Коми Республикалӧн история

Босьтӧма Рувикиысь

РНА-лӧн экспертиза

Logo-ran.png
Вӧчӧма экспертиза
Россияса Наукаяс Академияӧн
Паськыдджыка
Aprove.svg

РНА-лӧн экспертиза

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Вӧчӧма экспертиза
Россияса Наукаяс Академияӧн
Паськыдджыка

Коми Республика — Россия Федерациялӧн Европа юкӧнса асыв-войвылын, Печӧра да Мозын-Эжва увтасъясын, Шӧр да Лунвыв Тиманын, Урал гӧраяслӧн рытыввыв пӧкатъясын (Войвыв, войкытшса да вой кытшдорса Урал) меститчӧм республика.

Важся кад

Европаса Арктикаын мортлӧн медся важся сулаланінлӧн, Мамонтов куръялӧн, арлыдыс — 37,5 сюрс во гӧгӧр.

Водз палеолит кадся «Бызӧвӧй» сулаланін шӧр Печӧра вылын (64° с. ш. ), Бызӧвӧй грезд дорын артмӧма 32 сюрс во гӧгӧр сайын. Сэні вӧлӧма мамонтъяслӧн шойна. Сылы лӧсялӧны костенковско-стрелецкӧй культуралӧн формаяс[1].

Ош гу сулаланінлӧн арлыдыс — 30 сюрс во гӧгӧр.

Ылі Войвылӧ мортлӧн мӧдысь воӧм зэв лёк ывласям вӧсна дыр кад кольӧм бӧрын заводитчис водз палеолит помын 13 сюрс гӧгӧр во сайын[1]. Мылдін районса Мылва посёлоккӧд орччӧн мезолит[ru] кадся «Мартюшевскӧй VIII» сулаланінысь из орудиеяссӧ вӧчӧмаӧсь миян эраӧдз VI сюрс воясӧ. Сулаланінысь аддзӧмаӧсь 1х2,5 м диаметра пач, кытчӧ сюйӧма из шом да пемӧсъяслысь лы торъяс[2]. Мезолит кадся паметникъяс «Турун-Нюр I» да «Топыд-Нюр V» меститчӧмаӧсь Печӧра вожын. Шӧр Печӧра вылын, «Топыд-Нюр V» паметникын, археологъяс аддзисны тӧдса контуръяса оланін (овальнӧй му чом)[3].

Эжва, Вынва, Мозын да Печӧра ковтысъясын неолит[ru] кад (миян эраӧдз IV - III сюрсвояс шӧр) петкӧдлӧма черноборскӧй (ямчатӧй да ямчатӧй-валиковӧй керамикаа) да кама культураясӧн, эньтаса, пинега-эжваса да конецборса культура сикасъясӧн (гребенчатӧй), тиманбердса (ямочно-гребенчатӧй) да синкретическӧй эжва-вятка культураӧн[3].

Эньты вадорын «Эньты I» овмӧдчӧмин (водз комплекс), Сьӧд Вадья, Черноборскӧй III (Печӧра ковтысын), Ниремка III, Кочмас А, Ревью I пырӧны водз неолитлӧн черноборскӧй группаӧ, кӧні вӧчлісны розьяса керамика[4]. «Очью Катище» сулалӧ Том посёлоксянь лунвылын Изьва юлӧн веськыд берегын. «Вылыс Том 2» сулаланінсянь 2 км войвывланьын мезолит арлыдыс артавсьӧ 8,7 сюрс во сайын[5]. Сыктывкарса Сьӧдкыркӧтш посёлок бердын «Эньты I»-лӧн воддза овмӧдчӧмин пырӧ черноборскӧй сяма сулаланінъяс лыдӧ. Сёр комплексыс ӧткодь сэтшӧм сулаланінъяскӧд, кыдзи «Эньты П», «Вис I, II» да мукӧд, кӧні тыдалӧ кама культуралӧн тӧдчӧмыс[6].

