсьӧдӧма, но мыйтакӧ. Коми АССР пыдди, коді чужис сӧмын 20 во мысти, вӧлі котыртӧма Коми (Зыряна) асвеськӧдлан обласьт. ВЦИК-лысь декрет, коді юӧртіс сійӧс котыртӧм йылысь, вӧлі кырымалӧма 1921 вося моз тӧлысь 22-ӧд лунӧ.

Бара Коми муын

• 1922 вося лӧддза-номъя тӧлысьӧ Дмитрий Батиев воис Гам сиктӧ, кӧні лӧсьӧдіс пуӧн вӧдитчысьяслысь районса котыр, а сійӧс бӧрйисны веськӧдлысьӧн.
• 1923 вося лӧддза-номъя тӧлысь — Коми обласьтса пуӧн вӧдитчысьяслӧн I съезд вылын Д.Батиевӧс вӧлі бӧрйӧма тайӧ котырыслӧн обласьтса правлениеӧн веськӧдлысьӧн да облпрофсоветлӧн президиумӧ пырысьӧн.

Коми музейын удж

1925 восянь 1928 воӧдз Батиев Д. А. веськӧдліс Коми обласьтса музейӧн.

3 во чӧж Батиев удитіс вӧчны унатор музейлы: ыдждӧдіс уджалысьяслысь лыд, 2 экспозиция юкӧн пыдди лоис 5 (естественно-историческӧй, история, коми йӧзлӧн оласног, церковно-историческӧй да художжественнӧй), вӧлі чукӧртӧма уна выль экспонат, заводитӧма Коми муын археология туялӧмъяс. Стӧч Батиевлӧн корӧм серти музейлы вӧлі сетӧма купеч С. Г. Сухановлысь вӧвлӧм керкасӧ.

Коми му туялан котырын удж

• 1923—1931 — Д.Батиев пырӧдчӧ Коми му туялан котырлӧн уджӧ да 1924—1928 воясӧ веськӧдлӧ сылӧн правлениеӧн. Пырӧ «Коми му» журналлӧн редколлегияӧ.
• 1927, урасьӧм тӧлысь — Д.Батиев лоӧ краеведениелӧн СССР-са шӧр бюроӧ пырысьӧн.
• 1930, ода-кора тӧлысь — сійӧ ветліс Москваӧ чужан му туялысьяслӧн Ставсоюзса конференция вылӧ. Та бӧрын кутісны усьласьны чужан му туялысьяс вылӧ, весавны чужан му туялан котыръяс «буржуазнӧй национал-шовинизмысь». 58 статья серти пуксьӧдісны татшӧм туялысьясӧс, кыдзи Илля Вась, А.Чеусов, Попов Сергей Александрович, А.Мартюшов.

• 1933 воӧ сійӧс арестуйтісны кыдзи «национал-шовинистӧс» да «буржуазнӧй шовинистӧс» да ыстісны Ухтпечлагӧ. Тайӧ лагерсӧ котыртны отсаліс ас кадӧ ачыс Батиев Д. 1921 вося косму тӧлысь 20-ӧд лунӧ РКП ЦК Политбюролӧн заседание вылын Ленин веськӧдлӧм улын вӧлі примитӧма решение лӧсьӧдны Ухта ю вылын 10-20 сюрс морт вылӧ «исправительнӧй» лагер. Нёль лун мысти Д. Батиев мӧдӧдіс Политбюроӧ «Ухтаын трудӧвӧй исправительнӧй колония котыртӧм йылысь докладнӧй записка» (сылысь текстсӧ аддзӧма Россия Федерацияса канму архивысь историк О. Кузиванова), кӧні подулалӧма заключённӧйяслысь меститӧмсӧ, ылӧс лыдсӧ, найӧс снабжайтӧмсӧ да продовольствие видзӧмсӧ. Д. Батиев лоис ВЧК бердса ухтаса концлагер котыртӧм кузя комиссияса членӧн.
• 1937 воын пукаланінысь воис Сыктывкарӧ, сэсся муніс Кардорӧ, кӧні сійӧс 1937 вося арнас бара арестуйтісны да ыстісны Кулойлагӧ.
• 1940 вося моз тӧлысьын Батиев воис Гамӧ, кӧні оліс 1941 воӧдз. А сэсся муніс лунвылӧ дзоньвидзалун бурмӧдӧм могысь.
• 1941 вося косму тӧлысь 9-ӧд лунӧ (мӧд мыччӧдъяс серти — лӧддза-номъя 18-ӧд лунӧ) сійӧс арестуйтісны Сталино карын (ӧні — Донецк) да вайӧдісны Сыктывкарӧ.
• 1941 вося йирым тӧлысь 3-ӧд лунӧ Войвыв-Печорскӧй кӧрт туй магистраль стрӧитысь СССР-са НКВД войскалӧн военнӧй трибунал приговоритіс Батиевӧс высшӧй мераӧн мыждӧмӧ, эмбур конфискуйттӧг, «сы вӧсна мый татшӧмыс мыждӧмалӧн абу».
• 1941 вося вӧльгым тӧлысь 22-ӧд лунӧ Коми АССР-са госбезопасносьтлӧн нарком Савватий Кабаков да Коми АССР-са прокурор Николай Фотиев вынсьӧдісны приговор — лыйлыны. Тайӧ жӧ луннас 4 час 10 минутын асывнас приговорсӧ вӧлі пӧртӧма олӧмӧ.
• 1989 — Д. А. Батиевӧс реабилитируйтісны.

Литература

• Жеребцов И. Л., Дмитриков М. Батиев Дмитрий Александрович // Республика Коми. Энциклопедия в 3-х томах. — Сыктывкар: Коми книжное издательство, 1997. — Т. 1. — С. 248.
• Жеребцов И. Л. Дмитрий Александрович Батиев: Создатель Коми автономии, «враг народа», Почетный гражданин. К 95-летию Республики Коми. — Сыктывкар: ИЯЛИ Коми НЦ УрО РАН, 2016. — 64 с.
• Жеребцов И. Л.. Коми национальное движение: от эсеров до наших дней : материалы к Международной научно-просветительской конференции «Проблемы национальной безопасности России: уроки истории и вызовы современности» (XXIX Адлерские чтения), Сочи (Адлер), 27-31 мая 2016 г. / И. Л. Жеребцов, М. В. Таскаев ; Федеральное агентство науч. организаций, Ин-т языка, лит. и истории Коми НЦ УрО РАН. — Сыктывкар : Институт языка, литературы и истории Коми НЦ УрО РАН, 2016. — 88 с. — (Материалы к научным конференциям; вып. 37).
• Таскаев М. В. Дмитрий Батиев — создатель коми автономии / М. В. Таскаев, И. Л. Жеребцов, В. М. Полещиков. — Сыктывкар : [б. и.], 2019. — 222 с. : ил.
• Полещиков В. М. Борец за автономию Коми / Полещиков В. М. — Кослан : [б. и.], 1996. — 61 с.
• Создатели Коми автономии / И. Л. Жеребцов, А. Ф. Сметанин, М. В. Таскаев, Л. А. Жданов ; М-во культуры и национальной политики Республики Коми ; Ин-т языка, литературы и истории Коми НЦ УрО РАН. — Сыктывкар : Кола, 2006. — 125, [3] с. — (Стоявшие у истоков).

Видзӧдӧй тшӧтш

• Коми му туялан котыр
• Коми (Зыряна) асвеськӧдлан обласьт
• Коми муын автономия котыртӧм

Ыстӧгъяс