Энеолит кадлы (III нэм пом - II нэмлӧн медводдза джын) лӧсялӧ неорганическӧй сора сёйысь вӧчӧм гребенчатӧй керамика (конецборскӧй да ортинскӧй культура сикасъяс), пористӧй гребенчатӧй (галовскӧй сикас), синкретскӧй (мармугинскӧй да ниремскӧй сикаса овмӧдчӧминъяс), накольчатӧй-гребенчатӧй дозмук (усогорскӧй сикас), абашевскӧй да абашоиднӧй колясъяс, кодъяс шымыртӧны и бронза нэмсӧ [3]. Энеолит кад заводитчигӧн Припечорьеса арктическӧй да субарктическӧй зонаясын овмӧдчисны нео-энеолит кадся чужъяёльса культураа йӧз. Вӧръяс паськалӧмаӧсь Баренц саридзӧдз[1][7].

Синдор ты дорын энеолит кадся «Вис 2» овмӧдчӧмин артмӧма миян эраӧдз III сюрсвоын. Энеолит кадся «Угдым I» овмӧдчӧмин Эжва ю вылын Нёбдін сикт дорын вӧлӧма миян эраӧдз III - II сюрсвояслӧн медводдза джынйын. [8].

Шӧр Тиманса тыяс вылын аддзӧма чойновтинскӧй культуралысь колясъяс[1].

Емва Серегов сикт дорын

Серёгово сикт гӧгӧрысь археологъяс аддзӧмаӧсь водз ыргӧн-бронза нэмся овмӧдчӧмин (миян эраӧдз II сюрс вося медводдза джын)[9].

Шӧр Тиманын бронза кадӧ артмӧны атаман-нюрскӧй да лебяжскӧй культураяс. Водз бронза паметникъяс лыдӧ пырӧны гребенчато-ямочнӧй керамикаа «Атаман-Нюр I» овмӧдчӧмин. Сылысь медся войвыв овмӧдчӧминсӧ (Ягель) эрдӧдӧма Усва ю вылын Вой кытш дорын. Бронза нэм помын Большоземельскӧй да Малоземельскӧй тундраӧ Урал сайсянь воӧны коршаковскӧй культураа йӧз[1][3].

Медся ёна кӧдзалӧм дырйи миян эраӧдз I сюрслӧн мӧд джынйын йӧз мунӧны тайӧ инъясысь. Тайӧ кадся археология паметникъяссӧ аддзӧмаӧсь сӧмын Печӧраса парма зонаын[1].

Ананьиноса культура паметникъяс аддзӧма Эжва да Печӧра ковтысъясын. Водз кӧрт нэмся керамика вӧлі аддзӧма Мылдінын, а сідзжӧ Вис I, Вис II да Вис III овмӧдчӧминъясын. В. И. Канивец ананьиноса кадсӧ арталӧма миян эраӧдз VIII-III нэмъясӧ[10].

V-VI нэмъясӧ Эжва ковтысӧ Кама бердысь локтӧны воинственнӧй скӧт видзысь-кочевникъяс, кодъяс ас бӧрсяыс кольӧмаӧсь курган гуяс. Веслянскӧй I-ӧд шойнаын воӧм йӧзӧс медводз дзебӧмаӧсь курганъяс улӧ, а сёрӧнджык дзебӧмаӧсь му гуясын нин, кыдзи татчӧс олысьяслӧн. Шойнаыс VI-VII нэмъясся, татшӧм жӧ шойнаяссӧ аддзӧмаӧсь Ньывсер вылын (Борганъёль, Юванаяг) да Сыктылын (Шойнаяг).

VI-VIII/X нэмъясын Россиялӧн Европа юкӧнса Асыв-Войвылын (ӧнія комияслӧн овмӧдчанін) тӧдса вӧлі ванвисдінса культура, тайӧ йозыс, чайтӧны, сёрнитісны финн-перым кывъяс вылын да вӧліны комилӧн пӧль-пӧчьясӧн. Тайӧ культуралы лӧсялӧ дорйытӧм овмӧдчӧминъяс да муын гуяс. Татчӧс олысьяслӧн Ванвисдінса культураыс лоӧ водз кӧрт кадся Гладеновскӧй культуралӧн колясӧн. Сійӧс нимтӧмаӧсь Емдін районса Ванвисдін грезд дорын 1919 воын восьтӧм овмӧдчӧмин серти. Тӧдсаӧсь татшӧм паметникъяс: Висскӧй II овмӧдчӧмин (Синдор грезд дорын), Угдым II, Шӧр Эжва вылын Шойнаты I, Емдін вылын Евдинскӧй, Сыктыв вылын Лозым, Емдін вылын Весляна I, Усогорск III [11].

XI—XII нэмъяс

XI-XIV нэмъясса коми пӧль-пӧчьяслӧн емваса культура[ru] (нимсӧ босьтӧма Емва юсянь) артмӧма Ванвисдінса культуралӧн Эжваса вариант подув вылын Балтика бердса финнъяс да славяна отсӧгӧн[12].

Шӧр нэмъяс

Медколан гижӧдъяс: Ыджыд Перым и Эжва Перым

XIV нэмын чудь (коми) племяяс пӧвстысь медся ёнъясыс ӧтувтчисны да лӧсьӧдісны Ыджыд Перым канму.

1380 воын Куликовскӧй битва вылӧ Дмитрий Донскойлы отсӧг вылӧ пермякъяс мӧдӧдісны 800 морта боевӧй отрядъяс.

1383 воын вӧлі котыртӧма Перымса епархия, кӧні медводдза епископӧн вӧлі индӧма Перымса Степанӧс.

Пермым край 1579 воын, И. И. Яхонтовлӧн небӧгъясын (С. А. Андрианов серти)

Коми Республикалӧн историяын тӧдчанаӧн лоӧ Ыб сикт (Сыктывдін район), «Ы» шыпассянь заводитчысь сиктъясысь Россия мутасын медся важ оланін. Сиктыс тӧдса 1586 восянь. «Сотная с писцовых книг 1586 г. И. Г. Огарёва и подъячего Ф. Юрьева на Сысольскую волость» небӧг лоӧ Ыблӧн история кузя медводдза гижӧда ӧшмӧсӧн. Тайӧ небӧг сертиыс, 1586 воын Ыбын вӧлӧма кык погост — Ыджыд Ыб да Ичӧт Ыб, на гӧгӧр вӧлӧмаӧсь сиктъяс да пӧчинокъяс. Ыджыд Ыбын сулалісны Николай Чудотворецлӧн да Илля пророклӧн кык пу вичко («и став вичкоас ӧбразъяс и небӧгъяс, и сисьяс, и мирскӧй дозмукъяс»), вичкоын служитысьяслӧн, вузасьысь мортлӧн да сотниклӧн 4 керка. Погостса амбарын видзисны Пожӧма городищеысь петкӧдӧм арсенал: «2 пищали затинныи да пищаль затинная переломлена, да 14 ручниц невеликих заржавели, а иные без станков, да зелья по смете за пуда с полтара, а весити было нечем, да свинцу пуд без четверти, да 707 ядер железных затинных пищалей». Наряд бӧрся видзӧдісны сотник Фёдор Иванов Большево пи, целовальник Ларион Иванов, Жданко Попов да Ыб погостса став кресьтяна.

Шӧр нэмъясӧ коми муяс пырлісны Новгород республикаӧ, XV нэм помын вуджисны Москваса княжество улӧ.

Медся тӧдчана тӧварӧн, мый петкӧдлісны Комиысь, вӧлі кыйдӧс ку. Лёк ывласям вӧсна да во гӧгӧр чӧж йитчан туйяс абутӧм вӧсна мутас дыр кад чӧж коли этша йӧзаӧн.

Россияын мусир перйӧм йылысь медводдза гижӧдъясын казьтывсьӧ ХVI нэмын. Коми канмуӧс роч войскаӧн босьтӧм бӧрын найӧ казялӧмаӧсь, мый татчӧс олысьяс вӧдитчӧны сьӧд кизьӧрторйӧн (мусирӧн) бурдӧдчӧм могысь, та бӧрын найӧ заводитӧмаӧсь перйыны сійӧс. Ӧткымын юӧр серти, Уква юсянь Иван Грозный сарлӧн тшӧктӧм серти вӧлі вайӧма мусир тыра хрустальнӧй чаша, Россияса канмуын медводдзаӧс. Уква юысь чукӧртӧм мусир медводдзаысь вайисны Москваӧ 1597 воын.

Укваса мусир промыселъяслы, кодъяс сулалӧны Уква ю да сылӧн Чуть, Ярега, Улыс Доманик, Чибъю да Лыаёль вожъяс вылын, подувсӧ вӧлі пуктӧма ХVI нэмся 20-ӧд воясӧ.

XVII нэм шӧрын Соловецкӧй манастыр босьтіс ас киас Сереговоса сов промыселдорса Удор грезд. Сов вӧчӧмлы подув пуктӧм могысь манастырса веськӧдлысьяс ыстісны Сереговӧ куим полномочнӧй петкӧдлысьӧс. Накӧд тшӧтш воисны 170 морт, на лыдын 50 лыйсьысь. Соловецкӧй манастыр да купеч Филатьев костын (1678 воын восьтіс неыджыд сов промысел), ӧтарсяньыс, да татчӧс сов пуысь Панкратьев костын, мӧдарсяньыс, заводитчис война, мый йылысь висьтавсьӧ челобитнӧйын тадзи: «... ньӧввужйысь лыйлісны да бердышъясӧн кералісны, и рогатинъясӧн сутшкисны и сылысь мортсӧ Ивашка Якимовӧс лыйлісны кувтӧдзыс, нёль мортӧс ранитісны да уджалысьяслысь 5 керка сотлісны». Панкратьев Москваын кужис панны конкурентъяслы паныд ёрд делӧ, вежис Яренскса воеводаӧс (Филатьевӧс дорйысьӧс), медаліс да мӧдӧдіс Серёговӧ 20 югдінса стрелокӧс. Та бӧрын Филатьевлӧн прӧмысыс чиніс, а Соловецкӧй манастыр эз кут перйыны совсӧ[13][14].

Россия империя

1745 воын руда корсьысь Г. И. Черепанов аддзис ю пыдӧсысь визувтысь мусир ключ. Тыдалӧ, сы подув вылын Кардорса руда корсьысь Ф. С. Прядунов лӧсьӧдӧма промысел. 1745 воын Берг-коллегия, кодӧс Пётр Великӧй лӧсьӧдіс 1719 воын горнӧй производствоӧн веськӧдлӧм могысь, разрешитіс восьтыны Уква ю вылын Россияын медводдза мусир завод, коді 1753 воын вуджис вӧлӧгдаса купеч А. И. Нагавиковлы, а сэсся яренскса купеч М. С. Баженовлы.

ХVIII нэмын медшӧр административнӧй единицаясӧн лоисны губерняяс, найӧ юксьылісны уездъяс вылӧ. Печӧра му пырис Кардор губерняӧ 3 уездӧн — Яренск, Совдор да Пустозерск (Печӧра).

1780 воын Вӧлӧгдаса наместничестволӧн Кардор обласьтса Яренск уезд вӧлі юкӧма Яренск да Усть-Сысольск уездъяс вылӧ. Уездъяс ӧтувтлісны уна лыда вӧлӧсьтъяс.

Октябрса революция водзвылын Печӧра крайлӧн ыджыдджык юкӧныс пырис Кардор губерняӧ, неыджыд юкӧнъяс пырисны сідзжӧ Вӧлӧгдо да Вятка губерняясӧ.

СССР, РФ

1917 вося Февральса да Октябрса революцияяс отсалісны сӧвмыны национальнӧй ӧтйӧза ӧтмунӧмлы. Февральса лоӧмторъяс бӧрын чужисны коми войтырлӧн национальнӧй асвӧляысь олӧм бӧрйӧм йылысь вӧзйӧмъяс. Тайӧ вӧзйӧмъяссӧ ёна видлалісны велӧдысьяс пӧвстын, а сідзжӧ сӧветъяслӧн съездъяс вылын.

1917 вося гожӧмын бӧрйӧм Усть-Сысольск карса Думаса депутатъяс Временнӧй веськӧдлан котыр дорӧ шыӧдчигӧн ассьыныс Думасӧ нимтісны «Зырянскӧйӧн», быттьӧкӧ тайӧн петкӧдлісны ассьыныс инӧдсӧ сёрнитны эз Россияса ӧти карса олысьяс нимсянь, а зырана (коми) войтыр нимсянь. Тайӧ вӧлі революционнӧй кад нин. Коми йӧзлӧн виччысьӧмъясыс да мӧвпъясыс петкӧдчисны, шуам, коми гижысь Тима Веньлӧн кывъясын, коді 1917 вося косму тӧлысьын гижліс: «Ӧні миян эм тыр инӧд шуны асьнымӧс зырянаӧн, а миян мунымӧс — Зырляндияӧн... Ӧнісянь лоӧ свобода став войтырлы, кодъяс олӧны Россияын... Кутам свободнӧя сёрнитны, гижны да печатайтны ас ног, повтӧг да яндысьтӧг...»[15].

Усть-Ссыльск, XX нэм заводитчӧм

1918 вося урасьӧм тӧлысь 14-ӧд лунӧ «Северо-Двинский край» газетын йӧзӧдӧма Коми автономия лӧсьӧдны позянлун йылысь медводдза гижӧд. 1918 воын Усть-Сысольск уездын чужис весиг «Коми автономист чукӧр», а Яренск уездын лои котыртӧма «Коми котыр» общество, кодлӧн медшӧр могъясысь ӧтиӧн вӧлі «торъя зырянскӧй административнӧй единица лӧсьӧдӧм». 1918 во тӧвшӧр тӧлысь 17-ӧд лунся Учредительнӧй съезд вылын вӧлі вӧзйӧма «лӧсьӧдны автономия дзик свободнӧй подув вылын пытшкӧсса веськӧдлӧмӧн...» Став вынъяссӧ ютырса да канму органъяслысь вӧлі пуктӧма тайӧ вӧзйӧмсӧ, мый йылысь сёрнитісны 1921 вося коммунистъяслӧн медводдза Всезырянскӧй съезд вылын, збыльмӧдӧм вылӧ. Съезд вылын примитӧм резолюцияын вӧлі гижӧма: «…а) медым ӧдйӧджык ловзьӧдны коми йӧзӧс, колӧ ӧтувтны став комиясӧс ӧти административнӧй единицаӧ, кӧні веськӧдлӧмыс лӧсялас республикалӧн ӧтувъя социалистическӧй стройлы да зыряналӧн аслыспӧлӧслунлы»[15].

1921 вося моз тӧлысь 22-ӧд лунӧ вӧлі котыртӧма Коми (Зыряна) асвеськӧдлан обласьт (Коми автономия). Обласьтӧ пырисны Усть-Сысольск уезд ставнас, Яренск уездысь 21 коми вӧлӧсьт, Изьва-Печора уезд (Печӧра уездлӧн ыджыдджык юкӧныс).

Неуна сёрӧнджык, 1923 воын, областьӧ вӧлі пыртӧма Перым губерняса Чердін уездлысь Вылыс Печӧраса (Мылдін, Савинобор, Тшугӧр) вӧлӧстьяс, а 1929 воын Коми областьӧ пырисны Слудка вӧлӧсть да Чилимдін.

1929 воын вӧлі котыртӧма Изьва, Луздор, Сыктывдін, Сыктыв, Удора, Емдін, Кулӧмдін да Чилимдін районъяс.

РСФСР-са ВЦИК-лӧн да СНК-лӧн 1929 во тӧвшӧр тӧлысь 14-ӧд лунся шуӧм серти Коми (Зыряна) асвеськӧдлан обласьт пырис Войвыв крайӧ, шӧриныс вӧлі Кардор карын.

Коми (Зыряна) асвеськӧдлан обласьт (1921-1936 вояс)

Комилӧн промышленнӧя сӧвмӧмыс да 1930-1950 воясӧ республикаын олысьяслӧн лыд содӧмыс йитчӧма ГУЛАГ[ru] да сылӧн юкӧнъяслӧн (Ухтпечлаг[ru] да мукӧд) уджкӧд.

1930-ӧд вояс заводитчигӧн Комиын аддзисны из шомлысь ыджыд куйлӧдъяс, найӧс заводитісны перйыны Айму вӧсна Ыджыд тыш воясӧ, медым вештыны Донбасслысь воштӧмсӧ.

1937 воын Вӧркута юлӧн шуйга берегын заводитісны стрӧитны «Капитальнӧй» 1 №-а шахта. РСФСР-са Медвылыс Сӧвет Президиумлӧн 1940 вося январ 9 лунся Индӧдӧн «Капитальнӧй» шахта посёлок вӧлі пӧртӧма Вӧркута посёлокӧ Кардор обласьтса Яран национальнӧй кытшлӧн Большеземельскӧй районын (шӧриныс вӧлі Хоседо-Хард посёлокын). 1942 вося йирым тӧлысьын Вӧркутасӧ вӧлі бӧр пыртӧма Коми АССР-са Кожва районӧ[16].

Сэки жӧ из шом, мусир да вӧр петкӧдӧм могысь вӧлі нюжӧдӧма «Уква - Печӧра - Инта - Вӧркута» кӧрт туй[17]. 1941 вося ӧшым тӧлысь 28-ӧд лунӧ Вӧркутасянь вӧлі мӧдӧдӧма Войвыв Печӧра кӧрт туй кузя медводдза поезд. 1942 вося гожӧм шӧрын заводитісны уджӧдны «Вӧркута-Котлас-Коноша» магистраль юкӧн.

1935 вося урасьӧм тӧлысь 10-ӧд лунӧ вӧлі артмӧдӧма Летка район Летка сиктын шӧринӧн, Луздор район пытшкысь торйӧдӧмӧн.

1936 вося ӧшым тӧлысь 5-ӧд лунӧ Коми автономнӧй область лои Коми АССР-ӧн да веськыда пырис РСФСР-ӧ.

Айму вӧсна Ыджыд тыш воясӧ Коми АССР-ысь 169,6 сюрс олысь муніс фронт вылӧ. На пӧвстын вӧліны унаӧн, кодъяс вӧліны лагеръясын — 100 сюрс гӧгӧр морт веськалісны фронт вылӧ веськыда дзескыдінысь[18].

Пӧгибнитісны тышъясын, кувсисны ранаясысь либӧ вошины юӧртӧг Коми АССР-ысь 53530 салдат да офицер. Коми АССР-ысь 49 мортлы сетісны Сӧветскӧй Союзса Герой ним[18].

Фронт вылӧ сьӧм чукӧртӧм, 1942 во

Война кад вылӧ видзӧдтӧг вӧлі стрӧитӧма дас сизим выль шахта. Коми сетіс страналы стратегическӧй тӧвар: мусир, из шом, вӧр (авиапожӧм да авиакыдз, палубник, понтонник кӧрт туй вӧчӧм вылӧ вӧр да с.в.), термическӧй са. Сыктывкарса мебель вӧчан фабрика кутіс вӧчны армейскӧй лызь. 1941-1942 воясся тӧвнас нин артмис мӧдӧдны армияӧ 70 сюрсысь унджык армейскӧй лызь комплект[18].

Сыктывкарысь фронт вылӧ шоныд паськӧм мӧдӧдӧм

И война помасьӧм бӧрын Коми му индустриализируйтчис: лои нӧшта 23 шахта, уна дас леспромхоз, векньыдик кӧрт туйяс да мукӧд промышленнӧй объект. 1946-1960 воясӧ чужисны и выль каръяс — Печӧра, Инта, Сосногорск, Микунь. 1969 воын республикаын вӧлі котыртӧма целлюлозно-бумажнӧй промышленносьт.

1942 во заводитчигӧн Усва ю вылын ыпнитіс Усваса заключённӧйяслӧн вооружённӧй кыпӧдчӧм, сӧветскӧй ГУЛАГ-ын медводдза восстание[19]. 1953 вося сора тӧлысь 22-ӧд лунсянь моз тӧлысь 1 лунӧдз Вӧркутаын вӧлі «Речлаг» 6 номера торъя лагерын пукалысьяслӧн Вӧркутаса кыпӧдчӧм — СССР-ын медся гырысьяс пиысь ӧти.

Вӧркута районын вӧлі вӧчӧма мупытшса кык ядернӧй взрыв. Медводдза взрыв вӧлі вӧчӧма 1971 вося сора тӧлысь 2-ӧд лунӧ 542 метра пыднаын Вӧркутасянь 20 км ылнаын, Ханӧвей кӧрт туй станциясянь неылын. Мӧдыс — 1974 вося моз тӧлысь 29-ӧд лунӧ Вӧркута бердса Сейда станциясянь неылын 583 метра пыднаын. Взрывъяслӧн вӧлі абу военнӧй, а видз-му овмӧс тӧдчанлуныс: на отсӧгӧн зондируйтісны научнӧй могъяс вылӧ Мулысь пыді слӧйяссӧ[20].

Медся тӧдчана кадпасъсс:

СССР киссьӧм бӧрын Комиын промышленносьтын вӧліс кризис, тупкысисны уна шахта, мый вӧсна йӧзыс ёна мунісны республикаысь (1990-2007 воясӧ Комиын олысьяслӧн лыдыс чиніс 22 % вылӧ). 2000-ӧд вояссянь, 1996 воын Хальмер-Ю посёлок тупкӧм бӧрын, сылӧн мутасӧн вӧдитчӧны кыдзи военнӧй полигон условнӧй нимӧн «Пембой». 2005 вося моз тӧлысь 17-ӧд лунӧ Россияса президент В. В. Путин участвуйтіс велӧдчӧмъясын, да ачыс лэдзис куим ракета Хальмер-Ю посёлокса культура керкалӧн вӧвлӧм керкаӧ[23].

1992 воын национальнӧй республикаяс пӧвстысь медводдзаӧн Коми вынсьӧдіс канму кывъяс — роч да коми — йылысь оланпас. Тайӧ жӧ вося одак-кора тӧлысьын бӧрйисны Коми Республикаса медводдза Юралысьӧс. Сыӧн лои Спиридонов Юрий Алексеевич[24].

Паметь пасъяс республикаын

• Вӧркутаын Вермӧм бульвар (сад да парк комплекс, кодӧс вӧлі стрӧитӧма 1945 воын войкытшса тундра условиеясын);
• «Нэмӧвӧйся слава» мемориал (Сыктывкарын, войнаяс вылын усьӧм йӧзлы сиӧм мемориальнӧй комплекс);
• «Айму дорйысьяслы» памятник;
• Медводдза доброволечьясӧс казьтылан из;
• Н. Г. Кузнецовлы паметник;
• «Шогсьысь мам» памятник, Кӧрткерӧс с.;
• «Клятва» слава памятник, Уква кар[18].

Видзӧдӧй тшӧтш

Коми муын автономия котыртӧм

Пасйӧдъяс

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 Васкул И. О., Волокитин А. В., Жеребцов И. Л., Карманов В. Н., Клёнов М. В., Мурыгин А. М., Павлов П. Ю. 2. Освоение арктической и субарктической зон Припечорья в эпоху энеолита-бронзы — средневековья / Освоение арктической и субарктической зоны Припечорья в древности и средневековье по данным археологии (часть II) Архивса копия 29 моз тӧлысь 2021 Wayback Machine ресурсын // Известия Коми научного центра УрО РАН. Выпуск 2(22). Сыктывкар, 2015
  2. ↑ Археологи Коми раскопали новые данные о древнейшей истории региона Архивса копия 18 кӧч тӧлысь 2021 Wayback Machine ресурсын, 16 сентября 2021 года
  3. ↑ 1 2 3 4 Буров Г. М. Нео-энеолитические полуземлянки Крайнего Северо-Востока Европы в аспекте социально организации его древнего населения Архивса копия 29 моз тӧлысь 2021 Wayback Machine ресурсын // Вопросы археологии Урала : сборник научных трудов. Екатеринбург, 1993. Вып. 21. С. 23—41
  4. ↑ Косинская Л. Л. О типах поселений эпохи камня на европейском северо-востоке Архивса копия 31 моз тӧлысь 2021 Wayback Machine ресурсын, 1993
  5. ↑ Волокитина Н. А. Новый памятник эпохи мезолита на р. Ижма Очью Катище Архивса копия 25 урасьӧм тӧлысь 2021 Wayback Machine ресурсын, 2020
  6. ↑ Стоянки неолита Черноборская, Явроньги, Эньты — памятники черноборского типа Архивса копия 29 моз тӧлысь 2021 Wayback Machine ресурсын // Новый каменный век. Археология СССР, 1996
  7. ↑ Зарецкая Н. Е., Карманов В. Н., Макаров А. В. Новые данные по хронологии чужъяёльской культуры (крайний северо-восток Европы) // Российская археология. 2017. № 2. C. 55—62
  8. ↑ Успешные охотники, гончары и мастера обработки кремня в динамике развития культуры, 25 апреля 2020 г.
  9. ↑ Серегово. Путешествия по республике Коми. www.outdoors.ru. Шыӧдчан кадпас: 16 сора тӧлысь 2020. Архивируйтӧма 16 урасьӧм тӧлысь 2020.
  10. ↑ Савельева Э. А. Этнокультурные связи населения европейского северо-востока в древности и средневековье // Культурные связи населения Европейского Северо-Востока в древности и средневековье: Материалы по археологии Европейского Северо-Востока Архивса копия 29 моз тӧлысь 2021 Wayback Machine ресурсын. Сыктывкар, 2013. Вып. 18. 164 с.
  11. ↑ Жеребцов И. Л. История Республики Коми : научно-популярные очерки. Сыктывкар : Коми книжное издательство, 1996. 288 с.
  12. ↑ Вымская культура • Большая российская энциклопедия - электронная версия. old.bigenc.ru. Шыӧдчан кадпас: 14 рака тӧлысь 2025.
  13. ↑ Суворов Е. Серёговская соль - Строгановское село на горках русской истории // Вера : христианская газета Севера России. Архивировано 3 лӧддза-номъя тӧлысь 2017 года.
  14. ↑ Тимошина Л. А. Гости Панкратьевы и Великий Устюг в XVII веке // Великий Устюг : краевед. альм. Архивировано 24 моз тӧлысь 2017 года.
  15. ↑ 1 2 Коми: от области - к республике. cyberleninka.ru. Шыӧдчан кадпас: 14 рака тӧлысь 2025.
  16. ↑ История. Шыӧдчан кадпас: 30 лӧддза-номъя тӧлысь 2022. Архивируйтӧма 4 косму тӧлысь 2022.
  17. ↑ История Воркуты (рус.). vorkuta.gosuslugi.ru. Администрация муниципального округа "Воркута" Официальный сайт. Шыӧдчан кадпас: 14 рака тӧлысь 2025.
  18. ↑ 1 2 3 4 Благодарность от Сталина. Республика Коми — на защите Родины (рус.). AiF. Шыӧдчан кадпас: 14 рака тӧлысь 2025.
  19. ↑ Упоров И.В. Усть-Усинское (Коми АССР) восстание заключённых в 1942 году. cyberleninka.ru. Шыӧдчан кадпас: 14 рака тӧлысь 2025.
  20. ↑ «Молодёжь Севера» Архивса копия 15 йирым тӧлысь 2011 Wayback Machine ресурсын 5 августа 1999 г.; Н. Оберман, Л. Лобкова, И. Конжин — Фонд геологической информации при Минприроды РК.
  21. ↑ Закон РСФСР от 24 мая 1991 года № 1326-I «Об изменениях и дополнениях Конституции (Основного Закона) РСФСР»
  22. ↑ Закон Российской Федерации от 9 декабря 1992 года № 4061-I «Об изменениях и дополнениях Конституции (Основного Закона) Российской Федерации — России». Данный закон вступил в силу с момента опубликования в Российской газете 12 января 1993 года.
  23. ↑ Владимир Путин: Это боевая машина, а не яхта, Комсомольская правда (17 моз тӧлысь 2005). Шыӧдчан кадпас: 14 рака тӧлысь 2025.
  24. ↑ История республики | Республика Коми (рус.). tourism.rkomi.ru. Шыӧдчан кадпас: 14 рака тӧлысь 2025.

Литература

  • Жеребцов И. Л.,Таскаев М. В.,Рогачёв М. Б.,Колегов Б. Р. Историческая хроника. Республика Коми с древнейших времён. — Сыктывкар: Коми книжное издательство, 2002. — 344 с.
Коми Республикаса юкӧнъяс Coat of arms of the Komi Republic Flag of the Komi Republic
Юркар: Сыктывкар

Кар кытшъяс: Сыктывкар •

Муниципальнӧй кытшъяс: Вöркута • Вуктыл • Инта • Княжпогост • Уква • Ускар

Муниципальнӧй районъяс: Емдiн • Изьва • Койгорт • Кöрткерöс • Кулöмдiн • Луздор • Мылдiн • Печора • Сосногорск • Сыктыв • Сыктывдiн • Удора • Чилимдiн

Босьтӧма "https://kv.ruwiki.ru/w/index.php?title=Коми_Республикалӧн_история&oldid=480524"-ысь